Wiatr ma zdolność do modelowania i przekształcania powierzchni Ziemi, co sprawia, że w wyniku akumulacji, transportu oraz erozji dochodzi do powstania nowych form rzeźby terenu. Ogół tych działań nazwany jest procesami eolicznymi. Rzeźbotwórcza działalność wiatru zależy od wielu czynników. Mogłoby się wydawać, że najbardziej istotnym czynnikiem jest siła wiatru. Jednak inne uwarunkowania, takie jak klimat czy podatność podłoża, a nawet działalność człowieka, mają równie istotny wpływ na działalność wiatru.

Bardziej wilgotne podłoże, uwarunkowane przez klimat, będzie mniej podatne na deflację niż to suche. Występowanie roślinności ma wpływ na większą spoistość gruntu niż tam, gdzie roślinność nie występuje. Małe ziarna piasku oraz grube pyły są podatniejsze na wywiewanie niż większe elementy. Człowiek może przyczynić się do ograniczenia procesów eolicznych m.in. przez sztuczne nasadzenia roślinności, dlatego można stwierdzić, że najintensywniejsze procesy eoliczne występują na pustyniach piaszczystych, gdzie ziarna piasku są dość lekkie i podatne na wywiewanie.

Czynniki warunkujące procesy eoliczne

• Kierunek, siła oraz częstotliwość wiatru – Im silniejszy wiatr, występujący z większą częstotliwością, tym więcej form eolicznych powstających w danym miejscu.

• Podatność podłoża – określa, jak łatwo wiatr wywiewa i ściera materiał skalny, co bezpośrednio wpływa na powstawanie form eolicznych, takich jak wydmy. O tym procesie decyduje głównie spoistość gruntu, zależna od jego wilgotności, struktury oraz obecności roślinności, która działa jak naturalny stabilizator terenu.

• Klimat – determinuje wielkość opadów, średnią temperaturę roczną oraz rozwój szaty roślinnej, która ma duży wpływ na spoistość materiału podłoża.

• Działalność człowieka – pozytywne oddziaływanie polega na stabilizacji podłoża poprzez celowe nasadzenia roślinności, co ogranicza wywiewanie materiału. Wpływ negatywny wiąże się natomiast z wylesianiem i intensywną gospodarką rolną, które pozbawiają grunt naturalnej osłony, znacząco przyspieszając erozję wietrzną.

 Rodzaje procesów eolicznych

Procesy eoliczne zachodzą wskutek akumulacji, erozji oraz transportu.

Transport eoliczny

Działalność transportowa najczęściej odbywa się przy powierzchni i jedynie podczas burz ogromne masy materiału unoszone są bardzo wysoko. Im mniejsze drobiny materiału, tym dalej może być on transportowany. Pył znad Sahary dociera do Europy.

R1LPJN95GKKH4

Zdjęcie przedstawia wysoką ścianę kłębiącego się pyłu. Na pierwszym planie stoją wojskowe samochody i namioty.

Erozja eoliczna

Niszcząca działalność wiatru przebiega w wyniku deflacji czyli wywiewaniu materiału skalnego oraz korazji, czyli ścierania skał przez transportowane z wiatrem ziarna minerałów.

RXS88PTDXKD82

Zdjęcie ukazuje niewysokie piaszczyste zbocze. Unosi się nad nim piasek wywiewany przez wiatr. W tle widać fragment góry.

accordion

• Deflacja
• Korazja

Deflacja10

jest procesem polegającym na wywiewaniu cząstek mineralnych z powierzchni zbudowanych z luźnych skał, np. z piasków. Do form utworzonych w wyniku deflacji zaliczamy:

• misy deflacyjne – to wklęsłe formy o długości do kilkunastu kilometrów i głębokości do kilkudziesięciu metrów. Obszar misy deflacyjnej znajduje się często na tyłach ruchomej wydmy. Jeżeli misa osiągnie poziom wód gruntowych, to może powstać jezioro.

R1RPV7DSQF1S2

Ilustracja zawiera dwa obrazki z fragmentem terenu gdzieniegdzie porośniętym roślinnością. Na pierwszym obrazku nad terenem w postaci falujących strzałek skierowanych w lewo zaznaczono wiatr. Na drugim obrazku na powierzchni terenu pojawiło się zagłębienie - to misa deflacyjna.

• niecki deflacyjne– czyli zamknięte (bezodpływowe) zagłębienia powstałe w wyniku deflacji. Kiedy proces wywiewania zachodzi intensywnie, w podłożu mogą odsłonić się zwięzłe skały bądź poziom wodonośny. Na skutek tego procesu tworzą się rozległe zagłębienia, niekiedy są one wypełnione wodą lub pokryte roślinnością. Zagłębienia te nazywane są nieckami deflacyjnymi. Mniejsze formy tego typu występują pomiędzy ramionami wydm parabolicznych.

RMPXDN1VLCMRC

Zdjęcie prezentuje piaszczyste, nieco obniżone miejsce, po którym chodzi człowiek. W tle, za piaszczystym terenem, rośnie gęsty las ciągnący się po horyzont. Niebo jest bezchmurne.

• rynny deflacyjne– formy, które powstają, gdy wiatr wywiewa z podłoża luźny i mniej odporny materiał, tworząc zagłębienia o długości do 1 km i głębokości do kilkunastu metrów.

• ostańce deflacyjne– izolowane, piaszczyste pagórki o wyraźnie zaznaczających się stokach i stromych zboczach, o płaskiej wierzchowinie, często porośniętej roślinnością lub pokrytej odporniejszym materiałem. Są efektem nierównomiernego wywiewania materiału skalnego.

• bruk deflacyjny– to pokrywa terenu zbudowana z grubych okruchów skalnych. Grubsze okruchy skalne przykrywają i zabezpieczają materiał piaszczysty przed wywiewaniem

RN8L1GN6GJV3T

Ilustracja przedstawia profil gleby w trzech stadiach. W glebie znajdują się liczne owalne kamienie. Na powierzchni gleby są strzałki skierowane w prawo. Nad strzałkami jest napis DEFLACJA. Na kolejnych obrazkach warstwa gleby się obniża, odsłaniając coraz więcej kamieni. Na trzecim - ostatnim obrazku - z najniższą warstwą gleby i najbardziej kamienistą powierzchnią - jest napis bruk deflacyjny.

Korazja40

to ścieranie, rysowanie, drążenie i polerowanie skał przez twarde ziarna mineralne, które unosi wiatr. Zachodzi najintensywniej do ok. 30 cm nad powierzchnią gruntu. Jest to spowodowane przenoszeniem przez wiatr na tej wysokości największej ilości materiału. Korazja polega głownie na przekształcaniu istniejących form skalnych. W wyniku korazji tworzą się:

• graniaki wiatrowe – kamienie oszlifowane piaskiem niesionym przez wiatr, o różnej wielkości, ściętych i wypolerowanych powierzchniach, oddzielonych wyraźnymi krawędziami (graniami) – dlatego nazywane są także wielograńcami.

R1ASV8HXHQ7NK

Na zdjęciu są dwa kawałki odłamków skalnych o wygładzonych ścianach i dwóch oraz trzech ostrych krawędziach. Obok skal leży młotek.

• nisze (misy) korazyjne – wgłębienia powstające na ścianach skalnych zbudowanych ze skał o różnej twardości, podatnych na selektywne niszczenie; mogą to też być wyraźne zagłębienia u podstaw ścian skalnych powstające w ten sam sposób, co grzyby skalne.

• wygłady eoliczne – formy skalne pozbawione ostrych krawędzi, powstające wskutek korazji.

• grzyb skalny – forma w kształcie grzyba, zwężona u podstawy, która powstaje na skutek tarcia materiału skalnego o podłoże zbudowane ze skał litych. Najwięcej materiału wiatr transportuje przy gruncie, dlatego skały właśnie w dolnej partii są najbardziej wyszlifowane.

• jardangi(żebra korazyjne) – są ostrymi grzbietami oddzielającymi bruzdy korazyjne, powstałymi na skutek korazji w skałach o niskim stopniu scementowania. Występują na obszarach o stałych kierunkach wiatrów i są wydłużone zgodnie z tym kierunkiem. Największe skupienie tych form występuje na pustyni Daszt‑e Lut w Iranie. Ich długość wynosi do 150 km, a wysokość do 200 m. Podłużny grzbiet skalny oddziela bruzdy korazyjne o kierunku zgodnym z kierunkiem przeważających wiatrów.

• RVSBO3Q1O6D2H

  Na zdjęciu znajduje się pionowa skała. U podstawy jest węższa, u góry szersza. Górna część skały ma kształt przypominający wielościan o ostrych krawędziach. Skała ma jasnopomarańczowy kolor. Obok niej znajduje się niewielkich rozmiarów inna formacja skalna o nieregularnym kształcie. Również ma jasnopomarańczową barwę. Wokół skał teren jest płaski, pozbawiony roślinności.

  

Akumulacja eoliczna

Podczas zmniejszenia siły wiatru dochodzi do nagromadzenia materiału transportowanego, czyli akumulacji. Najczęściej do akumulacji dochodzi w obniżeniach oraz po napotkaniu bariery. W ten sposób powstają wydmy oraz ripplemarki.

Wywiewany piasek może być przenoszony nawet na znaczne odległości. W miejscach, gdzie wiatr słabnie i spada jego siła transportowa, piasek osadza się, tworząc pagórki nazywane wydmami. Ich długi stok dowietrzny (czyli ten wystawiony na wiatr) wznosi się łagodnie. Każde ziarenko piasku toczone jest po nim pod górę aż do krawędzi, poza którą stacza się pod wpływem siły ciążenia w dół po krótkim i stromym stoku zawietrznym (czyli osłoniętym od wiatru).

W klimacie skrajnie suchym wiatr szybciej przesypuje niższe, boczne części wydmy, gdzie znajduje się mniej piasku, niż centralne – najwyższe. Wydma przybiera więc kształt podobny do Księżyca z ramionami wysuniętymi w kierunku, w którym się porusza. Nazywa się je barchanami.

W klimatach umiarkowanych, o wyższych opadach, boczne ramiona wydmy są często porośnięte przez roślinność, natomiast centralna część jest ruchoma, ponieważ jest zbudowana z suchszego i luźniejszego piasku i nie jest unieruchamiana przez rośliny. Wydma kształtem przypomina wówczas „sierp” Księżyca, ale ramiona ma skierowane do tyłu w stosunku do kierunku ruchu wydmy. Takie struktury nazywamy wydmami parabolicznymi.

Barchan - animacja 3D i galeria zdjęć

R1DENB1MZ6SLZ

Animacja przedstawiająca przesuwanie się wydmy, inaczej zwanej barchanem.

Animacja przedstawiająca przesuwanie się wydmy, inaczej zwanej barchanem.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1DENB1MZ6SLZ

Animacja przedstawiająca przesuwanie się wydmy, inaczej zwanej barchanem.

R1V4S8UNA2J29

Zdjęcie wydm. Na pierwszym planie teren płaski, w niektórych miejscach widać niewielkie krzewy. Na drugim planie olbrzymie wydmy – barchany o pofałdowanych stokach i nieregularnym kształcie w jasnoceglastym kolorze.

Wydma paraboliczna - animacja 3D i galeria zdjęć

RTZNME5UNBMBM

Animacja przedstawiająca przesuwanie się wydmy parabolicznej.

Animacja przedstawiająca przesuwanie się wydmy parabolicznej.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RTZNME5UNBMBM

Animacja przedstawiająca przesuwanie się wydmy parabolicznej.

R4ZSRSQARJX2Z

Zdjęcie przedstawia widok z lotu ptaka na znacznej wielkości nadmorskie miasto. Na górze i w lewym górnym rogu znajduje się morze, następnie mniej więcej od lewego dolnego rogu do prawego górnego rogu rozpościera się miasto. Pozostałą część zdjęcia wypełnia bardzo duża wydma paraboliczna. Jej piasek ma ciemnopomarańczowy kolor. Stok dowietrzny jest dużo łagodniejszy niż zawietrzny. Wydma jest wielkości porównywalnej z leżącym u jej podnóża miastem.

R63U5C59HLS5U

W centralnej części zdjęcia znajduje się wydma paraboliczna na brzegu morza, które zajmuje lewą część fotografii. Wyraźnie widać stopniowe wznoszenie się dowietrznego stoku wydmy, co jest wywołane nanoszeniem piasku przez wiatr wiejący znad wody. Piasek ma jasnożółty kolor, a wydmę z pozostałych trzech stron otacza gęsty nadmorski las.

Ciekawostka

Poza barchanami i wydmami parabolicznymi można spotkać także wydmy o bardzo zróżnicowanych kształtach, np. wydmy gwiaździste. Powstają one na terenach, gdzie wiatry wieją z wielu różnych kierunków.

R98FPGFE4ZVX3

Na zdjęciu wydma gwiaździsta. Kilka wydm o różnym położeniu styka się jednym końcem, tworząc kształt przypominający rozgwiazdę. Bardzo wyraźnie widoczne grzbiety. Kolor piasku ciemnopomarańczowy, stoki wydm, które nie są wystawione na działanie promieni słonecznych pozostają zacienione.

Powstawanie pustyń

Określenie „pustynia” to termin wywodzący się z nauk biologicznych. Oznacza on miejsce pozbawione roślinności lub z niską roślinnością, która pokrywa mniej niż 10% powierzchni obszaru.

Czynniki wpływające na powstawanie pustyń

• Niska wielkość opadów – mniej niż 200 mm na rok.

• Wysokie parowanie.

• Położenie (występowanie w środku kontynentów lub w strefie zwrotnikowej).

• Rzeźba terenu (cień opadowy).

• Występowanie i wpływ zimnych prądów morskich na wybrzeża.

• Cyrkulacja powietrza – pustynie zwrotnikowe.

Głównym czynnikiem powstawania pustyń są warunki klimatyczne.  Utrzymujące się ośrodek wyżowy oraz brak zachmurzenia ograniczają roczne opady do poziomu poniżej 160 mm. Wyjątek stanowią pustynie mgliste (np. Atakama, Namib), gdzie zimne prądy morskie powodują wysoką wilgotność i mgły, które jednak nie przekładają się na opady deszczu. Deficyt wody sprawia, że na pustyniach brakuje stałych rzek, poza nielicznymi wyjątkami jak Nil.

Typy pustyń

Ze względu na sposób powstania pustyń wyróżniamy pustynie zwrotnikowe, nadbrzeże, strefy umiarkowanej i polarne.

R15N1U7Q7UCMZ

Mapa świata przedstawia zasięg obszarów pustynnych. Kontynenty oznaczone są kolorem żółtym, morza i oceany kolorem niebieskim. Pod mapą znajduje się legenda. Kolorem czerwonym oznaczone są pustynie chłodne: Pustynia polarna na północy Ameryki Północnej i na północy Azji, Wielka Kotlina w środkowo‑wschodniej części Ameryki Północnej, Pustynia Patagońska położona w południowej części Ameryki Południowej, Pustynia polarna umiejscowiona na Antarktydzie, oraz pustynie Karakum, Kyzyl‑kum, Takla Makan, Gobi i Ordos położone w środkowej Azji. Kolorem różowym oznaczone są pustynie gorące: Sonora, Mojave i Chihuahua w południowej części Ameryki Północnej, Sechura położona na zachodnim wybrzeżu Ameryki Południowej, Sahara, Nubia i Pustynia Danakilska umiejscowiona w południowej części Afryki i Kalahari położona na południu kontynentu afrykańskiego, Pustynia Arabska położona na Półwyspie Arabskim, Thar w południowej części Azji oraz Wielka Pustynia Piaszczysta, Wielka Pustynia Wiktorii, Pustynia Gibson, Tanami i Simpson położone w centralnej części Australii. Kolor pomarańczowy oznacza pustynie przybrzeżne – położoną na zachodnim wybrzeżu Ameryki Południowej pustynię Atakama oraz na zachodnim wybrzeżu Afryki pustynię Namib.

Ze względu na materiał skalny występujący na pustyni wyróżniamy między innymi pustynie piaszczyste, żwirowe, kamieniste i ilaste.

R1TTXPVB9TMBM

Schemat przedstawia klasyfikację pustyń ze względu na rodzaj utworów powierzchniowych. W pierwszym, brązowym, okrągłym okienku znajduje się wycinek kamienistego terenu. Podpisany jest jako pustynia skalista, a pod spodem znajduje się arabskie tłumaczenie tej nazwy– hamada. W czerwonym okienku znajduje się zdjęcie terenu zbudowanego z kamyków; podpisany jest jako pustynia żwirowa, czyli po arabsku serir, po mongolsku gobi a po irańsku reg. Żółte okienko zawiera zdjęcie pustyni piaszczystej – po arabsku jest to erg, po turecku kum, po chińsku szamo a po mongolsku elisum. W beżowym okienku widoczna jest spękana ziemia podpisana jako pustynia ilasta. Poniżej znajduje się turkeńskie tłumaczenie – takyr, irańskie - kewir, arabskie - szott albo sebka lub sabcha, oraz tureckie szor lub sor. W ostatnim, szarym okienku widać fragment białej pustyni solnej oraz pod spodem hiszpańskie tłumaczenie - salar oraz arabskie - szot.

Pustynie skaliste, znane jako hamada, to wyżynne obszary pokryte blokami skalnymi, które pod wpływem wietrzenia termicznego i korazji wiatrowej przybierają ostrokrawędziste kształty (np.w północnej części Sahary Al‑Hamada al‑Hamra). 

Pustynie żwirowe, określane lokalnie jako serir lub reg, powstają w wyniku wywiewania drobnego materiału, co pozostawia na powierzchni warstwę kamieni tworzącą tzw. bruk deflacyjny.

Najbardziej kojarzone z tym krajobrazem pustynie piaszczyste (ergi) tworzą się poprzez akumulację piasku w formie ruchomych wydm, choć wbrew pozorom zajmują one mniejszą część światowych obszarów suchych niż pustynie skaliste. Najbardziej rozległe obszary pustyń piaszczystych występują na Półwyspie Arabskim (Ar‑Rab al‑Chali), w centralnej Azji (Kara‑kum i Kyzył‑kum), Australii (Wielka Pustynia Piaszczysta) i płn. części Sahary (Wielki Erg Wschodni oraz Wielki Erg Zachodni). 

Specyficznym typem są pustynie ilaste, powstające w dnach okresowych jezior, gdzie wysychający osad kurczy się i tworzy charakterystyczną, popękaną skorupę. 

Zestawienie zamykają pustynie solne (salary), typowe dla wysokogórskich kotlin Ameryki Południowej, które dzięki procesom odparowywania wody stanowią bogate źródło soli, gipsu oraz boraksu.boraksboraksu.

Pustynie - galeria zdjęć

R34HH1RAU8UJP

Zdjęcie przedstawia obszary pustynne na Wyspach Zielonego Przylądka. Na pierwszym planie widoczny jest piaszczysty i kamienisty, pustynny teren, a na horyzoncie dwa niewysokie wzgórza na tle błękitnego nieba.

R1ZOEO5Z144ZL

Zdjęcie przedstawia Pustynię Simpsona w Australii. Po horyzont biegnie szeroki teren, który składa się z czerwonego piasku i kamieni. Na styku ziemi z niebem występuje skąpa pustynna roślinność, a po lewej stronie kadru rosną niewielkie kępy traw.

RTOQHZ33JM7BG

Zdjęcie przedstawia Pustynię Simpsona w Australi. Po horyzont biegnie szeroki teren, który składa się z czerwonawego piasku i kamieni.

RCR6V4MUXVM9B

Zdjęcie przedstawia Pustynię Gobi w Mongolii. Pustynny krajobraz składa się z niewysokich wzgórz zbudowanych z czerwonego piasku. Widać na nich pojedyncze kępy traw.

RRZXO16RPPSG9

Zdjęcie przedstawia Pustynię Gobi w Chinach. Pustynny krajobraz utworzony jest z rozległej płaszczyzny zbudowanej z brązowej ziemi. Na horyzoncie łączy się z błękitnym niebem z białymi obłokami.

Warunki powstawania i rodzaje pustyń - film edukacyjny

RC6JJC4PGQSOK

Film nawiązujący do treści materiału - dotyczy warunków powstawania i rodzaje pustyń.

Film nawiązujący do treści materiału - dotyczy warunków powstawania i rodzaje pustyń.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RC6JJC4PGQSOK

Film nawiązujący do treści materiału - dotyczy warunków powstawania i rodzaje pustyń.

Ciekawostka

Pył to ziarenka drobniejsze niż ziarna piasku. Wiatr może przenosić je na duże odległości. Grube warstwy pyłu, pochodzące głównie z obszarów pustynnych i peryglacjalnych (leżących na przedpolach lądolodów), przeniesione i osadzone przez wiatr nazywamy lessem.

R1LXSS8LQ1RS1

Na zdjęciu Wyżyna Lessowa. Dominuje kolorystyka żółtopomarańczowa. Na pierwszym planie zabudowania w kolorze podobnym do koloru lessu. Dalej różne formy lessowe, zagłębienia, doliny, tarasy. W tle góry. Na horyzoncie niebo.