Ruchy górotwórcze

Ruchy górotwórcze to ogół procesów tektonicznych prowadzących do powstania wielkich struktur zwanych orogenami, czyli pasm górskich. Ruchy wypiętrzające wynoszą warstwy skalne na znaczną wysokość, tworząc górotwór (łańcuch górski) o budowie fałdowej (płaszczowinowej). Ruchom tym towarzyszą zwykle trzęsienia ziemi i wybuchy wulkanów, dlatego góry wulkaniczne są na ogół rozmieszczone w obrębie łańcuchów górskich powstających na styku płyt litosfery, chociaż mogą też być pojedynczymi stożkami w obrębie plam gorąca.

Góry na świecie powstały w trakcie trwania orogenezy kaledońskiej, hercyńskiej i alpejskiej.

Dlatego ze względu na wiek gór można je podzielić na góry młode, czyli powstałe podczas orogenezy alpejskiej, oraz góry stare, które zostały wypiętrzone podczas orogenezy hercyńskiej i kaledońskiej.

Przeczytaj, aby lepiej zrozumieć

Aby móc rozmawiać o wieku poszczególnych gór warto przypomnieć sobie tabele stratygraficzna. Dzieje Ziemi podzielono na jednostki geologiczne – ery, okresy, epoki i piętra. Podział ten przedstawia właśnie tabela stratygraficzna. Tabela skonstruowana jest w taki sposób, że na górze tabeli są najmłodsze ery, okresy lub epoki geologiczne; każda następna epoka lub okres jest starsza od poprzedzającej; taki sposób konstrukcji tabel stratygraficznych spowodowany jest odniesieniem do stanu rzeczywistego; w naturze najczęściej na powierzchni są skały najmłodsze, im głębiej, tym skały są starsze. Granice między erami, okresami i epokami geologicznymi wyznaczone zostały przez poszczególne wydarzenia w rozwoju skorupy ziemskiej; najczęściej były to ruchy górotwórcze oraz pojawienie się lub wymarcie charakterystycznych organizmów roślinnych i zwierzęcych.

ROQ7CGXTZRX2G

Ilustracja zawiera rozrysowany liniami podział dziejów Ziemi na ery, okresy i wiek w milionach lat. Najstarsza jest era archaiczna (archaik) od 4,6 do 2,6 miliarda lat temu. Po niej era proterozoiczna (proterozoik) - od 2,6 miliarda do 570 milionów lat temu. Po niej nastąpiła era paleozoiczna (paleozoik). Era ta dzieli się na sześć okresów. Najstarszy z nich to kambr - od 570 do 495 milionów lat temu, następnie ordowik od 495 do 425 milionów lat temu, sylur - od 425 do 400 milionów lat temu, dewon - od 400 do 360 milionów lat temu, karbon - od 360 do 290 milionów lat temu oraz perm - od 290 do 245 milionów lat temu. Kolejna była era mezozoiczna (mezozoik). Dzieli się ją na trzy okresy. Najstarszy z nich to trias - od 245 do 204 milionów lat temu, następnie jura - od 204 do 130 milionów lat temu i kreda - od 130 do 65 milionów lat temu. Ostatnia, trwająca do dzisiaj era to era kenozoiczna. Dzieli się ją na trzy okresy. najstarszy z nich to paleogen - od 65 do 24 milionów lat temu. Środkowy okres to neogen - od 24 do 1,87 miliona lat temu. Ostatni okres kenozoiku to czwartorzęd. Dzieli się go na dwa podokresy: plejstocen i holocen. Plejstocen miał miejsce od 1,87 miliona lat temu do 12 tysięcy lat temu. Holocen zaczął się 12 tysięcy lat temu i trwa do dziś.

Trzy orogenezy w dziejach Ziemi - opisy do rozwijania

Pod względem budowy geologicznej góry na świecie dzielą się na fałdowe, zrębowe i wulkaniczne.

Podział gór ze względu na budowę geologiczna - mapa myśli

Występowanie i charakterystyka gór fałdowych

Większość łańcuchów górskich na Ziemi ma budowę fałdową. Ruchy górotwórcze poprzedzone są ruchami fałdowymi. Dzięki nim dochodzi do powstania fałdów, uskoków, nasunięć i płaszczowin.

Góry fałdowe powstają w strefie subdukcji i strefie kolizji płyt litosfery.

R1AM1OF83XUPB

Schemat powstawania gór fałdowych przedstawiony jest za pomocą przekroju powierzchni Ziemi. Na powierzchni zobrazowano skorupę ziemską z wulkanami, która łączy się z oceanem. Przy jego brzegu znajduje się rów oceaniczny. Pod wulkanem na lądzie usytuowany jest z kolei łuk wulkaniczny. Bezpośrednio pod powierzchnią oceanu znajduje się cienki pas równoległy od powierzchni Ziemi podpisany jako skorupa oceaniczna. Pod nią jest kolejny równoległy, ale grubszy pas, pod powierzchnią lądu kierujący się ku wnętrzu ziemi. Na nim widoczna jest strzałka skierowana w stronę lądu oznaczająca ruchy tektoniczne. Pod powierzchnią lądu kolorem szarym przedstawiony jest pas o nazwie skorupa kontynentalna. Pod wpływem ruchów tektonicznych pas ten jest położony wyżej niż powierzchnia oceanu. Pod skorupą kontynentalną jest zobrazowana kolejna warstwa - litosfera. Pod litosferą zarówno pod lądem, jak i oceanem widoczny jest jeden gruby pas o nazwie astenosfera.

Fałdowanie osadów morskich tworzących łańcuchy górskie odbywa się głównie w strefach zbieżności płyt litosfery. W pierwszej kolejności osady gromadzą się na dnie oceanów, by następnie zostać sfałdowane i wypiętrzone.  Ponieważ masy skalne są plastyczne, nie niszczą się nawzajem, ale ściskają, powoli podnoszą się do góry. W budowie gór fałdowych wyróżnia się  fałdy i płaszczowiny. Wniesienia fałdów nazywane są antyklinami, a zagłębienia - synklinami.

R198J1XHHUTZR

Ilustracja przedstawia schemat wyniesienia antykliny i obniżenia synklinalnego w postaci przekroju pasma górskiego. Powierzchnia Ziemi przedstawiona jest w kolorze zielonym, przecięta liniami koloru czarnego. Linie te oznaczają granice wypukłych form skalnych. W środku schematu widoczne jest koryto rzeczne jako niebieska linia o zaokrąglonym kształcie. W głąb ziemi ukazane są pasy ułożone jeden na drugim, które obrazują uwarstwienie gleby. Miejsce, gdzie utworzyła się wypukła forma terenu to wyniesienie antykliny. Obniżony teren zaznaczony w miejscu, gdzie są okolice doliny rzecznej to obniżenie synklinalne.

Końcowym efektem ruchów górotwórczych jest powstanie łańcucha górskiego  (orogen) o budowie fałdowej zbudowanego między innymi ze skał osadowych.

Przykłady gór fałdowych

Przykładami gór o takiej właśnie budowie są m.in. Andy, Alpy, Himalaje, Karpaty, Góry Świętokrzyskie, Atlas, Kordyliery. Zazwyczaj stanowią one rozległe pasma o znacznych wysokościach i zlokalizowane są w strefach krawędziowych płyt litosfery.

R1MBU9NXNEDTA

Występowanie i charakterystyka gór zrębowych

Kolejnym rodzajem są góry zrębowe. Powstają one wskutek pionowego przemieszczania się mas skalnych wzdłuż uskoków. Jeżeli masyw lądowy jest sztywny i odporny na fałdowanie, to podczas ruchów górotwórczych zostaje odcięty uskokami. Fragmenty ulegające wyniesieniu nazywamy zrębami, a ulegające obniżeniu – rowami.

RSNHEKKHMXPHA

Ilustracja przedstawia przekrój przez góry zrębowe. Zaznaczono zrąb. Ma płaski wierzchołek. To struktura ograniczona z dwóch stron uskokami i wypiętrzona wzdłuż nich względem otoczenia. Obniżenie terenu to rów.

Góry zrębowe powstały w wyniku pionowego przemieszczania mas skalnych wzdłuż uskoków tektonicznych. Procesowi temu zostały poddane stare góry, sfałdowane najczęściej podczas orogenezy kaledońskiej i hercyńskiej, zbudowane ze skał mało plastycznych. Podlegały one następnie procesowi erozji. Wraz z upływem czasu oraz zmianami rozmieszczenia lądów i oceanów następowały zmiany klimatyczne oraz transgresje i regresje morskie, które doprowadziły do powstania na tych starych górotworach znacznej grubości warstwy osadów mezozoicznych. W wyniku orogenezy alpejskiej, po przekroczeniu punktu wytrzymałości skał, siły wewnętrzne spowodowały przerwanie ciągłości warstw oraz powstanie systemu uskoków i nasunięć. Doszło wówczas do pionowego przemieszczania się warstw skalnych wzdłuż uskoków. Wielkie masy skalne przesunęły się czasem nawet o setki kilometrów w poziomie oraz kilka kilometrów w pionie.

W wyniku tego procesu powstały zręby i rowy. Zrąb to wzniesienie wydźwignięte ponad dotychczasową powierzchnię, natomiast rów to wydłużone obniżenie powstałe po zapadnięciu się fragmentu skorupy wzdłuż uskoków (jeśli ma duże rozmiary, mówimy o zapadlisku tektonicznym).

Przykłady gór zrębowych

Do gór zrębowych należą między innymi Wogezy, Harz, Sudety, Schwarzwald w Europie oraz Góry Smocze w Afryce.

Przykłady gór zrębowych - galeria zdjęć

RRQETMGOXDVUT

Na zdjęciu widoczny jest krajobraz Sudetów. Fotografia przedstawia niewysoki szczyt górski o dość stromych zboczach. Porośnięty jest on lasem. Dookoła znajdują się drzewa, łąki oraz pola uprawne, a także zabudowania. W tle widoczne jest niewielkie pasmo górskie.

R1JHVCEPVQSHB

Zdjęcie przedstawia krajobraz Gór Harz . Widać na nim dolinę górską. Otaczają ją z dwóch stron bardzo strome ściany. Z przeciwległej strony dolny góra jest odrobine bardziej łagodna i gęściej porośnięta lasami. Na dalszym planie również widoczne są dość strome, gęsto zalesione zbocza górskie.

R1K5VAB6CJFKV

Zdjęcie przedstawia pasmo górskie Wogezy. Składa się ono ze szczytów o łagodnych stokach. Rosną na nich lasy. Pomiędzy nimi jest dolina. Na dalszym planie widać kolejne szczyty górskie, na których spoczywa śnieg. U podnóży widać zabudowania miejscowości – białe budynki z czerwonymi dachami.

R1ZOG63XKG397

Fotografia przedstawia fragment pasma górskiego Ardenów. Szczyt widoczny na zdjęciu składa się z pionowej ściany skalnej, który posiada stok porośnięty drzewami. Na nim znajduje się kamienny zamek. U podnóża góry widoczna jest miejscowość. Nad licznymi zabudowaniami góruje nad kościół. W tle widoczne jest kolejne wzniesienie pokryte drzewami liściastymi.

R19O6UQ43ATP2

Na zdjęciu widoczny jest fragment pasma górskiego Schwarzald . Szczyty są zaokrąglone, prowadzą na nie łagodne zbocza w większości porośnięte są lasami. U podnóża gór znajdują się lasy i łąki.

Występowanie i charakterystyka gór wulkanicznych

Góry wulkaniczne jak sama nazwa wskazuje, powstają w wyniku procesów wulkanicznych. Gorąca magma wraz z utworami piroklastycznymi wydobywa się na powierzchnię ziemi i zastyga. Po każdym kolejnym wybuchu przyrasta nowa warstwa lawy, gazów i skał piroklastycznych, tworzy się podwyższenie, które przyjmuje postać stożków lub kopuł. Góry wulkaniczne na powierzchni Ziemi występują przeważnie pojedynczo, tworzą się na lądach lub istnieją jako wyspy. Ich występowanie na Ziemi jest ściśle związane:

• ze strefami subdukcji płyt litosfery,

• ze strefami spreadingu płyt litosfery, zarówno w obrębie oceanów, jak i kontynentów,

• z plamami (punktami, pióropuszami) gorąca (z ang. hot spots), czyli miejscami przedostania się szczególnie gorącej magmy przez płytę litosfery pod wpływem wyjątkowo wysokich temperatur panujących w zewnętrznej warstwie płaszcza Ziemi. Ich występowanie jest niezależne od granic płyt litosfery.

R1DC76V33DKP6

Na przekroju poprzecznym przez warstwy ziemi przedstawiono, jak z głębi ziemi magma dostaje się do kominów wulkanicznych. Na powierzchni terenu są wzniesienia - wulkany.

Przykłady gór wulkanicznych

Najbardziej znane z gór to Kilimandżaro w Afryce, Mauna Loa i Orizaba w Ameryce Północnej, Fudżi i Krakatau w Azji, Cotopaxi w Ameryce Południowej i Hekla oraz Etna w Europie.

Wulkany świata- galeria zdjęć

R1VBTLN19EZP5

Na zdjęciu jest wulkan położony nad morzem. Na szczycie wulkanu widoczny jest krater, z którego unosi się cienka smuga dymu.

R58GDCGHZXOTZ

Zdjęcie przedstawia dwa wzniesienia wulkaniczne położone blisko siebie. Ich powierzchnia jest szara. Na zboczach w kilku miejscach leżą płaty śniegu. U podnóża wulkanów pasą się konie.

RHZ1LAC5E4OB4

Zdjęcie przedstawia stożek wulkaniczny. Na pierwszym planie jest tafla wody, a dalej brzeg z zapalonymi latarniami.

RQLGRVEUTPZTT

Na zdjęciu znajduje się skaliste wzniesienie. W niektórych miejscach skały mają kolor pomarańczowy. U podnóża góry teren jest zielony - rośnie trawa i drzewa. Jest ścieżka, stoją drewniane ławki. W oddali przechadzają się ludzie. Na fotografii niebo jest bezchmurne.

R17H99VJDCNLA

Na zdjęciu w oddali jest wulkan. Tylko szczyt jest ośnieżony. Na pierwszym planie jest płaski teren pokryty ciemnymi grudami zastygłej lawy. Niebo nad wulkanem jest bezchmurne.

R1P8GEMFS164L

Zdjęcie przedstawia stożkowatą, ośnieżoną górę. Z jej szczytu unosi się biały dym. Na pierwszym planie jest sucha trawa rosnąca w równoległych do siebie rzędach. Pomiędzy rzędami trawy są pasma pokryte śniegiem.