Lodowce

Lodowce występują na każdym kontynencie. Zaliczamy do nich: lodowce kontynentalne, czyli lądolody o grubości sięgającej kilku tysięcy metrów (obecnie do 4000 m), czapy lodowe o grubości 100–1000 m, lodowce górskie, których jęzory mają grubość 50–950 m oraz niewielkie lodowczyki, zajmujące drobne misy i nisze skalne. Ich rozmiary i kształt zależą od warunków klimatycznych i ukształtowania terenu.

Lądolody powstają powyżej granicy wieloletniego śniegu, w miejscu, gdzie więcej śniegu przybywa niż topnieje.

REMGDTXVLUE48

Wykres ilustruje granicę wieloletniego śniegu w zależności od szerokości geograficznej. Na osi x oznaczono szerokość geograficzną. Zaczyna się od 90 stopni szerokości północnej, kolejny punkt oznaczony na osi to 66 stopni 34 minuty szerokości północnej, dalej 23 stopnie 26 minut szerokości północnej, kolejno oznaczona jest szerokość 0 stopni, 23 stopnie 26 minut szerokości południowej, 66 stopni 34 minuty szerokości południowej, a kończy się oznaczeniu 90 stopniach szerokości południowej. Na osi y oznaczono metry nad poziomem morza poczynając od zera aż do 6 tysięcy metrów nad poziomem morza z podziałką co 1000 metrów. Linia wykresu rozpoczyna się tuż za 90 stopniami szerokości północnej na osi x. Biegnie w górę pod dużym kątem aż do 23 stopni 26 minut szerokości północnej. Na osi y pokazana jest w tym punkcie wartość pomiędzy pięcioma a sześcioma metrami nad poziomem morza. Dalej linia wykresu nieznacznie spada do zera stopni, gdzie granica pokrywy śnieżnej znajduje się niewiele ponad czterema tysiacami metrów nad poziomem morza. Kolejno znów ta linia delikatnie wzrasta aż do 23 stopni 26 minut szerokości południowej, gdzie granica pokrywy śnieżnej znajduje się na poziomie pięciu tysięcy metrów nad poziomem morza. Dalej linia wykresu ostro spada w dół aż do wartości 0 metrów nad poziomem morza w punkcie na osi x znajdującym się niewiele za granicą 66 stopni 34 minut szerokości południowej.

Bardzo ważnym warunkiem powstawania lodowców jest także występowanie stosunkowo rozległych, płaskich lub jeszcze lepiej wklęsłych powierzchni, na których może gromadzić się śnieg i stopniowo przekształcać się w lód. To pole firnowe i tu zachodzi stopniowe gromadzenie się śniegu oraz jego transformacja.

Ujemna temperatura jest niezbędnym warunkiem tworzenia się lodowców, a średnia roczna temperatura musi być poniżej 0°C. Niestety, ze względu na globalne ocieplenie, obszarów takich jest obecnie coraz mniej. Powierzchnia lodowców na wszystkich kontynentach maleje.

Obszar akumulacji śniegu i przekształcania się go w lód lodowcowylód lodowcowylód lodowcowy to pole firnowepole firnowepole firnowe.

W przypadku lądolodów, czap lodowych i lodowców wyżynnych ruch masy lodu może postępować w wielu kierunkach równocześnie i mieć charakter frontalny lub poprzez loby lodowcowe.

Umownie przyjmuje się, że lądolód tworzy pokrywa lodowa mająca kształt lekko wypukłej tarczy o znacznej grubości, zajmująca rozległą powierzchnię przekraczającą 50 000 kmIndeks górny 2². Masy lodu pokrywające powierzchnię mniejszą niż 50 000 kmIndeks górny 2² są określane mianem czapy lodowej.

Współczesne lądolody Antarktydy i Grenlandii są pozostałością ostatniej epoki lodowcowej, która miała miejsce w plejstocenie (115 000 do 11 700 lat temu), kiedy to podczas ostatniego zlodowacenia lądolód pokrywał około 8% powierzchni Ziemi i 25% powierzchni lądu.

R13B255O4GASX

Na mapie świata zaznaczono zasięg ostatniego zlodowacenia na półkuli północnej. Objęło ono połowę powierzchni Ameryki Północnej od rzeki Missouri na północ, wraz z Arktyką, Grenlandią oraz północną częścią Rosji i Europy.

Obecnie ponad 10% powierzchni lądów pokrywają lodowce i lądolody. Szacuje się, że stanowią one ok. 25% objętości lodowców i lądolodów plejstoceńskich. Największe z nich występują na półkuli południowej – należy do nich lądolód Antarktydy o powierzchni 13,3 mln km² i lądolód Patagoński Południowy (16,8 tys. km²). Na półkuli północnej pokrywa lodowa Arktyki zajmuje 14,5 mln kmIndeks górny 2², w tym lądolód grenlandzki 1,7 mln km². Największą miąższość ma pokrywa lodowa Antarktydy. Jej przeciętna grubość wynosi 1600 m, maksymalna w Kopule A (Dome A) 4091 m.

R1U5VXZLZ37E4

Zdjęcie przedstawia widok z góry na stosunkowo płaski teren pokryty lodem.

Działalność niszcząca lądolodów

Lądolody mogą w różny sposób oddziaływać na podłoże skalne. Trzy główne formy ich działalności: erozyjną, transportującą i akumulacyjną.

Lądolód, będąc w ruchu, zdziera wierzchnią warstwę podłoża, wyrywa okruchy skalne, jak również wygładza powierzchnię. Wyniki działalności lądolodów najlepiej są widoczne na obszarach, które stosunkowo niedawno (z geologicznego punktu widzenia) były nimi objęte. Dobrym przykładem jest obszar północnej części Europy (lądolód skandynawski) i Ameryki Północnej (lądolód laurentyński).

Siłę erozyjną lądolodu możemy sobie wyobrazić, obserwując ogromną ilość materiału skalnego, jaki pozostawił w naszym kraju. Należy zdawać sobie sprawę, że został on przetransportowany setki kilometrów (najczęściej z obszaru Skandynawii).

Formy erozyjnej działalności glacjalnej

Skutkiem erozyjnej działalności lądolodów są różne formy terenu. Jedną z takich form są wygłady lodowcowe, będące doskonale ogładzonymi powierzchniami skalnymi. W zależności od odporności skał i ich uszczelnienia przyjmują one formę wklęsłą lub wypukłą. Formy te są powszechne na terenie Finlandii, południowej Szwecji i Szkocji.

RBSDBTZK7SLGJ

Zdjęcie przedstawia stykające się ze sobą płaskie kawałki bazaltu. Mają kształt sześciokątów. Są brązowe.

Bardzo twarde, ostrokrawędziste bloki i okruchy skał nacinają i rysują wypolerowane uprzednio przez lądolód powierzchnie, tworząc tzw. rysy lodowcowe. Mają one przebieg zgodny z kierunkiem ruchu lodowca. Rysy lodowcowe mogą powstać także na głazach przemieszczanych w obrębie moreny dennej.

RVQGDF8M9EUZP

Zdjęcie przedstawia skalną powierzchnię z podłużnymi rysami.

Zbliżone pochodzenie mają zadziory lodowcowe będące płytkimi, sierpowatymi zagłębieniami. Powstają w następstwie kruszenia i odrywania odłamków skalnych pod wpływem nacisku bloków transportowanych w lodzie.

W dużych skupiskach skalnych występują niekiedy mutony, zwane także barańcami, bochnami skalnymi lub baranimi łbami. Są to podłużne garby i pagórki o dobrze ogładzonej powierzchni. Mają różną wielkość – od kilku do nawet kilkuset metrów. Charakteryzują się asymetrycznym profilem podłużnym. Strona proksymalna, czyli ta wystawiona na bezpośrednią działalność lodowca, ma powierzchnię doskonale ogładzoną i unosi się łagodnie ku kulminacji. Przeciwna strona (dystalna) opada urwiskiem lub ogładzonym stokiem.

RTJJDZ4TEHM2S

Zdjęcie przedstawia teren pagórkowaty wokół jeziora. Na pierwszym planie część brzegu jeziora przybiera kształt garbu. Jego strome zbocza są skaliste, górną powierzchnię porasta trawa.

Akumulacyjna działalność lądolodu

Rzeźbotwórcza działalność lądolodu i rodzaje form rzeźby powstających w jej wyniku zależą od fazy zlodowacenia.

W początkowej fazie, kiedy lądolód zwiększa swój zasięg, dominuje erozja lodowcowa. Gdy czoło lądolodu przesuwa się naprzód, materiał morenowy nie jest osadzany, ale wędruje w masie lodowcowej. Zwiększający swój zasięg lądolód powoduje przemieszczenie na duże odległości okruchów skalnych i głazów narzutowych, zwanych także eratykami lub narzutniakami. Przed nasuwającym się czołem lądolodu powstają wały, garby i pagóry spiętrzonej moreny czołowej zbudowanej ze starszych osadów, odkłutych od podłoża i spiętrzonych.

W fazie postoju lądolodu, kiedy jego czoło nie zmienia położenia – takie warunki występują wtedy, gdy topnienie lodu w jest równe jego dostawie – materiał morenowy osadza się, tworząc charakterystyczne formy rzeźby terenu. Na przedpolu lądolodu formują się wały lub pagórki akumulacyjnej moreny czołowej.

Ostatnią fazą jest recesja lądolodu, podczas której wskutek topnienia wycofuje się on z zajętego obszaru i w wielu miejscach przekształca w martwy lód. W tej fazie powstają lub odsłaniają się takie formy akumulacyjne, jak np.: morena denna tworząca lekko faliste lub płaskie równiny.

Formy akumulacyjnej działalności glacjalnej

Do najważniejszych akumulacyjnych form rzeźby polodowcowej wykształconych w fazie postoju i recesji lądolodu należą:

• morena denna – to zmiennej grubości warstwa materiału skalnego pochodzącego głównie z niszczenia (zdzierania) podłoża; materiał morenowy jest transportowany i wytopiony z lądolodu, a następnie osadzany w czasie jego zanikania, czyli deglacjacji na powierzchni terenu; rzeźba obszarów moreny dennej ma charakter płaskiej lub falistej równiny, a obniżenia w jej powierzchni wypełniają rozległe i płytkie jeziora;

R781S5STLUMHP

Zdjęcie przedstawia równinę moreny dennej. Jest to płaski teren. Porośnięty jest zbożem. Dalej rosną pojedyncze drzewa. W tle są niewielkie wzniesienia.

• akumulacyjna morena czołowa – powstaje równolegle do czoła lądolodu niezmieniającego swego położenia w dłuższym czasie, co powoduje, że duże ilości materiału morenowego (powierzchniowego, wewnętrznego i dennego) pochodzącego z topniejącego lądolodu są gromadzone ciągle w tym samym miejscu, co prowadzi do powstania wału o długości od kilku do kilkunastu kilometrów i przebiegu równoległym do czoła lądolodu; jeżeli czoło lądolodu zmienia swoje położenie na niewielkiej powierzchni (oscyluje), powstają ciągi moren czołowych położonych jeden za drugim lub nawet przylegających do siebie, a pooddzielanych podłużnymi zagłębieniami;

RJ1V7BAQKC8ET

Zdjęcie przedstawia wzgórza moreny czołowej. Jest to teren przeplatany niewielkimi obniżeniami i wzniesieniami porośniętymi roślinami uprawnymi. Gdzieniegdzie rosną drzewa.

• głazy narzutowe (eratyki) – to duże bloki skał naniesione przez lądolód; zwykle są obtoczone w czasie transportu; na podstawie ich rozprzestrzenienia można określić kierunki ruchu lodu i ustalić centrum zlodowacenia; największym znanym głazem narzutowym w Polsce jest Trygław z ciemnoszarego gnejsu, znajdujący się w województwie zachodniopomorskim (obwód ok. 50 m, długość 16 m, szerokość 11 m, łączna wysokość 7,8 m, objętość ok. 700 m³, szacowana masa ok. 2000 t), a w Europie Ehalkivi w Estonii z granitu pegmatytowego (wysokość 7,6 m, długość 16,5 m, szerokość 14,3 m, objętość 930 m³, szacowana masa 2500 t).

R3XJ7GGPSXDEC

Zdjęcie przedstawia głaz narzutowy. Jeden bok jest wysoki i opada do samego dołu. Na szczycie znajduje się figura krzyż. Wokół znajdują się nagrobki oraz drzewa.

RL887Q8Z2FF2D

Zdjęcie przedstawia głaz narzutowy. Z jednej strony jest bardziej stromy a z drugiej łagodny. Wspina się po nim mężczyzna. Głaz znajduje się w wodzie. Wokół są mniejsze głazy.

Działalność wód fluwioglacjalnych

Cechą występującą w lądolodach jest obecność wody, która z jednej strony umożliwia ruch lodowca, z drugiej kształtuje jego podłoże i otoczenie.

Wody spływające z topniejącego lodowca nazywamy wodami fluwioglacjalnymi, kształtują one jego przedpole.

Określenie środowiska fluwioglacjalnego jest szerokie. Dotyczy obszarów, na które wpływ mają wody płynące wewnątrz, na i pod lodowcem – jest to strefa glacjalna, obszary na granicy lodowca i terenów niezlodowaconych nazywamy strefą marginalną, a szeroko pojętego przedpola lodowca – strefą ekstraglacjalną. Efektem wód płynących w środowisku fluwioglacjalnym są formy erozyjne i akumulacyjne, które dzielimy na formy powstałe pod lodowcami i formy powstałe na przedpolu lodowców.

Formy fluwioglacjalne pod lodowcami

Czynnikiem powstawania form fluwioglacjalnych pod lodowcami jest erozyjna działalność wód lodowca. Przepływają one z dużymi prędkościami pod lodowcem, mając kontakt z podłożem. Niosą w sobie odłamki skalne i inne mniejsze elementy osadów podłoża, które bardzo efektywnie erodują podłoże.

Jeśli podłoże złożone jest ze skał litych, zachodzi wtedy abrazjaabrazjaabrazja i kawitacjakawitacjakawitacja, a w przypadku gdy składa się ze skał osadowych nieskonsolidowanych, następuje szybkie rozmywanie i pogłębianie dna.

Działalność wód fluwioglacjalnych - animacja

R16OQDQOS2M22

Film nawiązujący do działalności wód fluwioglacjalnych.

Film nawiązujący do działalności wód fluwioglacjalnych.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R16OQDQOS2M22

Film nawiązujący do działalności wód fluwioglacjalnych.

Małymi formami erozyjnymi są kotły wirowe (zwane też garncami lodowcowymi). Powstają one poprzez żłobienie dna lub ścian koryt subglacjalnych przez wiry wodne. Czasami kotły powstają na dnie studni lodowcowych sięgających do dna z powierzchni lodu.

Pewne podobieństwo do koryt wód roztopowych wykazują rynny. Są długie i strome, a ich dno jest nierówne. Występują jednak tylko w osadach miękkich. Są powszechne w północnej Polsce, gdzie ich zasięg wyznacza granicę ostatniego zlodowacenia. Warto wiedzieć, że obecna głębokość rynien jest mniejsza od pierwotnej ze względu na postępujące wypełnianie się osadami. Gdy formy te są wypełnione wodą, powstają tak zwane jeziora rynnowe.

Ozy są formami powstającymi w lodowcach, lecz w przeciwieństwie do poprzednich form powstają w wyniku działalności akumulacyjnej. Sięgają nawet do 100 km długości i są kręte. Ich główny materiał budulcowy to osady piaszczyste i żwirowe, które złożone zostały w tunelach lodowcowych wewnątrz i na lodowcu. W terenie ozy występują naprzemiennie z obniżeniami i rynnami, co jest zapisem zmieniających się warunków hydrodynamicznych w lodowcu. Ozy, powstałe na lodowcu, mają zaburzoną strukturę spowodowaną opadaniem materiału przy topnieniu.

R16SSPK17SMXL

Grafika przedstawia powstawanie ozu. Najpierw w lądolodzie, na jego dnie, tworzy się tunel podlodowcowy a następnie od góry szczelina lodowcowa. Po wytopieniu lądolodu zostaje długi, kręty wał.

Materiały budulcowe odkładane były w zagłębieniach na powierzchni lodowca lub pomiędzy bryłami martwego lodu. Do takich obniżeń uchodziły cieki odprowadzające wody supraglacjalne. W czasie deglacjacji lód wytapiał się, a ściany traciły podparcie, w ten sposób dochodziło do ich deformacji i obsuwania. Ostatecznie powstawał piaszczysty pagór, zwany kemem. To krótka forma – o długości do kilku kilometrów i wysokości do 30 metrów.

R1FAVHXRU4D3O

Grafika przedstawia powstawanie kemu. W lądolodzie powstaje zagłębienie zwane przetainą. Następnie lądolód wokół przetainy pęka. W miejscu przetainy powstaje kem wokół którego zostaje martwy lód a następnie wytopisko. Kem porastają drzewa.

R1754CEV9M75G

Zdjęcie przedstawia niewielki pagórek porośnięty trawą. Przed pagórkiem jest płaski teren, za wzniesieniem teren jest pagórkowaty.

Formy fluwioglacjalne na przedpolu lodowca

Na przedpolu lodowca powstają formy zarówno akumulacyjne, jak i erozyjne, będące efektem oddziaływania ogromnych i szybko przemieszczających się mas wodnych wypływających z lodowca.

Jedną z najbardziej spektakularnych form terenu powstających na przedpolu lodowca jest pradolina. Powstaje ona w wyniku erozyjnej działalności wód wypływających z lodowca i wód odwadniających obszar niezlodowacony. Zazwyczaj pradolina jest niezwykle długa, a jej szerokość często przekracza 10 km. W Polsce najważniejsze pradoliny związane są z Niżem Polskim (np. Pradolina Toruńsko‑Eberswaldzka).

RV9HLGJ2EX92R

Zdjęcie przedstawia rozległy, stosunkowo płaski teren. Rośnie na nim trawa i niskie drzewa liściaste. W tle jest las.

Innym tworem powstającym na przedpolu lodowca jest sandr. To forma akumulacyjna, która swój początek bierze w miejscu wypływu wód spod lodowca. W tym miejscu następuje gwałtowny spadek ciśnienia wody i poszerzenie koryta. Powoduje to skokową akumulację materiału, najpierw kamienistego, potem żwirowego, a w dalszej odległości piaszczystego. W samym sandrze występują liczne koryta roztokowe, przez które następuje ciągła redepozycja materiału. Powierzchnia sandru jest właściwie płaska, jednak w niektórych miejscach mogą pojawić się zagłębienia w miejscach po bryłach martwego, pogrzebanego lodu.

W wyjątkowych sytuacjach mogą powstawać kemy, opierające się z jednej strony o czoło lub krawędź lodowca, a z drugiej o stok. W takim przypadku kemy nazywamy terasami kemowymi; w terenie widoczne są one jako schodkowate powierzchnie, przytwierdzone jedną stroną do stoku.

RVLHOKXX8DCD5

Grafika przedstawia powstawanie terasy kemowej. W zagłębieniu pomiędzy sandrami znajduje się martwy lód. Zaczyna się on wytapiać i powstaje rynna lodowcowa. W dolinie po jednej stronie znajdują się resztki martwego lodu a z drugiej utworzyły się terasy kemowe. Na miejscu wytopionego martwego lodu powstaje rzeka.

Formy fluwioglacjalne - galeria zdjęć

R1FSSPMLENSU4

Schemat typów form fluwioglacjalnych. Na schemacie po lewej stronie jest wzniesienie, na którym w postaci niebieskich linii zaznaczono wodę. U podnóża zbocza zaznaczono deltę, a poniżej na płaskim już terenie kanały, biegnące w poprzek lodowca. Za kanałami znajduje się studnia, to okrągłe zagłębienie w lodzie. Pod lodem zaznaczono owalny tunel. Po prawej stronie schematu w poprzek lodowca biegnie koryto - ma postać podłużnego zagłębienia.

RMZE424ZGG7AR

Schemat typów form fluwioglacjalnych. Na schemacie po lewej stronie jest wzniesienie. Na dole zbocza jest terasa kemowa. Przypomina dwa schody, ma płaskie wierzchołki. U podnóża lodowca na płaskim terenie są kemy w postaci długich pagórków, ozy - pagórki. Na końcu schematu po prawej stronie jest rynna - ma postać podłużnego zagłębienia. Biegnie w poprzek terenu.

Do form akumulacji glacjalnej należą także drumliny będące eliptycznymi, asymetrycznymi pagórkami o długości 100–1000 m i wysokości 5–60 m. Są one zbudowane z gliny zwałowej lub z piaszczysto‑żwirowego jądra okrytego gliną, a niekiedy zawierają materiał skalny lub materiał podłoża wyciśnięty przez lodowiec. Choć geneza tych form nie jest ostatecznie określona, najczęściej przyjmuje się, że powstały one z materiału morenowego przekształconego i modelowanego przez lądolód. Zwiększony nacisk pokrywy lodowej powodował wgniatanie materiału morenowego do szczelin podlodowych lub okrycie warstwą materiału morenowego starszych, podłużnych, piaszczysto‑żwirowych form podłoża.

RKQSV35CORN2F

Zdjęcie przedstawia drumlin. Na pierwszym planie znajduje się płaski porośnięty trawą teren. Dalej jest drumlin. Jego stoki są porośnięte drzewami i krzewami.

W plejstocenie lądolód nasuwał się od północy kilkukrotnie i za każdym razem pozostawiał warstwę osadów morenowych oraz powodował powstawanie przedstawionych powyżej form akumulacyjnych. Po jego ustąpieniu w warunkach klimatu peryglacjalnego następowało ich niszczenie wskutek wietrzenia, erozji i ruchów masowych – proces ten to denudacja, powodująca wyrównywanie, a niekiedy całkowite niszczenie utworów i form polodowcowych oraz stopniowe obniżenie powierzchni. Dlatego m.in. glacjalne formy akumulacyjne powstające w zasięgu starszych zlodowaceń (o ile przetrwały) mają inne cechy morfometryczne (są niższe, charakteryzują je mniejsze deniwelacje i spadki) niż ich odpowiedniki ukształtowane w czasie młodszych zlodowaceń. Prawidłowość tę ilustruje zamieszczony poniżej schemat.

R118TNMLHXNCG

Grafika przedstawia układ form rzeźby glacjalnej. Od lewej strony na podłożu znajduje się sandr, morena czołowa, morena denna zlodowacenia starszego, osady międzylodowcowe. Na tych osadach powstały kolejne sandry, morena czołowa, jezioro polodowcowe i morena denna zlodowacenia młodszego.

Lodowce górskie

Lodowce górskie tak samo jak lądolody formują się na obszarach o sprzyjających topograficznych i klimatycznych warunkach gromadzenia się mas śnieżnych, czyli tam, gdzie opady śniegu przeważają nad jego ubytkiem w wyniku topnienia i parowania. Pod naciskiem powiększających się mas śniegowo‑firnowych lód lodowcowy zachowuje się jak ciało plastyczne i zaczyna się rozpływać (lodowiec spływa w postaci jęzora poniżej granicy wieloletniego śniegu, wykorzystując lokalne obniżenia i doliny).

Takie warunki istnieją powyżej granicy wieloletniego śniegu, czyli umownej granicy, powyżej której utrzymuje się śnieg. Nadmiar lodu gromadzącego się w polu firnowym prowadzi do jego przedostawania się poza próg skalny w postaci jęzorów lodowcowych. Spływając dolinami, jęzory te rzeźbią podłoże, a po przekroczeniu linii wieloletniego śniegu ulegają ablacji (topnieniu), dając początek rzekom (np. Ren, Rodan, Ganges, Brahmaputra, Jangcy).

Lodowiec górski składa się z:

• pola firnowego - jest to miejsce położone powyżej granicy wiecznego śniegu, w którym następuje akumulacja śniegu i jego zamiana w lód;

• jęzora lodowcowego - jest to ruchoma część lodowca znajdująca się poniżej granicy wiecznego śniegu.

R3MXFRVA82B5R

Na ilustracji przedstawiono schemat lodowca górskiego z zaznaczonymi jego elementami. Dolina jest to wklęsły fragment terenu pomiędzy górami, znajduje się w niej lodowiec. W górnej oraz w prawej stronie schematu są przedstawione wzniesienia górskie jako wypukłe twory zakończone ostrym czubkiem. Śnieg i firn jest umieszczony u góry ponad niebieską strukturą lodowca. W tym miejscu występuje strefa akumulacji. Poniżej lodowiec jest odkryty, rysunek tu przecina pozioma czerwona przerywana linia. Jest to linia wieloletnich śniegów. Po prawej stronie od linii znajdują się szczeliny. Poniżej linii wieloletnich śniegów jest lodospad. Wzdłuż lodowca biegną strzałki skierowane w dół. Po prawej stronie równolegle do lodowca znajduje się morena boczna - niewielkie wzniesienie o zaokrąglonych szczytach. W dolnej części lodowca jest strefa ablacji. Na wysokości strefy ablacji występuje morena denna. Na końcu pokrywy lodowej wiją się strumienie wód roztopowych. Na ich wysokości znajduje się sandr. Jest przedstawiony jako struktura wypełniona materiałem skalnym.

R194KTXV8FRNF

Zdjęcie przedstawia ośnieżoną do połowy górę. W żlebach widać wąskie lodowce.

REZMC9KKA8N33

Zdjęcie przedstawia szeroki lodowiec przypominający lodową rzekę. Po lewej i prawej stronie lodowca są wysokie, częściowo ośnieżone górskie szczyty.

Niszcząca działalność lodowców górskich

W wyniku działalności lodowców górskich powstaje szereg form, tzw. form glacjalnych. Tworzą się one na skutek dwóch rodzajów działalności - erozyjnej i akumulacyjnej. Powstają wtedy następujące formy:

• Dolina U‑kształtna (żłób lodowcowy) - jest to dawna dolina V‑kształtna, przekształcona w wyniku działalności jęzora lodowcowego, który spływał doliną, poszerzał jej dno i powodował wietrzenie zboczy. W rezultacie zbocza te stały się strome. Charakterystyczne dla tej doliny są właśnie strome ściany i szerokie dno. Przykładem tego typu dolin są m.in. Dolina Roztoki, Dolina Suchej Wody w Tatrach.

R4UE1ONQVTVFE

Zdjęcie przedstawia U kształtną Dolinę Roztoki w Tatrach. Dolina przedstawiona jest zimą, ma szerokie dno, otoczona jest po obu stronach szczytami gór pokrytymi śniegiem.

• Cyrk lodowcowy (kocioł, kar) - zagłębienie powstałe w zamknięciu doliny, w przeszłości będące polem firnowym. Z trzech stron otaczają go strome ściany skalne, a z czwartej strony, od niższej części doliny, odgrodzony jest ryglem lodowcowym. Mniejsze kotły mogą mieć strome dno, nachylone nawet pod kątem 30°, większe zaś – płaskie lub zagłębione. Kotły polodowcowe mogą osiągać do kilkuset metrów głębokości i kilku kilometrów długości. W Polsce kotły polodowcowe możemy spotkać w Tatrach (m.in. Kocioł Mięguszowiecki, Kocioł Czarnego Stawu Gąsienicowego, Czerwony Kocioł, Kocioł pod Rysami, Żółty Kocioł, Kocioł Doliny Jarząbczej) i w Karkonoszach (Kocioł Małego Stawu, Śnieżne Kotły, Kocioł Łomniczki). Cyrk lodowcowy, który ma najczęściej kształt misy, po ustąpieniu lodowca często zostaje zajęty przez jezioro cyrkowe. Jest to rodzaj jeziora polodowcowego, które powstało w obrębie kotła lodowcowego po ustąpieniu lodowca. Obniżenie powstałe w wyniku erozyjnej działalności lodowca w miejscu jego gromadzenia się lodu, a więc w cyrku lodowcowym, zostało wypełnione wodami tego jeziora. Jeziora cyrkowe są niewielkie, owalne i dość głębokie. Mają strome brzegi. W Tatrach i Karkonoszach występują też jeziora cyrkowe. W Tatrach jest to np. Czarny Staw pod Rysami, Czarny Staw Gąsienicowy czy też m.in. Wielki Staw i Mały Staw w Karkonoszach.

R1GTLCB4F83XH

Na fotografii widać Kocioł Wielkiego Stawu w Karkonoszach. Jest to zagłębienie otoczone zboczami górskimi. W zagłębieniu znajduje się jezioro – Wielki Staw. Zbocza górskie są pokryte głównie trawami i licznymi pojedynczymi skałami.

• Baraniec (muton) - to asymetryczny, ogładzony przez lodowiec pagórek. Od strony nasuwającego się lodowca zbocze jest łagodne i wygładzone, a stok przeciwny jest stromy i niewyrównany. Powstał w wyniku egzaracji. Stromy stok to wynik naprzemiennego topnienia i zamarzania lodowca w jego dolnej części. Napotykana na drodze lodowca przeszkoda w postaci pagórka powoduje wzrost ciśnienia i rozmarzania spągu lodowca. Po przejściu masy lodu przez najwyższy punkt wzniesienia ciśnienie spada, a w związku z tym lód zamarza i z dalszym posuwaniem się naprzód  wyrywa fragmenty skał z podłoża.

R1ZZJZKOFXVFT

Na zdjęciu znajduje się muton w Cadair Idris w Walii. To forma skalna w postaci wypukłej, dużej skały; oszlifowany, podłużny pagórek o długości od kilku metrów. Jest on częściowo pokryty mchem i wystaje z powierzchni ziemi.

• Wygłady lodowcowe i rysy lodowcowe – ogładzone powierzchnie skał, bruzdy na powierzchni skał powstałe w wyniku detersji i egzaracji. Wygłady lodowcowe to powierzchnie skał wypolerowane przez przesuwający się lodowiec (efekt detersji), zaś rysy lodowcowe to bruzdy na powierzchni skał wyorane przez odłamek skalny, przemieszczający się wraz z lodowcem. Przebieg rys jest zgodny z kierunkiem ruchu lodowca.

Ciekawostka

R1TZ9P45JHR3Q

Na zdjęciu przedstawiono lodowiec gruzowy. Na pierwszym planie widoczna jest zielona roślinność, w głębi strome górskie zbocze. W środkowej części zdjęcia znajduje się ciągnąca się od góry zbocza i spadająca w dół pokrywa z większych kamieni. Jest to lodowiec. Kamienie są ułożone równomiernie jeden na drugim warstwami tworząc zwięzłą strukturę.

Rodzaje i skutki erozji lodowców górskich - animacja 3D

R128O7UPQTNU3

Film nawiązujący do rodzajów i skutków erozji lodowców górskich.

Film nawiązujący do rodzajów i skutków erozji lodowców górskich.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R128O7UPQTNU3

Film nawiązujący do rodzajów i skutków erozji lodowców górskich.

Akumulacyjna działalność lodowców górskich

Akumulacja masy wiąże się bezpośrednio z każdą fazą rozwoju lodowca:

• od początkowej (gdy nagromadzony śnieg w obrębie pola firnowego pod naciskiem zmienia się w firn, a później w lód firnowy i lodowcowy, by po czasie pod naporem siły ciężkości ukształtować teren w nieckę zwaną karem lub cyrkiem),

• przez rozwiniętą (gdy skumulowana, częściowo plastyczna masa spływa jęzorem w dół doliny),

• po schyłkową (podczas której dochodzi do ablacji i zaniku lodowego olbrzyma).

Agradacja osadów glacjalnych polega na odkładaniu w różnych częściach doliny zwietrzałego i zerodowanego materiału niesionego:

• na powierzchni (morena środkowa, powierzchniowa i boczna) – materiał supraglacjalny pochodzący głównie ze skał wystających ponad strop lodowca (stoków górskich, ścian itp.), które uległy niszczącemu działaniu procesów mrozowych (między innymi zamrozowi),

• poniżej spągu (morena denna) – materiał subglacjalny podlegający obróbce mechanicznej związanej ze zmianami temperatury i ciśnienia oraz ze zjawiskiem abrazji,

• wewnątrz lodowca (morena denna, wewnętrzna, środkowa) – materiał inglacjalny będący budulcem pochodzenia supraglacjalnego lub subglacjalnego wtopionym w lód lodowcowy.

R1U1J52DEHAEQ

Ilustracja przedstawia kilka typów moren. Na ilustracji jest pasmo górskie ze spływającym lodowcem. Na górnej powierzchni lodowca zaznaczono morenę powierzchniową, z boku morenę boczna, w środkowej części morenę środkową. Wewnątrz jęzora lodowcowego, w miejscu grubego lodu jest morena wewnętrzna, jej dolna część, dno to morena denna.

R13O7V3GQH9PA

Zdjęcie przedstawia teren górski. Na pierwszym planie jest łąka, tuż za nią wał zbudowany z kawałków skał. Na wale rośnie kosodrzewina. Za wałem jest jezioro oraz górskie szczyty.

Jednym z czynników warunkujących działalność rzeźbotwórczą jest prędkość ruchu lodowców i lądolodów uzależniona głównie od masy lodu, występujących w nim odłamków i okruchów skalnych oraz nachylenia podłoża. Najwolniej poruszają się lądolody, maksymalnie 1,5 km na rok, choć prędkość ruchu w ich wnętrzu wynosi zaledwie 9–20 m na rok. Znacznie bardziej intensywny ruch charakteryzuje jęzory lodowców grenlandzkich (do 30 m na dobę), niektórych lodowców Alaski (do 12 m na dobę), lodowców himalajskich (2–3,7 m na dobę) i alpejskich (0,1–0,25 m na dobę). Jednak w warunkach ocieplenia klimatu wartości te będą zapewne ulegać zmianom.

R1ULKEJNT6KRR

Ilustracja ukazuje prędkość ruchu lądolodu Antarktydy. Prędkość zaznaczono na skali od zera do 1,5 kilometra na rok. Prędkość ruchu lądolodu jest największa na obrzeżach. We wnętrzu prędkość jest najmniejsza.

Podobieństwa i różnice lodowców górskich i lądolodów