Rzeźbotwórcza działalność rzek

Rzeka (ciek wód powierzchniowych) formuje swoje koryto i dolinę. Może wypływać z jeziora, wywierzyska, czoła lodowca, rzadziej z terenów bagiennych. Może także formować się z połączenia potoków. Koryto to podstawowy element budowy rzeki. Jest podłużną rynną nachyloną zgodnie ze spadkiem terenu. Zajmuje najniższą część dna doliny, która ma charakterystyczny podłużny profil. Jest on kształtowany przez erozję i akumulację rzeczną. Profil podłużny doliny rzecznej (inaczej krzywa erozyjna rzeki) odzwierciedla jej nachylenie na poszczególnych odcinkach i zmienia się w wyniku erozji i akumulacji. Każda rzeka ma swoje zamknięcie – źródła i ujście, które jest jednocześnie jej bazą erozyjnąbaza erozyjnabazą erozyjną. 

Rzeźbotwórcza działalność rzeki jest skutkiem transportu materiału niesionego przez wodę, jego akumulacji, a także erozji wynikającej z niszczenia podłoża. Nasilenie tych procesów jest zależne między innymi od:

• spadku rzeki,

• wielkości przepływu,

• prędkości wody,

• podłoża geologicznego,

• warunków klimatycznych.

Biegu rzeki rzeki

Analizując rzekę od źródła do jej ujścia, można wyróżnić trzy charakterystyczne odcinki ułatwiające jej charakterystykę: górny, środkowy oraz dolny bieg rzeki.

Przekrój rzeki - grafika interaktywna

Górny bieg rzeki

Rzeki dążą do osiągnięcia profilu równowagi, w którym erozja jest równoważona przez akumulację. W górnym biegu rzeki, najczęściej tam, gdzie występuje największy spadek rzeki, dominuje erozja wgłębna, która polega na ścieraniu dna koryta wleczonym przez wodę żwirem i piaskiem oraz na drążeniu w nim zagłębień.

Rzeka płynąc zazwyczaj po stromych zboczach, żłobi wąskie i głębokie doliny i tym samym pogłębia swe koryto. Siła płynącej wody jest tu tak duża, że wyrywa z dna i brzegów koryta rzeki nawet duże bloki skalne. Na tym etapie dolina, którą płynie rzeka, jest stosunkowo wąska i często ma strome zbocza. W przekroju poprzecznym przypomina kształt litery V (dolina V‑kształtna).

R122AOTBLRDK3

Ilustracja przedstawia schemat doliny V‑kształtnej. Jest to dolina górska, na jej dnie płynie rzeka, po jej bokach jest stroma ściana górska. Ściany łączą się ze sobą w obrębie doliny i w przekroju poprzecznym dolina przypomina literę V.

Erozja wsteczna polega na cofaniu się progów i wodospadów w wyniku ich podmywania i obrywów. Tworzą się, kotły eworsyjne czyli cylindrycznych zagłębień, które powstają głównie poniżej progów, gdzie dominuje ruch wirowy wody i niesionych przez nią odłamków skalnych.

R1X4ONTSB4E8K

Zdjęcie przedstawia wodospad na rzece powstały w wyniku eworsji. Przed wodospadem rzeka płynie pomiędzy dwiema skałami. Następnie spływa po pionowej skale tworząc wodospad. Nad wodą znajduje się most, na którym stoją ludzie.

R1LUQOPN2LGDL

Ilustracja przedstawia schemat powstawania wodospadu. Woda z rzeki spływa w dół niemal pionową strugą. U dołu powstają wiry. Woda jest wprawiona w ruch okrężny w kotle eworsyjnym, następnie wypływa na równą powierzchnię i płynie dalej.

R123M17FCGR3J

Na ilustracji znajduje się jest schemat erozji wstecznej. Składa się z dwóch obrazków. Pierwszy przedstawia koryto rzeczne płynące po płaskim terenie. Powierzchnia pod doliną rzeczną zbudowana jest z dwóch rodzajów skał. Zaznaczone na żółto to skały mniej odporne na erozję, a zaznaczone na czarno są skały bardziej odporne na erozję. Druga ilustracja przedstawia tą samą rzekę już po procesie erozji wstecznej. Skały mniej odporne na erozję zostały wymyte przez wodę. Po skałach bardziej odpornych na erozję wsteczną spływa pionowo woda. Miejsce to jest podpisane jako wodospad. Z kolei odkryta pionowa ściana, na której spływa woda to próg skalny.

Materiał skalny niesiony przez rzekę jest sortowany i poddawany procesowi obtaczania i selekcji. W wyniku tej działalności dochodzi do erozji wgłębnej, abrazji brzegów rzeki oraz kaptażukaptażkaptażu.

Kaptaż rzeczny - galeria schematów

gallery‑without‑header

• Zakładka 1
• Zakładka 2

Zakładka 110

R93KBPU9P6B8S

Ilustracje przedstawiają zjawisko kaptażu rzecznego. Niebieskimi linie oznaczono dwie rzeki: literą A – rzekę kaptowaną, literą B – rzekę kaptującą. Z rzeką A łączy się kilka mniejszych rzek będącymi jej dopływami. Rzeka A ma względnie poziomy bieg. Strzałkami oznaczone są kierunki biegu rzeki. W rzece A jest to od strony lewej w stronę prawą. Rzeka B płynie z góry na dół. W pewnym momencie od brzegu rzeki A odchodzi przerywana jasnoniebieska linia podpisana literą E - oznacza zjawisko erozji wstecznej. Linia ta łączy brzeg rzeki A ze źródłem rzeki B.

Zakładka 240

R2FS2E52AVO3O

Ilustracje przedstawiają zjawisko kaptażu rzecznego. Druga ilustracja przedstawia skutek zjawiska kaptażu rzecznego. A: rzeka kaptowana. B: rzeka kaptujące. K: miejsce przeciągnięcia rzeki. Strzałka: kierunek biegu rzeki. T: suche koryto. Rzeka kaptowana o mniejszej sile erozyjnej zostaje przechwycona przez rzekę kaptującą, i część jej koryta wysycha.

Inną formą erozyjnej działalności rzeki są przełomy, czyli znaczne zwężenia dolin rzecznych przecinających przeszkody terenowe wznoszące się na drodze spływu wód. W odcinku przełomowym zachodzi wzmożona erozja wgłębna. Najbardziej znanym przełomem rzecznym w Polsce jest przełom Dunajca w Pieninach.

Środkowy bieg rzeki

W środkowym biegu rzeki w wyniku mniejszego nachylenia terenu maleje również jej prędkość oraz wzrasta ilość płynącej w niej wody. Rzeka w tym odcinku niesie mniejszy materiał skalny (przede wszystkim żwir i piasek), który ze względu na mniejszą prędkość przyczynia się to do większej akumulacji materiału niesionego przez rzekę. Częstym zjawiskiem jest odkładanie się materiału niesionego przez rzekę na jednym z jej brzegu (akumulacja) i niszczeniu/ podcinaniu na drugim brzegu (erozja boczna).

RG2GZ5SQ7GAVC

Schemat obrazuje sposoby transportu materiału w rzekach. Widoczny jest przekrój koryta rzecznego od boku. Znajduje się na nim tafla wody wraz z dnem. Pod wodą jest narysowana nieregularna, długa, biała strzałka symbolizująca przenoszenie zawiesinowe, czyli transportowanie wraz z wodą drobnych cząsteczek materiału okruchowego. Na dnie znajduje się półkolista, czarna strzałka skierowana z lewej strony w prawą obrazująca ruch skokowy. Obok niej znajduje się pozioma prosta strzałka - oznacza ona transportowanie materiału w wodzie za pomocą poślizgu. Z kolei półkoliste strzałki, które zawracają oznaczają toczenie. Materiał wówczas się cofa.

Erozja boczna polega na podcinaniu brzegów koryta lub zboczy doliny, którą płynie rzeka. Nurt ma tendencję do przemieszczania się od jednego brzegu do drugiego. Proces ten może być zapoczątkowany jakąś przeszkodą w korycie lub choćby różnicami w głębokości albo frakcji materiału skalnego, co daje różny opór przepływającej wodzie. W zasadzie nie istnieją rzeki o idealnie prostych korytach. Erozja boczna dominuje w biegu środkowym, gdzie spadek terenu jest nieduży.

Erozja prowadzi do powstawania zakoli, a potem meandrów. Zewnętrzne części tych form są podcinane, na wewnętrznych zachodzi akumulacja – dolina w ten sposób poszerza się. Rozwój meandrów prowadzi do odcinania zakoli, wskutek czego powstają starorzecza. Istnienie starorzeczystarorzeczestarorzeczy świadczy o dawnym przebiegu rzeki. Tendencja rzeki do meandrowania sprawia, że jej koryto cały czas zmienia położenie. Szeroko meandrujące rzeki są najbardziej charakterystyczne dla obszarów nizinnych.

RNDE73TLR9HTN

Ilustracja przedstawia przekrój doliny rzeki meandrującej z przedstawioną erozją boczną i akumulacją osadów. Na rzece zaznaczone są strzałki oznaczające przenoszenie się osadów przez nurt rzeki. Oznaczony jest meander, czyli zakole w korycie rzecznym. Na wysokości meandra po jego zewnętrznej stronie zaznaczony jest brzeg z podpisem: erozja boczna. Z tego miejsca nurt rzeki zabiera osady. Po wewnętrznej stronie meandra na brzegu następuje akumulacja osadów. W tym miejscu zbierają się osady zabrane przez rzekę w wyniku erozji bocznej.

RDET36FP21NH5

Zdjęcie z lotu ptaka przedstawia meandrującą rzekę, która powstała przez erozję boczną. Wzdłuż koryta rzeki są liczne meandry, czyli zakręty. Otaczają ją pola uprawne w różnych odcieniach zieleni.

RM5SX7LLJCLPF

Na schemacie przedstawiona jest działalność akumulacyjna i erozyjna rzeki. Obrazek przedstawia przekrój meandrującego koryta rzeki. W korycie widoczne są strzałki przedstawiające przenoszenie materiałów. Strzałki biegną wzdłuż stromego brzegu, gdzie woda powoduje erozję boczną. Następnie materiał transportowany jest na brzeg niski, gdzie ma miejsce akumulacja osadów. Przez to na rzece tworzą się zakręty, czyli meandry. Zjawisko to dalej się powtarza. Na mniejszym, bocznym obrazku przedstawiony jest schemat rzeki. Zaznaczona jest na nim szyja meandra, czyli zakręt, a obok starorzecze. Jest to pozostałość meandra, który w wyniku akumulacji został odcięty od koryta.

Terasy rzeczne powstają, gdy zmienia się wysokość podstawy erozyjnej, tj. wysokość, na jakiej zlokalizowane jest ujście rzeki. Osiągnięcie tej podstawy oznacza, że koryto rzeczne nie będzie mogło się dalej pogłębiać. Rzeka wcina się w podłoże tym mocniej, im większa różnica wysokości dzieli jej źródło od ujścia. Wówczas jej brzegi mają postać ostrych krawędzi. Krawędzie te są podcinane w momencie poszerzania przez rzekę swojego łożyska. Etap ten następuje wtedy, gdy ujście rzeki przez dłuższy okres nie zmienia swojej lokalizacji. Kiedy podstawa erozyjna ponownie zmienia wysokość, rzeka pozostawia w dolinach płaszczyzny, które świadczą o dawnym poziomie spływu wód.

Szerokość teras rzecznych jest bardzo zróżnicowana – wynosi od kilku do nawet kilkunastu kilometrów. Im dłużej podstawa erozyjna rzeki nie ulega zmianie, tym większa jest zwykle szerokość terasy. Powierzchnia terasy przeważnie jest płaska, lekko nachylona w kierunku zgodnym ze spadkiem doliny.

Pod względem zależności od poziomów rzeki wyróżnia się terasy:

• zalewowe – okresowo zalewane w czasie wysokich stanów wód;

• nadzalewowe – powstałe w wyniku zmian bazy erozyjnej rzeki lub zmian ilości wody w rzece.

R1UNS6XCLZC4E

Ilustracja przedstawia schemat terasy zalewowej i nadzalewowej. W centralnej części znajduje się zaokrąglone wgłębienie wypełnione wodą - koryto rzeki. Okolice brzegu rzeki są płaskie, oznaczono je jako terasa zalewowa. W pewnej odległości od brzegu znajdują się wzniesienia, obszar pomiędzy nimi to dno doliny. Na wzniesieniu teren jest płasko ukształtowany, jest to terasa nadzalewowa. Z obszaru tarasy nadzalewowej powstaje kolejne wzniesienie i oznaczony jest jako dolina.

Dolny bieg rzeki

W dolnym biegu rzeki dochodzi do spowolnienia jej prędkości. Towarzyszący temu mały spadek prowadzi do bardzo silnej akumulacji materiału skalnego i substancji organicznych. Osad rzeczny opadając na dnie koryta tworzy spłycenia zwane mieliznami oraz łachyłachałachy wystające ponad powierzchnię wody. Erozja w tym odcinku rzeki jest słabsza. Bieg rzeki kończy się ujściem do morza, jeziora lub do innej rzeki.

Ujście rzeki

Ujściem rzeki nazywamy miejsce, w którym rzeka lub inny ciek kończy swój bieg, łącząc się z inną rzeką lub wpadając do jeziora, morza lub oceanu. Przy ujściu proces akumulacji osadów aluwialnych zachodzi najszybciej. Wyróżnia się dwa główne typy ujść rzecznych: deltę oraz estuarium (ujście lejkowate).

Typy ujść rzecznych - film edukacyjny

R1UPBFKBP38E5

Film przedstawiający typy ujść rzecznych - deltę oraz estuarium.

Film przedstawiający typy ujść rzecznych - deltę oraz estuarium.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1UPBFKBP38E5

Film przedstawiający typy ujść rzecznych - deltę oraz estuarium.

Ujścia rzek - opisy do rozwinięcia

accordion

• Delta
• Estuarium

Delta10

Delta powstaje w miejscu, gdzie morze, do którego uchodzi rzeka, jest płytkie i nie występują w nim silne prądy przybrzeżne. Dzieje się tak, ponieważ rzeka przynosi więcej materiału niż mogą usunąć fale i prądy przybrzeżne, a morze, do którego trafia rzeka, jest płytkie. Fragment delty najczęściej jest wysunięty ponad powierzchnię wody, jednak jej większość znajduje się pod wodą. Osady delty są przeszkodą dla wód rzecznych. W rezultacie rzeka rozgałęzia się na liczne ramiona rozpościerające się wachlarzowato w kierunku zbiornika wodnego. Kształt delty jest uzależniony głównie od zarysu linii brzegowej, a jej wielkość – głównie od ilości osadów niesionych przez rzekę oraz od ukształtowania dna zbiornika.

• Rzeki, które utworzyły delty: Wisła, Nil, Amazonka, Orinoko, Missisipi, Wołga, Ganges, Huang He i Niger.

Przykłady największych delt na świecie:

• Amazonka (100 000 kmIndeks górny 2²),

• Ganges‑Brahmaputra (80 000 kmIndeks górny 2²),

• Orinoko (24 000 kmIndeks górny 2²),

• Nil (20 000 kmIndeks górny 2²),

• Wołga (13 000 kmIndeks górny 2²).

R1DAM4B6G6NA7

Zdjęcie satelitarne przedstawia deltę przy ujściu rzeki. W górnej części zdjęcia widoczny jest obszar o kolorze niebieskim - to ocean lub morze. Do niego wpada rzeka. Pozostały obszar to ląd. Jest on pocięty licznymi niebieskimi pasami – rozgałęzieniami rzeki. W pewnym miejscu jedno koryto rzeczne przeobraża się w wiele mniejszych. Rozchodzą się one promieniście od jednego koryta w stronę oceanu. Są one w postaci nieregularnych linii. Pomiędzy poszczególnymi korytami tworzą się wyspy.

RBXTFP7FVASQX

Na zdjęciu satelitarnym delta Nilu. Ujście rzeki i jej dolny bieg w kolorze ciemnozielonym. W dolinie rzecznej bogata roślinność, widoczne liczne osady naniesione przez rzekę, która na końcu bardzo się rozszerza, rozlewając się na dużej powierzchni. Morza granatowe. Lądy w kolorze piasku.

Estuarium40

Do powstania estuarium dochodzi wtedy, gdy rzeka wpada do morza, którego dno znajduje się stosunkowo głęboko i w którym występują duże pływy lub prądy przybrzeżne. Na akumulację osadów rzecznych nie pozwalają ruchy wody morskiej. Wdziera się ona głęboko w górę koryta rzeki i stale je poszerza. Fale odpływu zabierają niesiony przez rzekę materiał skalny i wynoszą go daleko w głąb morza.

• Typowe estuaria mają między innymi Loara, Sekwana, Tamiza, Łaba, Ren, Garonna, Tag, Parana, Urugwaj i Rzeka Świętego Wawrzyńca.

RL5PVR2C4JDC8

Ilustracja przedstawia fragment mapy. Na mapie Francji pokazano bieg Loary. Rzeka wpada do Oceanu Atlantyckiego. Ujście jest lejkowate. W pobliżu ujścia oraz na lądzie na północ od niego i na południe przy brzegu zaznaczono obszary zalewane przez pływy.

Szczególne warunki panujące w środowisku estuarium skutkują tym, że występują tam wyłącznie rośliny i zwierzęta posiadające dużą tolerancję na dobowe, miesięczne i roczne zmiany zasolenia wody oraz na zmiany jej temperatury. Dzieje się tak, ponieważ niejednokrotnie w miejscu o kształcie lejka, które stanowi całe ujście rzeki, następuje zlewanie się wód słodkich (rzecznych) z wodami słonymi (morskimi).

RTRHSVDNHVMD3

Na zdjęciu lotniczym ujście lejkowate rzeki Colne w Wielkiej Brytanii. Na pierwszym planie bardzo szerokie ujście rzeki, w tle stopniowo zwężający się dolny bieg. Brzegi rzeki płaskie, porośnięte zieloną roślinnością.

Ciekawostka

Delty odkryto także na Marsie. Kiedy Mars był młodą planetą, posiadał morza i rzeki. Wypływy wody (4 mld lat temu) usypywały delty z osadów planety, np. Delta Nanedi.

RFUAUKCKXA17R

Dwa zdjęcia satelitarne tego samego terenu. Z lewej strony czarno‑białe, z prawej kolorowe. Na zdjęciu okrągłe zagłębienie terenu z odnogą – doliną w kierunku południowym. Od ujścia doliny do zagłębienia w kierunku północnym widoczny stożek napływowy o średnicy około siedmiu kilometrów. W stożku widoczne dolinki po ciekach rozchodzące się deltowato w stronę największego zagłębienia. Stożek znajduje się w obniżeniu terenu. Obok mapy kolorowej legenda z wyjaśnieniem kolorów użytych na mapie. Kolory obrazują wysokość w metrach nagromadzonych osadów. Poniżej pozioma podziałka, na której jeden odcinek to kilometr.

Rzeźbotwórcza działalność morza - rodzaje wybrzeży

Na intensywność niszczącej działalności wód morskich wpływają między innymi:

• siła fal uderzających o brzeg – jest ona szczególnie duża podczas sztormów, 

• wysokość fal – może ona dochodzić nawet do kilkudziesięciu metrów,

• pływy – zmiany poziomu wód morskich skutkują zwiększeniem lub zmniejszeniem zasięgu oddziaływania fal,

• rodzaj skał budujących wybrzeże – różna odporność skał na erozję przyczynia się do nierównomiernego niszczenia wybrzeży.

Do głównych czynników wpływających na wygląd wybrzeży można zaliczyć:

• geologię skał, z jakich zbudowane jest wybrzeże,

• obecność prądów morskich,

• działalność lądolodu i lodowców,

• udział wód podziemnych,

• udział rzek,

• wpływ procesów niszczących i akumulację,

• szatę roślinną.

Rodzaje wybrzeży

Ze względu na wysokość wybrzeża wyróżniamy wybrzeża wysokie i płaskie. Do tych pierwszych zaliczamy wybrzeża klifowe powstające na skutek działania abrazji. Na wybrzeżach płaskich intensywniej zachodzi proces akumulacji materiału niesionego przez wody morskie niż erozji.

Wybrzeża niskie (płaskie)

Na wybrzeżach niskich rozwijają się głównie formy związane z akumulacyjną działalnością morza. Powstawały m.in. wskutek: wynurzenia płaskiego przybrzeża, zanurzenia obszaru nizinnego lub dalekiego cofnięcia klifu.

Czynniki kształtujące wybrzeże niskie:

• falowanie,

• siła wiatru,

• prądy morskie,

• zmiany poziomu morza,

• budowa geologiczna,

• akumulacja.

Materiał niszczonego brzegu jest erodowany przez fale i transportowany w głąb morza. Następnie zostaje on przemieszczony wzdłuż brzegu i akumulowany. Okruchy skalne znajdujące się w okolicach wybrzeża przybierają obły kształt w wyniku szlifowania na skutek transportowej działalności wody. Akumulacyjna działalność  morza na wybrzeżach płaskich przejawia się w postaci:

• plaży – płaskiego, piaszczystego (czasem żwirowego lub kamienistego) odcinka wybrzeża, który powstaje w miejscu, gdzie fale wyrzucają na brzeg więcej materiału, niż są go później w stanie zabrać. Jest to element linii brzegowej, który ciągle zmienia swoje rozmiary i ukształtowanie;

• wału brzegowego – utworzonego z piasków oraz żwirów, które gromadzą się w końcowym miejscu zasięgu fal. Jego wysokość zależna jest od wysokości fali. Podczas sztormu fale docierają znacznie dalej w głąb plaży, gdzie osadzają niesiony materiał w postaci wału burzowego;

• rewy (wału przybrzeżnego, mielizny) – powstaje ona w pobliżu brzegu jako długi, równoległy do wybrzeża piaszczysty wał. Jest formą nietrwałą, przemieszczającą się prostopadle do linii brzegowej;

• lido – powstaje wtedy, gdy fale zaczynają załamywać się daleko od brzegu jako piaszczysty wał, wystający niekiedy ponad poziom morza. Zazwyczaj osiąga duże rozmiary i jest trwały. Fragment morza między lido a wybrzeżem nazywamy laguną.

R9EO2PUO2S9QT

Schemat przedstawia powstawanie lido. Widoczny jest wycinek brzegu z zaznaczoną wydmą, plażą, laguną (fragmentem morza między lido a wybrzeżem), powstającym wąskim pasem terenu – lido i fragmentem otwartego morza. Na pierwszym rysunku fale zaczynają załamywać się daleko od brzegu, przez co powstaje piaszczysty wał, wystający niekiedy ponad morza. Na drugim rysunku wał widoczny jest z obu stron wycinka, a na trzecim rysunku wał pogrubia się, a powierzchnia laguny kurczy.

Na wybrzeżach niskich prądy przybrzeżne, wywoływane przez stałe wiatry, przenoszą materiał i podobnie jak fale uderzają o brzeg pod pewnym kątem. W efekcie powstają wydłużone, piaszczyste nasypy, z których czasem tworzą się kosykosakosy. Rozwijająca się kosa może odciąć zatokę częściowo lub całkowicie, tworząc w ten sposób mierzejęmierzejamierzeję a w perspektywie jezioro przybrzeżne.

RG993XQ29VXDR

Schemat przedstawia powstawanie mierzei. Składa się z 6 obrazków. Na pierwszym z nich widoczne jest wybrzeże morskie. Ze strony morza do wybrzeża dochodzą dwie strzałki. Jest to woda transportująca materiał budulcowy. Na drugim obrazku widoczna jest już niewielki piaszczysty półwysep lekko wysunięty w morze. Strzałki są nadal obecne, co świadczy o tym, że materiał jest nadal nanoszony. Trzeci rysunek przedstawia mierzeję dość daleko wysuniętą w morze. Pomiędzy stałym lądem a mierzeją widoczna jest zatoka. Materiał jest nadal nanoszony przez wodę. Czwarty rysunek przedstawia dłuższą mierzeję o wąskim zakończeniu; jest ona daleko wysunięta w morze i tworzy sporej wielkości zatokę. Z kolei piąty rysunek przedstawia mierzeję, która jest już skierowana końcem ku lądowi. Na ostatnim, szóstym obrazku widać mierzeję, która jest z dwóch stron połączona ze stałym lądem. Wody zatoki są całkowicie odcięte od stałego morza - powstało jezioro przybrzeżne.

Przeczytaj, aby lepiej zrozumieć.

Mierzeja stanowi przedłużenie plaży (lądu), które narasta na skutek przemieszczania materiału piaszczystego wzdłuż brzegu. Za transport materiału odpowiedzialne są prądy przybrzeżne i falowanie. Nie każdy jednak typ falowania będzie przenosił okruchy skalne na znaczne odległości. Znaczący wpływ ma na to prędkość i kierunek wiatru oraz kierunek nadbiegania fali. Jeżeli jest on prostopadły do linii brzegowej, wówczas następuje proste przemieszczanie piasku, który zostaje przyniesiony, a następnie zabierany przez fale. Narastaniu kosy, a później mierzei, sprzyja taka sytuacja, kiedy kierunek wiatru i nadbiegania fal jest ukośny względem linii brzegowej. Materiał przynoszony przez fale nie jest z powrotem odprowadzany w tym samym kierunku, ale zaczyna odbywać tzw. ruch zygzakowaty. Fala powrotna unosi materiał, który podrywany jest przez kolejną falę ukośną i przenoszony w ten sposób na coraz większe odległości.

R1XN5L97MUZAS

Schemat przemieszczania piasku przez falowanie składa się z trzech ilustracji. Są one oznaczone literą A, B oraz C. Obrazek A jest podzielony poziomą czarną linią na pół. Górna część obrazka to plaża, dolna to powierzchnia morza. Od symbolu morza do symbolu plaży przebiegają fioletowe strzałki oznaczające wodę, która wpływa na plażę. Skierowane w drugą stronę strzałki symbolizują piasek, który ta woda zabiera. Na rysunku B powierzchnia morza i powierzchnia plaży są rozgraniczone czarną poziomą linią. Na schematycznym rysunku morza niebieskie linie ukośne podpisane jako grzbiet fali. Na plaży w pewnej odległości nad czarną linią znajduje się fioletowa pozioma linia przerywana. Oznacza ona poziom, do którego sięga woda wpływająca na plażę. Na powierzchni plaży pomiędzy czarną, a fioletową linią są żółte, półokrągłe strzałki. Symbolizują piasek, który jest zabierany pod wpływem wody do morza. Ostatni element schematu opisany literą C przedstawia powstawanie mierzei przez falowanie. W dolnym lewym rogu widać ląd w kolorze jasnobrązowym. Kolor biały to morze, a linie ukośne odchodzące od brzegu lądu oznaczają grzbiety fali. Od lądu odchodzi w głąb morza mierzeja -jasnobrązowa plama o podłużnym kształcie, na której narysowane są ukośne linie. W miejscu, gdzie fale stykają się z lądem widnieje napis grzbiet fali pełnomorskiej, a gdzie załamują się pod wpływem mierzei jest napis grzbiet fali załamanej. Obrazuje to napływanie piasku tworzącego mierzeję.

Wybrzeża wysokie (klifowe)

Falowanie morza powoduje ciągłe podmywanie brzegu wysokiego. U stóp klifu docierające fale, które z dużą siłą uderzają o brzeg, powodując jego erozję, która w strefie brzegowej określana jest jako abrazjaAbrazjaabrazja. Fale uderzają o brzeg także kawałkami skał, które poderwały z dna, żłobiąc w ten sposób niszę abrazyjnąnisza abrazyjnaniszę abrazyjną. Powiększanie się niszy doprowadza do momentu, kiedy klif, pozbawiony oparcia, zapada się do morza. Z okruchów skalnych pochodzących z niszczenia klifu powstaje platforma akumulacyjna.

R1NBD1UKPAGS2

Ilustracja przedstawia trzy etapy formowania klifu przez falowanie morza. Na pierwszej ilustracji woda styka się z wysokim, zielonym brzegiem. Następnie wysoki brzeg zaczyna być podmywany podczas przypływu, zielona jest tylko jego górna powierzchnia. Brzeg jest brązowy. W kolejnym etapie zaznaczono poziom morza w czasie odpływu. Brzeg - klif ulega dalszemu podmywaniu, powstaje w nim wcięcie. Płaskie miejsce pomiędzy klifem a morzem to platforma abrazyjna. Ma kolor żółty z brązowymi kropkami. Pod poziomem morza w czasie dopływu zaznaczono kolorem żółtym platformę akumulacyjną.

Czynniki kształtujące powstawanie wybrzeży wysokich - film edukacyjny

RJAUH97RG8ZGK

Film nawiązujący do treści materiału - dotyczy czynników kształtujących powstawanie wybrzeży wysokich.

Film nawiązujący do treści materiału - dotyczy czynników kształtujących powstawanie wybrzeży wysokich.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RJAUH97RG8ZGK

Film nawiązujący do treści materiału - dotyczy czynników kształtujących powstawanie wybrzeży wysokich.

Typy wybrzeży morskich

Wybrzeża klasyfikowane są według różnych kryteriów. W zależności od rodzaju rzeźbotwórczej działalności fal morskich oraz ukształtowania powierzchni powstają różne typy wybrzeży. Ze względu na genezę najczęściej wyróżnia się wybrzeża: riasowe, szkierowe, dalmatyńskie, fiordowe, lagunowe, limanowe, namorzynowe oraz mierzejowo‑zalewowe i koralowe.

Podział wybrzeży ze względu na genezę - opisy do rozwinięcia

Wybrzeże riasowe

Wybrzeże riasowe

To typ wybrzeża wysokiego, gdzie prostopadłe, wylotowe doliny górskie zostały zalane przez wody morskie. Charakteryzuje się długimi i krętymi zatokami ciągnącymi się w głąb lądu. Przykładem mogą być wybrzeża w Kornwalii, Bretanii i na Krymie.

RBMRKP4VXDP3O

Zdjęcie satelitarne przedstawia wybrzeże riasowe. Może oznaczone jest kolorem niebieskim, a ląd zielonym. Wylotowe doliny górskie zostały zalane przez wody morskie, dlatego charakteryzuje się ono długimi i krętymi zatokami ciągnącymi się w głąb lądu.

Wybrzeże dalmatyńskie

Wybrzeże dalmatyńskie

Jest to typ wybrzeża, które powstało wskutek zalania pasm górskich równoległych do linii brzegowej. Wybrzeża dalmatyńskie charakteryzują się zatem licznymi cieśninami pomiędzy wydłużonymi pasmami górskimi a brzegiem. Przykładem takiego wybrzeża są wybrzeża w Chorwacji.

R1GOE849OESVH

Zdjęcie satelitarne przedstawia wybrzeże dalmatyńskie. Ląd zaznaczony jest kolorem zielonym, a woda niebieskim. Charakteryzuje się licznymi cieśninami pomiędzy wydłużonymi pasmami górskimi a brzegiem.

Wybrzeże szkierowe

Wybrzeże szkierowe

Wybrzeże powstałe przez zalanie obszaru polodowcowego z licznymi mutonami (barańcami). Ich wierzchnie części wynurzają się ponad poziom wody, tworząc liczne, niewielkie skaliste wysepki – szkiery.szkierszkiery. Szkierami są bowiem mutony, które zostały zerodowane i wygładzone w wyniku oddziaływania wód morskich. Spotykane są np. w Finlandii, Szkocji, Szwecji oraz na Alasce.

RQUU4SOVN98QU

Zdjęcie satelitarne przedstawia wybrzeże szkierowe. Ląd zaznaczony jest kolorem zielonym, a woda ciemnozielonym. Powstało przez zalanie obszaru polodowcowego z licznymi mutonami - ich wierzchnie części wynurzają się ponad poziom wody, tworząc liczne, niewielkie skaliste wysepki – szkiery.

Wybrzeże fiordowe

Wybrzeże fiordowe

Powstało wskutek zalania polodowcowych, głębokich i długich dolin U‑kształtnych na obszarze peryglacjalnym. Tworzą się w ten sposób długie i rozgałęzione zatoki prowadzące w głąb lądu. Takie wybrzeża można spotkać np. w Norwegii i południowym Chile oraz w Kanadzie – północno‑wschodnie wybrzeże Nunavut.

R4OKROXRQ88LL

Ortofotomapa przedstawia fiord Sognefjorden w zachodniej Norwegii. W centralnej części widoczna jest szeroka odnoga fiordu, od której odchodzą liczne węższe ramiona głęboko wcinające się w górzysty ląd. Góry są w większości pokryte śniegiem, a miejscami odsłaniają się skaliste stoki i doliny. Po lewej stronie rozciąga się Morze Norweskie z licznymi skalistymi wyspami i wysepkami u wybrzeża. Na obrazie widoczna jest podziałka 10 km oraz informacje o zobrazowaniu satelitarnym Sentinel‑2 z 15 kwietnia 2026 r.

Wybrzeże limanowe

Wybrzeże limanowe

Powstaje w wyniku odcięcia zatopionych wylotów rzek przez mierzeję utworzoną w wyniku akumulacji materiału naniesionego z rzek w wyniku falowania. W ten sposób tworzą się limanylimanlimany, w których zachodzi wymiana wód z wodami morskimi. Wybrzeża tego typu są zlokalizowane w pobliżu północnej linii brzegowej Morza Czarnego.

R1EH4Q1RZKAGB

Zdjęcie satelitarne przedstawia wybrzeże limanowe. Ląd zaznaczony jest kolorem zielonym i brunatnym, a woda niebieskim i turkusowym. Od wybrzeża odchodzą długie, kręte linie – zbiorniki wodne powstałe w wyniku odcięcia zatopionych wylotów rzek przez mierzeję utworzoną w wyniku akumulacji materiału naniesionego z rzek w wyniku falowania.

Wybrzeże mierzejowo‑zalewowe

Wybrzeże mierzejowo‑zalewowe

Tworzy się wskutek powstania mierzei odcinającej część zatoki od morza, w wyniku działania prądów przybrzeżnych. Przykładem może być wybrzeże mierzejowe w obrębie Zatoki Gdańskiej.

R1ZC47LE15XSH

Zdjęcie satelitarne przedstawia wybrzeże mierzejowe. Ląd zaznaczony jest kolorem zielonym i brunatnym, a woda niebieskim. Od stałego lądu odchodzi długi, wąski pas ziemi wysunięty w głąb zatoki, powstały wskutek powstania mierzei odcinającej część zatoki od morza, w wyniku działania prądów przybrzeżnych.

Wybrzeże lagunowe

Wybrzeże lagunowe

Powstaje poprzez utworzenie się wskutek pływów równoległego i piaszczystego wału (lido) oddzielającego zatokę od morza. W wyniku tego procesu dochodzi do powstania laguny poprzez spłycenie zatoki i zmniejszenie jej zasolenia. W obrębie laguny mogą powstawać małe wyspy. Takie wybrzeża są zlokalizowane np. w obrębie Zatoki Weneckiej i Zatoki Meksykańskiej.

R1BHHVMH9A5GF

Zdjęcie satelitarne przedstawia wybrzeże lagunowe. Ląd zaznaczony jest kolorem zielonym i brunatnym, a woda niebieskim. Ten typ wybrzeża tworzy się wskutek powstania równoległego i piaszczystego wału (lido) oddzielającego zatokę od morza. W wyniku tego procesu dochodzi do powstania laguny poprzez spłycenie zatoki.

Wybrzeża organogeniczne

Wybrzeża organogeniczne to wybrzeża powstałe w wyniku nagromadzenia materii pochodzącej od organizmów roślinnych lub zwierzęcych. Powstają również z wytrącenia substancji chemicznych powstałych na skutek przemian fizjologicznych organizmów. Wyróżniamy wybrzeża namorzynowe i koralowe.

R1EK47VTX2H1S

Zdjęcie przedstawia palmy rosnące na wąskim fragmencie lądu. Wokół niego jest morze. Do lądu dopływają spienione fale.

Typy wybrzeży - opisy do rozwinięcia

accordion

• Wybrzeża nomorzynowe
• Wybrzeża koralowe

Wybrzeża nomorzynowe10

Wybrzeża namorzynowenamorzynynamorzynowe występują w strefie międzyzwrotnikowej. Porośnięte są zbiorowiskami roślinnymi namorzynów, czyli krzewów i drzew przystosowanych do życia w słonej wodzie morskiej i okresowych zmian poziomu wody, wywołanych przypływami i odpływami. Charakterystyczną cechą wybrzeży namorzynowych jest obecność korzeni oddechowych oraz korzeni podporowych. Lasy mangrowe (namorzynowe) porastają muliste równiny w strefie międzypływowej i odgrywają istotną rolę w rozwoju tych równin. Podczas przypływu na obszar zarośli namorzynowych osady zatrzymują się pomiędzy korzeniami podporowymi i oddechowymi i nie powracają do otwartego morza w trakcie odpływu. Gęsta sieć korzeni zmniejsza także erozyjne oddziaływanie falowania i prądów pływowych. Roczny przyrost osadu może sięgać nawet 5 cm. Tarasy namorzynowe mogą osiągać wiele kilometrów szerokości.

Wybrzeża namorzynowe  występują np. nad Zatoką Bengalską, Morzem Południowochińskim, na Sumatrze i Nowej Gwinei.

Wybrzeża koralowe40

Wybrzeża koralowe to wybrzeża, w których kształtowaniu główną rolę odgrywają procesy biologiczne. Są złożone z raf koralowych (wapiennych szkieletów koralowców i innych organizmów rafotwórczych), występują w ciepłych i płytkich morzach, do których dociera światło słoneczne. AtolAtolAtol jest rafą koralowąrafa koralowarafą koralową nabudowaną wokół wyspy wulkanicznej. Erozja wyspy dostarcza materiału budującego plaże oraz podłoża, na którym mogą rosnąć rośliny. Z czasem w miejscu zerodowanej wyspy powstaje centralna depresja zalana wodą, którą nazywa się laguną. Przykłady wybrzeży koralowych: północno‑wschodnia Australia (Wielka Rafa Koralowa), Oceania, wyspy Morza Karaibskiego, Morze Czerwone, Malediwy.

R15O1QDTF1F1F

Zdjęcie przedstawia płaską wyspę koralową w kształcie pierścienia otaczającego centralną lagunę.

R113OK5LHHGK5

Ilustracja przedstawia cztery obrazki - wzniesienia w kształcie stożków. Obrazek numer 1 przedstawia czynny wulkan. Pionowo przez środek wulkanu biegnie komin - jest zaznaczony kolorem czerwonym. Obrazek numer 2 przedstawia wulkan, który wygasa, a wokół niego tworzy się rafa koralowa. Obrazek numer trzy ukazuje obniżanie się terenu z rafą koralową. Na obrazku numer cztery pozostał tylko atol. Wulkan znajduje się pod powierzchnią wody.

Powstanie atolu - film edukacyjny.

R1BOOUAUUFGJQ

Animacja przedstawia widok wyspy wulkanicznej, na której zaczynają wokół osadzać się koralowce, tworząc rafę. Wyspa wulkaniczna ulega niszczeniu oraz zapadaniu się pod wpływem ciężaru rafy. Wyspa wulkaniczna ulega całkowitemu zanurzeniu pod wodą. Na powierzchni pozostaje wyspa – atol, otaczająca lagunę znajdującą się wewnątrz.

Animacja przedstawia widok wyspy wulkanicznej, na której zaczynają wokół osadzać się koralowce, tworząc rafę. Wyspa wulkaniczna ulega niszczeniu oraz zapadaniu się pod wpływem ciężaru rafy. Wyspa wulkaniczna ulega całkowitemu zanurzeniu pod wodą. Na powierzchni pozostaje wyspa – atol, otaczająca lagunę znajdującą się wewnątrz.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1BOOUAUUFGJQ

Animacja przedstawia widok wyspy wulkanicznej, na której zaczynają wokół osadzać się koralowce, tworząc rafę. Wyspa wulkaniczna ulega niszczeniu oraz zapadaniu się pod wpływem ciężaru rafy. Wyspa wulkaniczna ulega całkowitemu zanurzeniu pod wodą. Na powierzchni pozostaje wyspa – atol, otaczająca lagunę znajdującą się wewnątrz.

Rafa koralowa jest to wał lub grzbiet podmorski, czasem wyniesiony nieco ponad poziom morza, szerokości do 2 km i długości do 2 tysięcy km, powstały z nagromadzenia wapiennych szkieletów organizmów rafotwórczych. Podstawowymi warunkami niezbędnymi do powstania rafy są: temperatura wody morskiej 25–29°C, dobre naświetlenie, przezroczystość i umiarkowany ruch wody, stabilne podłoże, a także niezbyt intensywna dostawa osadów z lądu. Rafy występują na obszarach szelfu strefy subtropikalnej i tropikalnej, po obu stronach równika (do 32°30′N i 30°S), głównie wzdłuż zachodnich wybrzeży Oceanu Atlantyckiego i Oceanu Indyjskiego oraz wokół wysp Oceanu Spokojnego. Zasolenie wody musi wynosić od 27‰ do 40‰ i powinna ona być w ruchu, by do organizmów docierało pożywienie. Koralowce są też bardzo wrażliwe na jej zanieczyszczenie.

R1GBAOX63VJ3N

Zdjęcie przedstawia rafę koralową. Do skały przytwierdzone są polipy, w górnej części mają rzęski.

Rafy koralowe - grafika interaktywna

Wygląd wybrzeży antropogenicznych

Wybrzeże antropogeniczne to teren całkowicie przekształcony przez człowieka, gdzie naturalną linię brzegową zastępuje płaska, wybetonowana infrastruktura niezbędna do obsługi handlu morskiego. Głównym celem takich zmian jest stworzenie sprawnej przestrzeni portowej, co wymaga pogłębienia dna w celu utworzenia kanałów dla dużych statków oraz budowy masywnych falochronów chroniących nabrzeże przed falowaniem i prądami. Współczesne porty nie pełnią jedynie funkcji przystani, lecz są potężnymi węzłami logistycznymi skupiającymi magazyny, silosy, zbiorniki oraz place składowe. Ze względu na łatwy dostęp do surowców, w ich bezpośrednim sąsiedztwie lokuje się przemysł ciężki, w tym stocznie, rafinerie i huty. Tak intensywne zagospodarowanie strefy brzegowej staje się fundamentem rozwoju największych światowych metropolii, takich jak Szanghaj czy Hongkong.

RRND53SXGT7FX

Zdjęcie przedstawia widok satelitarny na kurort. Z lewej strony jest morze, następnie wąski pas piasku. Za nim jest basen, nad którym wznoszą się zabudowania kurortu. Wyżej biegnie droga, za którą jest dalsza część kurortu z mniejszym basenem. Wokół kurortu są tereny porośnięte zielenią.

Wybrzeża antropogeniczne obejmują jednak znacznie szerszy obszar niż tylko infrastrukturę portową, ponieważ zaliczamy do nich również tereny przekształcone na potrzeby turystyki i rekreacji. W nadmorskich kurortach naturalny krajobraz ustępuje miejsca zabudowie wypoczynkowej oraz systemom ochrony brzegu, takim jak falochrony czy specjalne zabezpieczenia klifów przed osuwaniem się ziemi. Niepokojącym zjawiskiem są też zanieczyszczenia widoczne na plażach (plastik). Zjawisko to wynika nie tylko z lokalnego ruchu turystycznego, ale także z globalnych procesów przyrodniczych – w strefach monsunowych, na przykład na Bali, prądy morskie wyrzucają na brzeg ogromne ilości zanieczyszczeń pochodzących z wód oceanicznych. 

R1BLTE2T4MOZP

Zdjęcie przedstawia plażę nad Oceanem Indyjskim. Na granicy piaszczystego wybrzeża i trawiastego terenu znajduje się pas rozrzuconych śmieci. Na piasku siedzą ludzie i patrzą na Ocean.

Ciekawostka

W niektórych miejscach na świecie prymitywne saliny ewoluowały w rozbudowane skupiska zajmujące się produkcją soli na skalę przemysłową.

RCO69QZO4AXU2

Zdjęcie lotnicze przedstawia salinę, rozległy obszar złożony z soli, który znajduje się w San Francisco. Znajduje się przy brzegu cieśniny, po obu jej stronach. Sól pokrywająca ten teren ma różne kolory: pomarańczowy, żółty i różowy.

Ciekawostka

Tzw. Szklana Plaża (ang. Glass Beach) w Kalifornii jest wynikiem wieloletniego wyrzucania śmieci na obszar wybrzeża, wskutek czego cały jej obszar pokryty jest różnokolorowym, rozdrobnionym szkłem. Ma ono obły kształt w wyniku erozyjnej działalności fal morskich.

R8OLZ8MSESDXX

Zdjęcie przedstawia plażę w Kalifornii. Na wybrzeżu leżą rozdrobnione kawałki kolorowego szkła o obłym kształcie. Dalej jest morze, z którego wystają skały.

Skutki przekształcania wybrzeży

Ingerencja w naturalną strukturę wybrzeża wywołuje reakcję łańcuchową, która zaczyna się od drastycznego ograniczenia bioróżnorodności i niszczenia siedlisk morskich organizmów. Wybetonowane powierzchnie, zamiast oddawać wilgoć i chłodzić otoczenie, akumulują energię słoneczną, co prowadzi do powstawania lokalnych wysp ciepła i trwałej modyfikacji mikroklimatu. Równocześnie dynamiczny rozwój ośrodków miejskich oraz masowej turystyki staje się głównym źródłem zanieczyszczeń chemicznych i mechanicznych, które nie tylko degradują ekosystemy wodne, ale również niszczą estetyczne i zdrowotne walory strefy przybrzeżnej. 

 Przykłady wybrzeży morskich - grafika interaktywna