Trochę teorii
Zmiany w liczbie ludności Polski
Zmiany zachodzące w liczbie ludności naszego kraju zależą głównie od dwóch czynników:
Przyrostu naturalnegoPrzyrostu naturalnego (różnicy między liczbą urodzeń a liczbą zgonów),
MigracjiMigracji (przeprowadzek na stałe, np. wyjazdów za granicę).
Liczba ludności Polski tuż przed wybuchem II wojny światowej sięgała niemal 35 milionów. Po sześcioletnim okresie walk i okupacji terytorium naszego kraju zamieszkiwały tylko 24 mln ludzi. Wpływ na to miały nie tylko walki bezpośrednie, ale też migracje, śmierć cywilów, eksterminacja ludzi w obozach zagłady, spadek urodzeń, głód oraz zmiana granic państwa tuż po wojnie.
Obecnie liczba ludności w Polsce znowu wykazuje powolną tendencję malejącą (bliski zeru, lecz ujemny współczynnik przyrostu rzeczywistegoprzyrostu rzeczywistego), głównie ze względu ujemny współczynnik przyrostu naturalnego, mimo dodatniego (lecz bliskiego zeru) współczynnika salda migracji zagranicznych.
Według najnowszej prognozy Głównego Urzędu Statystycznego liczba ludności Polski w najbliższych dekadach będzie nadal systematycznie spadać. Prognozuje się, że do 2060 roku liczba ludności zmniejszy się do około 28,4 mln osób, co oznacza spadek o ponad 24% w porównaniu z rokiem 2024. Tak duży ubytek ludności wynika przede wszystkim z utrzymującej się bardzo niskiej dzietności, rosnącej liczby zgonów oraz starzenia się społeczeństwa.
Współczynnik przyrostu rzeczywistego | Występowanie i przyczyny |
wysoki, dodatni (wzrost liczby ludności) | Strefy podmiejskie dużych i bardzo dużych miast (np. Warszawy, Poznania, Krakowa, Białegostoku czy Lublina). Liczba ludności na tych obszarach wzrosła. Jest to związane zarówno ze współczynnikiem przyrostu naturalnego, jak i saldem migracji wewnętrznych. W przypadku średnich i mniejszych miast wartości tego wskaźnika są mniejsze, ale również dodatnie. |
Kilka największych miast (takich jak Warszawa czy Kraków). Koresponduje to również ze współczynnikiem przyrostu naturalnego oraz saldem migracji wewnętrznych. | |
Polska Południowa (głównie Małopolska i część Podkarpacia), do czego w największym stopniu przyczynia się dodatni przyrost naturalny. | |
niski, ujemny (spadek liczby ludności) | Na wschodzie i w centrum kraju, do czego przyczyniają się głównie ujemny przyrost naturalny i ujemne saldo migracji wewnętrznych. |
Miasta (z kilkoma wyjątkami). Wpływają na to m.in. ujemny przyrost naturalny i ujemne saldo migracji wewnętrznych. | |
Rejon Śląska i Sudetów. Wpływają na to m.in. ujemny przyrost naturalny i ujemne saldo migracji wewnętrznych. |
Zmiany struktury demograficznej
Przyrost naturalny jeszcze w latach 80. był w Polsce bardzo wysoki (dodatni). Dziś nasz kraj znajduje się w fazie głębokiego regresu demograficznego.
Współczesny przyrost naturalny w Polsce jest ujemny (rodzi się znacznie mniej osób, niż umiera), a liczba ludności kraju z roku na rok maleje. Dlaczego Polacy mają dziś mniej dzieci?
Zmiana modelu rodziny i wartości: tradycyjny model (rodzina wielodzietna) został zastąpiony modelem 2+1 lub 2+0. Zmieniły się też aspiracje życiowe – młodzi ludzie częściej stawiają na samorozwój, podróże i realizację osobistych pasji.
Kariera i edukacja: kobiety w Polsce stawiają na wykształcenie i niezależność finansową. Decyzję o pierwszym dziecku odkładają na okolice 30. roku życia, co skraca czas na ewentualne kolejne ciąże.
Przyczyny ekonomiczne: zakup lub wynajem własnego mieszkania w polskich miastach wiąże się dziś z ogromnym obciążeniem finansowym lub kredytem na kilkadziesiąt lat. Dodatkowo barierą jest trudność w pogodzeniu pracy zawodowej z rodzicielstwem (np. wysokie koszty prywatnej opieki czy wciąż niewystarczająca liczba miejsc w państwowych żłobkach).
Niestabilność polityczna, prawna i społeczna: decyzja o powiększeniu rodziny wymaga poczucia bezpieczeństwa i przewidywalności. Tymczasem młodzi ludzie w Polsce mierzą się z dużą niepewnością – gwałtownymi zmianami w prawie (w tym w przepisach dotyczących opieki okołoporodowej i zdrowia kobiet), konfliktami zbrojnymi na świecie, kryzysem klimatycznym, niestabilnością systemu podatkowego. Brak poczucia stabilizacji i lęk przed jutrem sprawiają, że plany o rodzicielstwie są odsuwane na nieokreśloną przyszłość.
Cecha | 2023 | 2030* | 2040* | 2050* | 2060 | Ocena |
Współczynnik dzietności (TFR) | 1,22 | 1,25 | 1,28 | 1,30 | 1,32 | niewielki wzrost |
Średni wiek urodzenia pierwszego dziecka | 29,9 | 30,4 | 31,0 | 31,4 | 31,7 | wzrost |
Przeciętne trwanie życia mężczyzn (lata) | 74,1 | 76,0 | 78,5 | 80,5 | 82,1 | wzrost |
Przeciętne trwanie życia kobiet (lata) | 81,9 | 83,5 | 85,2 | 86,5 | 87,6 | wzrost |
*Wartości dla lat 2030, 2040 i 2050 są szacunkowe (interpolowane na podstawie trendu z prognozy GUS 2023–2060).
Źródło: Główny Urząd Statystyczny, Prognoza ludności na lata 2023–2060, GUS, Warszawa 2023.
Zmieniająca się liczba ludności w konsekwencji przynosi również zmianę struktury demograficznej. Zauważamy zjawiska, które w ostatnich latach istotnie wpłynęły na charakterystykę polskiego społeczeństwa. Przede wszystkim chodzi o proces starzenia się ludności, z którym wiążą się:
rosnący udział osób w wieku poprodukcyjnym,
zmniejszający się udział osób w wieku przedprodukcyjnym i produkcyjnym,
wydłużanie się trwania życia.
Co dane mówią o naszej przyszłości?
Nasza piramida wieku przestaje przypominać trójkąt, a zaczyna wyglądać jak „grzyb” lub odwrócona do góry nogami donica (wąska na dole, szeroka na górze).
Proces starzenia się społeczeństwa ma trzy główne przyczyny.
- spadek płodności i ubytek naturalny.
- emigracja przewyższająca imigrację ludności (ujemne saldo migracji zewnętrznych), wyjazd przede wszystkim osób młodych – w wieku przedprodukcyjnym i produkcyjnym.
- dłuższe trwanie życia.
Jakie wyzwania czekają nas jutro?
Kryzys systemu emerytalnego: coraz mniejsza liczba osób pracujących (wiek produkcyjny) będzie musiała zarobić na podatki i emerytury dla coraz większej liczby seniorów.
Obciążenie służby zdrowia: starzejące się społeczeństwo wymaga dużych nakładów na szpitale, przychodnie oraz opiekę geriatryczną (leczenie osób starszych).
Zmiany na rynku pracy: zacznie brakować rąk do pracy w wielu zawodach, co wymusi automatyzację gospodarki lub konieczność przyjmowania pracowników z zagranicy (imigracja).
Przeczytaj, aby lepiej zrozumieć
Konsekwencje starzenia się społeczeństwa
Starzenie się społeczeństwa to proces, który wpływa na wszystkie obszary życia społecznego i gospodarczego, prowadząc do wyzwań wymagających długofalowych rozwiązań.
Konsekwencje starzenia się społeczeństwa - opisy do rozwinięcia
Przy rosnącym odsetku osób najstarszych (wiek poprodukcyjny) i często zmniejszającym się odsetku osób w wieku produkcyjnym dochodzi do wzrostu obciążenia ekonomicznego ludności. Oznacza to, że malejąca liczba osób w wieku produkcyjnym pracuje na ciągle rosnącą grupę osób pozostających poza rynkiem pracy ze względu na wiek (wiek poprodukcyjny i przedprodukcyjny). Ma to związek z koniecznością wypłacania świadczeń na rzecz osób najstarszych (renty i emerytury). Rosnące dysproporcje pomiędzy liczebnościami tych dwóch grup powodują dalszy wzrost obciążeń ekonomicznych w państwie i konieczność podejmowania przez władze określonych działań. Jednym z przykładów może być podnoszenie wieku emerytalnego, przez co przesuwa się granica zaliczenia osób do grupy w wieku poprodukcyjnym, a co za tym idzie - zmienia się proporcja wielkości dwóch grup oraz zmniejsza się presja ekonomiczna.
Konkurencja o zasoby publiczne, w tym finanse – w sytuacji rosnącej liczby osób starszych w społeczeństwie istnieje konieczność zwiększenia nakładów na opiekę zdrowotną i usługi opiekuńcze, które istotne są również dla pozostałych grup wiekowych. Powstaje więc zjawisko konkurowania o zasoby finansowe państwa i konieczność prowadzenia racjonalnej polityki w tym zakresie.
Dostosowanie opieki zdrowotnej (i usług opiekuńczych) do potrzeb osób starszych – zwiększająca się liczba osób starszych w społeczeństwie powoduje potrzebę dostosowania usług zdrowotnych w zakresie zwiększenia liczby lekarzy specjalistów w zakresie chorób osób starszych (geriatria), tak aby zwiększyć dostępność tych usług – rosnące zapotrzebowanie powoduje konieczność zwiększenia podaży określonych usług. Poza opieką zdrowotną (lekarze pierwszego kontaktu, lekarze specjaliści, opieka szpitalna) istnieje konieczność rozwijania oferty usług opiekuńczych (domów opieki, hospicjów, domów spokojnej starości), co wynika z faktu, że osoby najstarsze również w większym stopniu niż młodsze żyją samotnie, nie mając nikogo, kto może się nimi zaopiekować, jak również częściej chorują lub są niepełnosprawne.
Zmiany w systemie edukacji, kształcenie dodatkowe, kształcenie lekarzy geriatrów – zmiany te są wielopłaszczyznowe. Po pierwsze ze względu na zmniejszający się odsetek osób najmłodszych (uczniów) zachodzą zmiany w strukturze szkół (liczba i wielkość placówek edukacyjnych, zamykanie szkół). Po drugie z uwagi na rosnącą liczbę osób w wieku poprodukcyjnym i zmiany na rynku pracy, konieczne jest podnoszenie kwalifikacji osób starszych, które mogą jeszcze pozostać na rynku pracy. Często ich kwalifikacje nie pokrywają się z zapotrzebowaniami rynku pracy, dlatego kluczowe jest rozwijanie szkół dla dorosłych, czyli tzw. systemu kształcenia dodatkowego czy kształcenia przez całe życie. Po trzecie rośnie też zapotrzebowanie na lekarzy geriatrów, dlatego uczelnie medyczne muszą również dostosowywać programy kształcenia do nowych potrzeb rynku.
Niedobór siły roboczej, zmiany na rynku pracy – proces starzenia się społeczeństwa to oczywiście wzrost odsetka osób niepracujących (otrzymujących emeryturę lub rentę), ale także zmniejszenie się odsetka osób w wieku produkcyjnym (czyli pracujących). Oznacza to problemy na rynku pracy, w niektórych zawodach może występować niedobór siły roboczej, a pracodawcy zaczynają widzieć potrzebę dostosowania oferowanych miejsc pracy do potrzeb i możliwości osób starszych, które mimo wieku deklarują chęć do pracy.
Zmiana wzorów konsumpcji, w tym zmiana statusu ekonomicznego – osoby starsze, które już nie pracują, pobierają świadczenia w postaci rent i emerytur, co najczęściej oznacza niższe miesięczne przychody niż w okresie aktywności zawodowej, a to powoduje ograniczenie konsumpcji niektórych dóbr. Z drugiej zaś strony osoby starsze mogą być mniej aktywne, w tym także ze względu na stan zdrowia czy samotność, co zmniejsza częstość bądź wręcz eliminuje korzystanie z niektórych dóbr i usług (np. rozrywkowych). Zmiany zachodzące w strukturze wieku powodują z jednej strony zmniejszenie zapotrzebowania na niektóre dobra i usługi, z drugiej wymagają dostosowania istniejących do nowych potrzeb, czego przykładem może być rynek turystyczny. Inną konsekwencją starzenia się społeczeństwa jest wzrost liczby aptek.
Dostosowanie przestrzeni do potrzeb osób starszych – z uwagi na stan zdrowia osób w wieku poprodukcyjnym oraz naturalnie zmniejszającą się zdolność percepcji i mniejszą mobilność, istnieje konieczność wprowadzania określonych zmian w przestrzeni, które mają na celu umożliwienie osobom starszym korzystanie z niej i - tym samym - ograniczenie zjawiska wykluczenia. Opisywana dostępność może być rozumiana bezpośrednio poprzez zwiększenie mobilności za sprawą dostosowania transportu publicznego (niskopodłogowy tabor, gęstsza sieć przystanków). Dostosowanie przestrzeni może także oznaczać przebudowę skrzyżowań tam, gdzie nie ma naziemnych przejść dla pieszych. Zmiany mogą także dotyczyć komunikatów w miejscach publicznych (większa czcionka, lepsza widoczność). Coraz częściej wskazuje się też na konieczność zmian w organizacji sklepów, zwiększenie rozmiarów etykiet itp. Zmiany dotyczą też rynku mieszkaniowego. Obecnie w nowo powstających inwestycjach mieszkaniowych oferuje się specjalnie przystosowane do osób starszych mieszkania zlokalizowane w częściach parterowych bloków.
Konieczność podjęcia działań hamujących proces starzenia się społeczeństwa – starzeniu się społeczeństwa towarzyszy malejący odsetek osób w wieku przedprodukcyjnym, w tym najmłodszych dzieci. W celu zatrzymania negatywnych zjawisk władze państw podejmują działania mające na celu odwrócenie negatywnych tendencji i zwiększenie liczby urodzeń. Rozwiązania te mogą obejmować różnego rodzaju wsparcie dla młodych rodziców – zasiłki, zabezpieczenie zatrudnienia, urlopy macierzyńskie i wychowawcze.
Zmiany w programach partii politycznych – zmiany w strukturze demograficznej kraju powodują, że partie polityczne w swoich programach muszą uwzględniać zmieniające się potrzeby społeczne, a także godzić ze sobą interesy różnych grup.
Wyżej opisane konsekwencje gospodarcze (i ekonomiczne), ale także te przestrzenne i polityczne powodują również pewne zmiany społeczne. Przede wszystkim zmienia się postrzeganie osób starszych. Z jednej strony większy udział takich osób w społeczeństwie powoduje, że osoby te są bardziej „widoczne”, a inni mogą realnie zetknąć się z problemami takich ludzi. Zwiększa to także świadomość społeczną i uwrażliwia społeczności na potrzeby tych, którzy znajdują się w wieku poprodukcyjnym. Z drugiej zaś strony może także dojść do wykluczenia społecznego osób starszych, pomijania ich w życiu społecznym, postrzegania ich przez pryzmat wieku czy uznawania za ludzi niemogących w pełni uczestniczyć w życiu społecznym. Jest to błędny sposób myślenia. Osoby starsze mogą być źródłem wiedzy i doświadczenia. Dlatego też w ostatnich latach często powstają inicjatywy skierowane nie tylko do nich, ale też do innych grup, co ma na celu integrację społeczności i pokazanie wartości, jakie wnoszą do społeczeństwa ludzie starsi. Innym rodzajem wykluczenia może być np. wykluczenie cyfrowe (nieumiejętność korzystania z nowych technologii – komputerów czy Internetu) lub ze względu na wiek (brak możliwości wcześniejszego uzyskania odpowiednich umiejętności). Dlatego dla osób starszych organizowane są specjalne kursy zapobiegające wykluczeniu cyfrowemu (nauka obsługi komputera itp).
Różnice między miastem a wsią pozostają, ale są mniejsze niż dawniej: mieszkanki wsi nadal mają przeciętnie nieco więcej dzieci niż mieszkanki miast, szczególnie w regionach o bardziej tradycyjnym, „prorodzinnym” modelu życia, jednak w obu środowiskach współczynnik dzietności jest dziś znacznie poniżej 2,1. Część rodzin przenosi się z dużych miast do stref podmiejskich, co podnosi dzietność w powiatach otaczających metropolie, ale skala tego zjawiska nie jest na tyle duża, by odwrócić ogólnokrajowy trend spadkowy.
