Trochę teorii
Gleby na Ziemi
Główne typy gleb strefowych i ich charakterystyczne cechy
Gleby nie są rozrzucone po świecie przypadkowo. Jeśli spojrzymy na mapę świata, zauważymy fascynującą prawidłowość: układają się one w wyraźne, równoleżnikowe pasy. Ta strefowość gleb to bezpośrednie odbicie stref klimatycznych oraz powiązanych z nimi formacji roślinnych. W skali globalnej to właśnie klimat i podążająca za nim szata roślinna nadają główny ton procesom glebotwórczym. Ich wpływ jest na tyle potężny, że w znacznym stopniu ogranicza rolę czynników lokalnych, takich jak rzeźba terenu czy rodzaj skały macierzystej.
Opracowanie własne na podstawie H. Uggla, Gleboznawstwo rolnicze, PWN, Warszawa 1978.
Gleby strefowe to gleby, których występowanie nawiązuje do strefowości klimatyczno – roślinnej, ponieważ klimat i charakterystyczna dla niego roślinność są głównymi czynnikami mającymi wpływ na ich powstawanie.
Strefa klimatyczna | Przykłady gleb | Cechy charakterystyczne |
|---|---|---|
równikowa | czerwonożółte | – wykształcone pod wiecznie zielonym, wilgotnym lasem równikowym lub wysokotrawiastymi sawannami, – bardzo kwaśne, – zawartość próchnicy 1‑3%, – zabarwienie glebie nadają związki żelaza, manganu i glinu |
czarne gleby tropikalne | – bogate w składniki odżywcze, – zasadowe lub obojętne, – zawartość próchnicy 1,5‑2% | |
zwrotnikowa i podzwrotnikowa | szaroziemy, buroziemy i gleby pustynne | – wykształcone pod skąpą roślinnością trawiastą, – przesuszone, – zasolone, – niewielka ilość próchnicy (ok. 1%) – stąd szare zabarwienie gleb, – przeważnie słabo zasadowy odczyn gleby |
czerwonoziemy i żółtoziemy | – powstają pod bujną roślinnością leśną, – duża zawartość związków żelaza lub glinu nadaje glebom charakterystyczną barwę, – kwaśne, – zawartość próchnicy 1‑4% | |
gleby cynamonowe | – wykształcone na podłożu skał węglanowych, – zawartość próchnicy 4‑8% – wykształcone pod sucholubnymi lasami i zaroślami, – odczyn obojętny lub lekko zasadowy | |
umiarkowana ciepła | gleby brunatne i płowe | – wykształcone pod lasami liściastymi – zawartość próchnicy 3‑4%, – na podłożu z glin, piasków gliniastych i lessów, – mają brunatną barwę (związaną z procesem brunatnienia), – brunatne – odczyn obojętny lub lekko kwaśny, płowe – lekko kwaśny lub kwaśny |
czarnoziemy | – utworzone głównie na lessach przy udziale roślinności trawiastej, – obojętne lub słabo zasadowe, – zawartość próchnicy do 20% (poziom próchniczny może osiągać nawet ponad 1 m), – najżyźniejsze gleby świata, dzięki skale macierzystej zawierają dużo wapnia i magnezu | |
gleby kasztanowe | – wykształcone pod roślinnością trawiastą, – okresowo przesuszane, – czerwone zabarwienie (obecność tlenków żelaza), – zawartość próchnicy 3‑5%, – odczyn obojętny lub zasadowy | |
buroziemy, szaroziemy półpustynne | – w klimatach kontynentalnych, pod roślinnością zielno‑trawiastą lub na obszarach bez roślinności, – zawartość próchnicy do 1,5%, – przeważnie odczyn słabo zasadowy | |
umiarkowana chłodna | gleby bielicowe | – rozwinięte na piaskach i żwirach, pod lasami iglastymi, – odczyn obojętny, – wyraźne poziomy wymywania i wmywania (związane z procesem bielicowania) – zawartość próchnicy 2‑3% |
okołobiegunowa | gleby tundrowe, tundrowe glejowe, gleby poligonalne | – słabo wykształcone, płytkie, – kwaśne, – często oglejone,– mała zawartość próchnicy – do 1% |
Przykłady gleb - galeria fotografii
Główne typy gleb astrefowych i ich charakterystyczne cechy
Gleby astrefowe (śródstrefowe) to gleby, których rozmieszczenie zależy od warunków lokalnych, na przykład występowania w podłożu wody lub określonych typów skał. Pomimo tego, że na ich rozwój wpływają klimat i roślinność, to jednak zasięg ich występowania nie ogranicza się do jednej strefy klimatyczno – roślinnej.
Przykłady gleb | Cechy charakterystyczne |
|---|---|
mady (gleby aluwialne) | – występują w dolinach i deltach rzek, |
rędziny | – powstają na skałach węglanowych (wapienie, dolomity, kreda) lub siarczanowych (gipsy), |
bagienne | – powstają w miejscach, gdzie zwierciadło wód podziemnych zalega płytko pod powierzchnią ziemi, |
czarne ziemie | – powstają na obszarach o dużej wilgotności przy udziale roślinności łąkowej (np. tereny zarośniętych bagien lub jezior), |
gleby wulkaniczne | – powstają na zwietrzałych osadach wulkanicznych, |
gleby górskie | – występują na obszarach górskich we wszystkich strefach klimatycznych, |
Przykłady gleb - galeria fotografii
Występowanie gleb na świecie
Przestrzenny układ stref glebowych w dużym stopniu nawiązuje do przebiegu granic stref klimatycznych. W Azji, Europie Wschodniej i częściowo w Afryce gleby strefowe są rozmieszczone w postaci równoleżnikowych pasów, W Ameryce Południowej i Północnej ich układ jest modyfikowany głównie przez przebiegające południkowo pasma górskie Kordylierów i Andów.
Typ gleby | Ogólna powierzchnia (mln kmIndeks górny 22) | Występowanie na świecie |
|---|---|---|
Tundrowe i arktyczne | 5,9 | północne tereny Eurazji (od Półwyspu Kolskiego do Kamczatki) i Ameryki Północnej (od Alaski do Półwyspu Labrador) |
Marzłociowe gleby tajgi | 3,4 | część Skandynawii, pas ciągnący się od Europy Środkowej przez Nizinę Wschodnioeuropejską i azjatycką część Rosji do brzegów Morza Ochockiego, północne tereny USA i większa część Kanady |
Bielicowe, bielice, rdzawe | 7,5 | |
Glejowo‑bielicowe | 3,6 | |
Brunatne, płowe | 3,5 | Europa Zachodnia, Południowa i częściowo Wschodnia, Mandżuria, Półwysep Koreański, Japonia, w USA tereny na wschód od Wielkich Jezior do wybrzeża i część środkowa zachodniego wybrzeża do górnej Missouri, Nowa Zelandia |
Czarnoziemy | 5,0 | obszar od wschodnich granic Polski przez Ukrainę, Kazachstan do górnego Irtyszu i Obu, dorzecze górnego Amuru, prerie środkowej części Ameryki Północnej, pampa argentyńska |
Kasztanowe | 5,2 | obszar położony na północ od Morza Kaspijskiego, jezior: Aralskiego, Bałchasz, przez Wyżynę Mongolską do Żółtej Rzeki, część Wielkich Równin między górną Missouri a Arkansas, środkowa część Patagonii |
Cynamonowe | 4,7 | Południowa Europa - Włochy, Grecja, Hiszpania, południowa Turcja, południowa część RPA, Australia – południowo‑zachodnia część Wielkich Gór Wododziałowych, południowa część pampy argentyńskiej, Ameryka Północna - Sierra Madre Zachodnia i Wschodnia |
Buroziemy | 4,0 | Sahara, Namib i Kalahari, Płw. Arabski, Wyżyna Irańska, wnętrze Australii, Atakama, Mojave |
Szaroziemy | 8,4 | |
Gleby pustynne | 14,4 | |
Czerwonoziemy i żółtoziemy | 3,7 | Amazonia, Ameryka Środkowa, Afryka Równikowa, Indie - Ghaty Zachodnie, Półwysep Indochiński, Archipelag Malajski, Australia - Półwysep York |
Czerwonożółte | 15,6 | |
Czerwone gleby ferralitowe | 17,5 | |
Czarne gleby tropikalne | 3,4 | Półwysep Indyjski, Afryka - rejon jeziora Tanganika, część sawann RPA, południowo‑wschodnia część Australii |
Gleby aluwialne (mady) | 1,2 | delty i doliny rzek np. Nilu, Eufratu i Tygrysu, Indusu, Gangesu i Brahmaputry, Żółtej Rzeki, Jangcy, Missisipi |
Gleby bagienne | 3,2 | Nizina Zachodniosyberyjska, Kaććh (Kutch na wschód od delty Indusu), rozlewiska Białego Nilu (Sudan), Everglades (USA, Floryda), Pantanal (Brazylia) |
Gleba w rękach człowieka
Gleba to nie tylko „miejsce na rośliny”. To skomplikowany, żywy system, który pełni rolę globalnego filtra i magazynu. Niestety, do naturalnych czynników glebotwórczych dołączył najsilniejszy z nich: antropopresja (działalność człowieka).
Gleba jest fundamentem naszego istnienia, ponieważ:
Żywi świat: 95% światowej produkcji żywności zależy bezpośrednio od gleby. To ona decyduje, gdzie znajdują się „spichlerze świata”.
Chłodzi planetę: Gleba magazynuje więcej węgla niż cała roślinność lądowa i atmosfera razem wzięte. Chroniąc ją, realnie walczymy z globalnym ociepleniem.
Filtruje wodę: Działa jak gigantyczna, naturalna gąbka, która oczyszcza wodę deszczową i zatrzymuje ją w krajobrazie, zapobiegając powodziom i suszom.
Choć natura potrzebuje stuleci, by wytworzyć centymetr gleby, działalność człowieka potrafi zniszczyć ją w zaledwie kilka lat. Przez masowe wylesianie i błędne zabiegi agrotechniczne doprowadzamy do przyspieszonej erozji, procesu, w którym woda i wiatr nieodwracalnie usuwają najżyźniejszą, próchniczną warstwę gruntu.
W miastach fundujemy ziemi tzw. „betonozę” (uszczelnianie powierzchni), która szczelnie odcina glebę od wody i powietrza, niszcząc tętniący w niej mikrokosmos i uniemożliwiając jej pełnienie funkcji retencyjnych. Równie groźna jest chemizacja oraz skażenia przemysłowe; nadmiar sztucznych nawozów i toksyczne odpady trwale wyjaławiają grunt, zamieniając go w martwe, a czasem wręcz toksyczne podłoże. Efektem tych działań, potęgowanym przez błędy w nawadnianiu i nadmierny wypas zwierząt, jest pustynnienie, które zamienia urodzajne niegdyś krainy w pozbawiony znaczenia gospodarczego pył. Każda z tych zmian uderza bezpośrednio w nasze bezpieczeństwo żywnościowe i stabilność klimatu.