Trochę teorii

Gleby na Ziemi

Główne typy gleb strefowych i ich charakterystyczne cechy

Rozmieszczenie gleb na kuli ziemskiej jest nierównomierne i wykazuje wyraźny układ strefowy będący konsekwencją globalnego zróżnicowania czynników glebotwórczych, w tym przede wszystkim warunków klimatycznych i roślinnych. Ich wpływ w znacznym stopniu zaciera oddziaływanie pozostałych czynników glebotwórczych, zwłaszcza skały macierzystej i rzeźby terenu.

Gleby strefowe to gleby, których występowanie nawiązuje do strefowości klimatyczno – roślinnej, ponieważ klimat i charakterystyczna dla niego roślinność są głównymi czynnikami mającymi wpływ na ich powstawanie.

Strefa klimatyczna	Przykłady gleb	Cechy charakterystyczne
równikowa	czerwonożółte i czerwone gleby ferralitowe (laterytowe)	– wykształcone pod wiecznie zielonym, wilgotnym lasem równikowym lub wysokotrawiastymi sawannami, – bardzo kwaśne, – zawartość próchnicy 1‑3%%, – zabarwienie glebie nadają związki żelaza, manganu i glinu
równikowa	czarne gleby tropikalne	– bogate w składniki odżywcze, – zasadowe lub obojętne, – zawartość próchnicy 1,5‑2%
zwrotnikowa i podzwrotnikowa	szaroziemy, buroziemy i gleby pustynne	– wykształcone pod skąpą roślinnością trawiastą, – przesuszone, – zasolone – niewielka ilość próchnicy (ok. 1%) – stąd szare zabarwienie gleb, – przeważnie słabo zasadowy odczyn gleby
	czerwonoziemy i żółtoziemy	– powstają pod bujną roślinnością leśną, – duża zawartość związków żelaza lub glinu nadaje glebom charakterystyczną barwę, – kwaśne, – zawartość próchnicy 1‑4%
	gleby cynamonowe	– wykształcone na podłożu skał węglanowych, – zawartość próchnicy 4‑8% – wykształcone pod sucholubnymi lasami i zaroślami, – odczyn obojętny lub lekko zasadowy
umiarkowana ciepła	gleby brunatne i płowe	– wykształcone pod lasami liściastymi i mieszanymi, – zawartość próchnicy 3‑4%, – na podłożu z glin, piasków gliniastych i lessów, – mają brunatną barwę (związaną z procesem brunatnienia), – brunatne – odczyn obojętny lub lekko kwaśny, płowe – lekko kwaśny lub kwaśny
	czarnoziemy	– utworzone głównie na lessach przy udziale roślinności trawiastej, – obojętne lub słabo zasadowe, – zawartość próchnicy do 20% (poziom próchniczny może osiągać nawet ponad 1 m), – najżyźniejsze gleby świata, dzięki skale macierzystej zawierają dużo wapnia i magnezu
	gleby kasztanowe	– wykształcone pod roślinnością trawiastą, – okresowo przesuszane, – czerwone zabarwienie (obecność tlenków żelaza), – zawartość próchnicy 3‑5%, – odczyn obojętny lub zasadowy
	buroziemy, szaroziemy półpustynne	– w klimatach kontynentalnych, pod roślinnością zielno‑trawiastą lub na obszarach bez roślinności, – zawartość próchnicy do 1,5%, – przeważnie odczyn słabo zasadowy
umiarkowana chłodna	gleby bielicowe	– rozwinięte na piaskach i żwirach, pod lasami iglastymi, – odczyn obojętny, – wyraźne poziomy wymywania i wmywania (związane z procesem bielicowania) – zawartość próchnicy 2‑3%
okołobiegunowa	gleby tundrowe, tundrowe glejowe, gleby poligonalne	– słabo wykształcone, płytkie, – kwaśne, – często oglejone,– mała zawartość próchnicy – do 1%

Główne typy gleb astrefowych i ich charakterystyczne cechy

Gleby astrefowe (śródstrefowe) to gleby, których rozmieszczenie zależy od warunków lokalnych, na przykład występowania w podłożu wody lub określonych typów skał. Pomimo tego, że na ich rozwój wpływają klimat i roślinność, to jednak zasięg ich występowania nie ogranicza się do jednej strefy klimatyczno – roślinnej.

Przykłady gleb	Cechy charakterystyczne
mady (gleby aluwialne)	– występują w dolinach i deltach rzek, – powstają na aluwiach (namułach) rzecznych – mułach, piaskach, – gleby żyzne, często wymagają melioracji, – zawartość próchnicy – 1‑6%, – odczyn obojętny (zależy od naniesionego materiału)
rędziny	– powstają na skałach węglanowych (wapienie, dolomity, kreda) lub siarczanowych (gipsy), – w poziomie próchnicznym dużo odłamków skalnych, – płytki profil glebowy, – zawartość próchnicy 3‑6%, – odczyn zasadowy
bagienne	– powstają w miejscach, gdzie zwierciadło wód podziemnych zalega płytko pod powierzchnią ziemi, – występuje sinoniebieski poziom glejowy, – zawierają dużo nierozłożonej materii organicznej (przeważnie mała zawartość próchnicy ale może być nawet do 10%), – słabo kwaśne
czarne ziemie	– powstają na obszarach o dużej wilgotności przy udziale roślinności łąkowej (np. tereny zarośniętych bagien lub jezior), – zawartość próchnicy 3‑7% (gruby poziom próchniczny o czarnej barwie), – gleby żyzne, – odczyn obojętny lub lekko zasadowy, – zazwyczaj oglejone
gleby wulkaniczne	– powstają na zwietrzałych osadach wulkanicznych, – barwa czarna lub ciemnoszara, – stosunkowo żyzne, – zwykle bardzo zasobne w próchnicę - zawartość próchnicy 5‑20%, – odczyn obojętny
gleby górskie	– występują na obszarach górskich we wszystkich strefach klimatycznych, – są słabo wykształcone – gleby inicjalne, – płytki profil glebowy, – bardzo ubogie w próchnicę, – przekształcane przez erozję i procesy stokowe
smolnice	– bogate w składniki odżywcze, – zasadowe lub obojętne, – zawartość próchnicy 1,5‑2%

Polecenie 1

R1P67QRDE28JO

Należy wspomnieć również o glebach pozastrefowych, które występują jedynie lokalnie na obszarach leżących poza typową strefą dla ich występowania, wyspowo w miejscach, gdzie znalazły one sprzyjające warunki do swojego rozwoju. Zaliczamy do nich m.in.: czarnoziemy występujące w południowo‑wschodniej Polsce oraz gleby słone na Kujawach. Czarnoziemy są to gleby charakterystyczne (gleby strefowe) dla klimatu umiarkowanego, półsuchego i występują na Ukrainie i w Rosji. Można jednak spotkać ich wyspowe zasięgi w Europie Środkowej, gdzie klimat jest dużo bardziej wilgotny i, jako gleby strefowe dla tego obszaru, dominują gleby brunatne, płowe i bielicowe. Natomiast występowanie gleb słonych w Polsce warunkowane jest nie klimatem, lecz obecnością słonych wód podziemnych. Powstały blisko miejsca, gdzie w przeszłości wykształciły się w podłożu pokłady soli. Słone gleby należą do strefowych w strefie klimatów zwrotnikowych i umiarkowanych suchych.

Przykłady gleb pozastrefowych	Cechy charakterystyczne
gleby słone na Kujawach w Polsce	– mała zawartość próchnicy – 1‑2%, – odczyn lekko kwaśny, obojętny lub słabo zasadowy – różna skała macierzysta
czarnoziemy w południowo‑wschodniej Polsce	– świetnie wykształcony poziom próchniczny – zawartość próchnicy 2‑7%, – duża zasobność w składniki mineralne, – w skale macierzystej utwory pyłowe – odczyn obojętny

Występowanie gleb na świecie

Przestrzenny układ stref glebowych w dużym stopniu nawiązuje do przebiegu granic stref klimatycznych. W Azji, Europie Wschodniej i częściowo w Afryce gleby strefowegleby strefowegleby strefowe są rozmieszczone w postaci równoleżnikowych pasów, W Ameryce Południowej i Północnej ich układ jest modyfikowany głównie przez przebiegające południkowo pasma górskie Kordylierów i Andów.

Wyróżnia się pięć głównych stref glebowych świata (zwanych pasami), odpowiadających w dużej mierze strefom klimatyczno‑roślinnym: pas polarny, umiarkowanie chłodny (borealny), umiarkowanie ciepły (subborealny), subtropikalny i tropikalny. W ich obrębie wydziela się dodatkowo obszary o zróżnicowanej wilgotności i warunkach cieplnych.

Glebom strefowym towarzyszą gleby śródstrefowegleby śródstrefoweśródstrefowe (międzystrefowe) i niestrefowe.niestrefoweniestrefowe. Podlegają one wpływom strefowo zróżnicowanych warunków klimatycznych, jednak znacząco modyfikowanym przez lokalne czynniki glebotwórcze związane ze skałą macierzystą, warunkami wodnymi i ukształtowaniem terenu. Ich właściwości często wyraźnie kontrastują z cechami gleb charakterystycznymi dla danej strefy.

gleby śródstrefowe

niestrefowe1

R1OQ9PMVXMQC41

Procentowy udział głównych, strefowych i śródstrefowych gleb świata

Źródło: R. Bednarek, Z. Prusinkiewicz, Geografia gleb, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).

**Tabela. Powierzchnia i występowanie głównych typów gleb świata**
Typ gleby	Ogólna powierzchnia (mln kmIndeks górny 2)	Występowanie na świecie
Tundrowe i arktyczne	5,9	północne tereny Eurazji (od Półwyspu Kolskiego do Kamczatki) i Ameryki Północnej (od Alaski do Półwyspu Labrador)
Marzłociowe gleby tajgi	3,4	część Skandynawii, pas ciągnący się od Europy Środkowej przez Nizinę Wschodnioeuropejską i azjatycką część Rosji do brzegów Morza Ochockiego, północne tereny USA i większa część Kanady
Bielicowe, bielice, rdzawe	7,5
Glejowo‑bielicowe	3,6
Brunatne, płowe	3,5	Europa Zachodnia, Południowa i częściowo Wschodnia, Mandżuria, Półwysep Koreański, Japonia, w USA tereny na wschód od Wielkich Jezior do wybrzeża i część środkowa zachodniego wybrzeża do górnej Missouri, Nowa Zelandia
Czarnoziemy	5,0	obszar od wschodnich granic Polski przez Ukrainę, Kazachstan do górnego Irtyszu i Obu, dorzecze górnego Amuru, prerie środkowej części Ameryki Północnej, pampa argentyńska
Kasztanowe	5,2	obszar położony na północ od Morza Kaspijskiego, jezior: Aralskiego, Bałchasz, przez Wyżynę Mongolską do Żółtej Rzeki, część Wielkich Równin między górną Missouri a Arkansas, środkowa część Patagonii
Cynamonowe	4,7	Południowa Europa - Włochy, Grecja, Hiszpania, południowa Turcja, południowa część RPA, Australia – południowo‑zachodnia część Wielkich Gór Wododziałowych, południowa część pampy argentyńskiej, Ameryka Północna - Sierra Madre Zachodnia i Wschodnia
Buroziemy	4,0	Sahara, Namib i Kalahari, Płw. Arabski, Wyżyna Irańska, wnętrze Australii, Atakama, Mojave
Szaroziemy	8,4
Gleby pustynne	14,4
Czerwonoziemy i żółtoziemy	3,7	Amazonia, Ameryka Środkowa, Afryka Równikowa, Indie - Ghaty Zachodnie, Półwysep Indochiński, Archipelag Malajski, Australia - Półwysep York
Czerwonożółte	15,6
Czerwone gleby ferralitowe	17,5
Czarne gleby tropikalne	3,4	Półwysep Indyjski, Afryka - rejon jeziora Tanganika, część sawann RPA, południowo‑wschodnia część Australii
Gleby aluwialne (mady)	1,2	delty i doliny rzek np. Nilu, Eufratu i Tygrysu, Indusu, Gangesu i Brahmaputry, Żółtej Rzeki, Jangcy, Missisipi
Gleby bagienne	3,2	Nizina Zachodniosyberyjska, Kaććh (Kutch na wschód od delty Indusu), rozlewiska Białego Nilu (Sudan), Everglades (USA, Floryda), Pantanal (Brazylia)

Wpływ warunków klimatycznych na właściwości gleb w poszczególnych strefach

R1L4MA6PF2DM9

Gleby a klimat

R1B4ACVFC8K3L1

Schemat przedstawia podział pasów glebowych na tropikalne, subtropikalne, umiarkowanie ciepły, umiarkowanie chłodny, polarny. Opisano: Pasy glebowe. Na mapie świata zaznaczono rozmieszczenie głównych gleb strefowych i śródstrefowych na Ziemi. 1. Gleby strefowe: gleby ferralitowe, czerwonoziemy i żółtoziemy występują w części Ameryki Środkowej, w szerokim pasie na północ i na południe od Amazonki, w środkowej części Afryki, na Półwyspie Indochińskim oraz w Indonezji; czerwonoziemy i gleby ferralitowe występują w części Ameryki Środkowej, na północy Ameryki Południowej, we wschodniej i środkowej części Ameryki Południowej, w środkowej części Afryki, w wąskim pasie biegnącym z północy na południe Półwyspu Indochińskiego, w północno‑wschodniej części Australii; gleby cynamoczerwone i czerwonobure występują we wschodniej i środkowej części Ameryki Południowej, w znacznej części Afryki od środkowej części w kierunku południowym, w Indiach; żółtoziemy i czerwonoziemy występują we wschodniej części Chin, w Nowej Zelandii, w południowo‑wschodniej części USA; gleby cynamonowe można spotkać na północy i na południu Afryki, w środkowej i południowej części USA, północnej części Meksyku, w Hiszpanii, Grecji, na południu Włoch, na zachodzie i południu Australii; szaroziemy, buroziemy i prymitywne gleby pustyń występują na północy Afryki, na całym Półwyspie Arabskim, na znacznym obszarze środkowych terenów Azji, w znacznej środkowej części Australii; czarnoziemy występują one głównie na terenach Azji, Ukrainy, Węgier, Stanów Zjednoczonych, Argentyny i Australii; Gleby kasztanowe występują na części obszarów prerii w USA, w południowej Argentynie, w Sudanie, w Eurazji na północ od Morza Kaspijskiego i Jeziora Aralskiego, w Mongolii i na obszarach południowo‑zachodniej Australii; gleby brunatne i płowe - największe obszary ich występowania obejmują Europę zachodnią i środkową, północno‑wschodnie stany i północno‑zachodnie wybrzeże USA, północno‑wschodnie Chiny i północną Japonię; gleby bielicowe i płowe występują na obszarach Europy Środkowej i Północnej, na Nizinie Wschodnioeuropejskiej, na obszarach Kanady i w północnej części USA; marzłociowe gleby tajgi występują gleby tajgi występują w północnej Eurazji, północnej części Ameryki Północnej; gleby tundrowe obejmują obszary na północnych krańcach Europy, Azji i Ameryki Północnej (Alaska, Labrador). 2. Gleby śródstrefowe dzielą się na aluwialne (mady rzeczne) oraz lodowce i lądolody. Gleby aluwialne zaznaczono w USA, w środkowej części Ameryki Południowej, w południowo‑wschodniej i zachodniej części Afryki, w Azji Środkowej, na północy Indii, na wschodzie Chin. Lodowce i lądolody to Antarktyda, Grenlandia. Podział pasów glebowych. 1. Pas tropikalny. Na mapie świata zaznaczono obszar środkowej i południowej Ameryki Łacińskiej, całą północną część Ameryki Południowej aż do połowy kontynentu, Afrykę bez północnej i niewielkiej południowej części, Półwysep Indochiński, Indonezję, północno‑wschodnie obszary Australii. W pasie tropikalnym wyróżnia się pas wilgotny, przejściowy i suchy. 1.1. Wilgotny. Zdjęcie przedstawia przekrój gleby. Gleba ma kolor pomarańczowy. Rośnie na jej powierzchni gęsty las. Gleba ferralitowa. Gleby ferralitowe powstają w warunkach intensywnego wietrzenia chemicznego prowadzącego do powstania między innymi zwietrzelin i pokryw laterytowych o dużej miąższości, zbudowanych głównie z tlenków i wodorotlenków glinu i pozbawionych niemal całkowicie krzemionki. Czerwoną barwę nadają glebie związki żelaza. W warunkach dużej wilgotności i wysokiej temperatury szybkiemu rozkładowi i mineralizacji ulegają szczątki organiczne, wskutek czego w glebach nie gromadzi się próchnica. Wysokie opady powodują wyługowanie gleb ze składników mineralnych., 1.2. Przejściowy. Zdjęcie przedstawia przekrój gleby. Gleba ma czarny kolor. Czarnoziem. Czarna gleba tropikalna powstaje na zwietrzelinach zasadowych skał magmowych oraz skał osadowych niezawierających kwarcu. Proces humifikacji szczątków roślinnych prowadzi do powstania próchnicy zawierającej czarne kwasy próchniczne. Próchnica wnika głęboko w szczeliny gęsto spękanej skały, nadając jej czarne zabarwienie nawet do głębokości 1 metra. W rzeczywistości gleba nie zawiera jej tak dużo, tylko 1,5–2% próchnicy., 1.3. Suchy. Zdjęcie przedstawia żółtą, kamienistą glebę. Prymitywna gleba pustynna. Gleby pustynne charakteryzują się bardzo słabo zaznaczonym poziomem próchnicznym oraz silnym zasoleniem. Dominuje tu wietrzenie fizyczne, któremu towarzyszą erozja wietrzna i deflacja powodujące ciągłe niszczenie gleby, z tego względu gleby te są często pokryte grubą warstwą piasku lub żwiru., 2. Pas subtropikalny. Na mapie świata zaznaczono obszar USA, południowo‑zachodniej Ameryki Południowej, północną i południową Afrykę, południowe krańce Europy, południową Azję (bez Półwyspu Indochińskiego), Australię. Pas subtropikalny podzielono na wilgotny, przejściowy i suchy. 2.1. Wilgotny. Zdjęcie przedstawia przekrój gleby. Gleba nie jest zbita i jednorodna. Jest żółta. Żółtoziem. Żółtoziemy występujące w kompleksach z czerwonoziemami tworzą się w warunkach intensywnego wietrzenia chemicznego skał zawierających żelazo, glin i krzemionkę. Niedobór tlenu spowodowany okresowo wysokimi opadami powoduje redukcję związków żelaza i ich uruchomienie – związki zredukowanego żelaza nadają glebie żółtą barwę. Podczas okresów suchszych zachodzi odwodnienie (dehydratacja) związków żelaza i ich unieruchomienie., 2.2. Przejściowy. Zdjęcie ukazuje odkrytą glebę nad brzegiem morza. Gleba jest kamienista, czerwonobrązowa. Gleba cynamonowa. Gleby cynamonowe i szarocynamonowe powstają na zwietrzelinie skał węglanowych w warunkach wietrzenia chemicznego. Niektóre produkty wietrzenia, na przykład krzemionka, chlorki i siarczany są wymywane w głąb profilu przez wody opadowe inne, głównie węglan wapnia, gromadzą się na głębokości około 50 centymetrów. W czasie gorącego i bezdeszczowego lata procesy wietrzenia chemicznego ulegają zahamowaniu szczególnie w górnym, najbardziej przesuszonym poziomie., 2.3. Suchy. Zdjęcie przedstawia drobne kamienie w kolorze brązowym. Niektóre są zagłębione częściowo w piasku. To prymitywna gleba pustynna pokryta lakierem pustynnym. Gleby pustynne tworzą się w warunkach wysokiej temperatury wzmagającej parowanie i ujemnego bilansu wodnego. W tych warunkach ustaje wietrzenie chemiczne, natomiast dominuje wietrzenia fizyczne. Procesy erozji i deflacji powodują niszczenie gleby, dlatego dużą powierzchnię zajmują obszary bezglebowe, piaszczyste, kamieniste i ilaste. Gleby, jeśli powstają, są płytkie, często zasolone i zawierają znikomą ilość próchnicy. Skrajna suchość klimatu powoduje, że na powierzchni gleby powstają wykwity solne zwane „pancerzami" lub „skorupami” oraz „lakier pustynny”., 3. Pas umiarkowanie ciepły. Na mapie świata zaznaczono północną część USA i południową część Kanady, niewielki obszar w południowo‑wschodniej części Ameryki Południowej, pas obejmujący Europę Zachodnią, biegnący przez Ukrainę, Białoruś, południową Rosję, Kazachstan, południowo‑wschodnie Chiny, Japonię. W pasie umiarkowanie ciepłym wyróżniono typ wilgotny, przejściowy i suchy. 3.1. Wilgotny. Zdjęcie przedstawia profil gleby. Wierzchnia warstwa jest porośnięta roślinnością. Następnie jest warstwa jasnopomarańczowej gleby, pod nią jest warstwa jasnożółta. Gleba jest luźna, z licznymi okruchami skał. Gleba brunatna. Gleba brunatna powstaje na ogół na utworach o obniżonej przepuszczalności (na przykład gliniastych), w warunkach wietrzenia chemicznego minerałów krzemianowych. W trakcie stopniowego rozpadu minerałów następuje uwalnianie zawartego w nich żelaza i glinu w postaci wodorotlenków, nie są one jednak przemieszczane w głąb profilu gleby, tylko pokrywają ziarna glebowe rdzawobrunatną otoczką; w wyniku procesu wykształca się brunatnobrązowy poziom brunatnienia., 3.2. Przejściowy. Zdjęcie przedstawia przekrój gleby. Jej górna warstwa jest czarna, kolejna jest jasnobrązowa. Gleba ma zwartą strukturę. Czarnoziem. Czarnoziemy powstają w wyniku procesu darniowego polegającego na gromadzeniu się na powierzchni gleby grubych pokładów dobrze rozłożonej próchnicy. Jej źródłem są zbiorowiska trawiaste porastające skały lessowe o bardzo dobrych warunkach wodno‑powietrznych. W okresie opadów roślinność rozwija się bujnie, po wyczerpaniu zapasu wody w glebie obumiera, a jej szczątki przekształcają się w próchnicę., 3.3. Suchy. Zdjęcie przedstawia powierzchnię jasnej, suchej, grudkowatej gleby. Gleba słona. Sołonczaki są glebami słonymi powstałymi w wyniku akumulacji w wierzchnich poziomach soli sodu, wapnia, magnezu i potasu. Powierzchnia sołonczaków często pokryta jest niewielką warstwą wykrystalizowanej białej soli. Gleby te powstają w strefie o ujemnym bilansie wodnym, gdzie wysokość parowania przekracza wysokość opadu. W tych warunkach następuje kapilarny podsiąk nisko zalegających wód gruntowych zasobnych w rozpuszczone sole i ich wytrącanie wskutek wyparowania wody w poziomie powierzchniowym. Gleby te nie mają ustalonego profilu glebowego, gdyż ich cechą charakterystyczną nie jest budowa, ale zawartość soli., 4. Pas umiarkowanie chłodny. Na mapie świata zaznaczono północną część Kanady, Skandynawię, północną część Rosji. W pasie umiarkowanie chłodnym wyróżniono pas marzłociowy i bezmarzłociowy. 4.1. Marzłociowy. Zdjęcie przedstawia wykopany łopatą dół odsłaniający warstwy gleby. W dole jest woda. Warstwy gleby od góry mają następujące kolory: jasnobrązowy, jasnopomarańczowy, szary. Gleba glejowa. Gleba glejowa powstaje w warunkach nasycenia wodą gruntu spowodowanego okresowym rozmarzaniem wieloletniej zmarzliny. W warunkach ograniczonego dostępu tlenu występują procesy redukcji różnych mineralnych związków (na przykład żelaza, manganu). Zredukowane związki nadają glebie niebieskawe, zielonkawe lub szare zabarwienie. Na powierzchni gleby odkłada się słabo rozłożona substancja organiczna; czynnikiem ograniczającym jej rozkład jest niska temperatura powietrza., 4.2. Bezmarzłociowy. Zdjęcie przedstawia przekrój gleby. Wierzch porastają mchy i porosty. Pod nimi gleba jest biała, następnie jasnobrązowa z licznymi okruchami skalnymi. Gleba bielicowa. Gleba bielicowa powstaje w warunkach wymywania z górnego poziomu gleby substancji organicznej i niektórych produktów rozkładu minerałów glebowych, głównie tlenków i wodorotlenków glinu i żelaza, krzemionki, fosforu, manganu i in., przemieszczanie ich w głąb i wytrącanie w środkowej części profilu; w wyniku procesu bielicowania wykształcają się jasnoszary poziom wymywania i rdzawobrunatny poziom wzbogacenia. Bielicowanie gleb tajgi przyspieszają rozpuszczalne w wodzie kwasy próchniczne tworzące się podczas rozkładu ściółki lasów iglastych., 5. Pas polarny. Na mapie świata zaznaczono obszary na krańcach Ameryki Północnej, Europy, Rosji, Grenlandię i Antarktydę. Pas polarny dzieli się na arktyczny i tundrowy. 5.1. Arktyczny. Zdjęcie przedstawia prymitywną glebę arktyczną z widocznymi procesami soliflukcji. Na powierzchni gleby są liczne kamienie, gdzieniegdzie rośnie mech, niskie rośliny. Prymitywne gleby arktyczne powstają na podłożu zwietrzeliny skalnej (rumowiska) ukształtowanej wskutek wietrzenia fizycznego, zwłaszcza mrozowego oraz grawitacyjnej, wietrznej i mrozowej segregacji produktów wietrzenia. Gleby te są bardzo płytkie z powodu wieloletniej zmarzliny i zasiedlane przez nieliczne gatunki roślinności pionierskiej (mchy, porosty) i roślin zielnych dostarczające znikomej ilości substancji organicznej., 5.2. Tundrowy. Zdjęcie gleby arktycznej, poligonalnej. Widok z góry przedstawia wielokąty na powierzchni gleby otoczone przez wodę. Cały teren jest podmokły. Gleba poligonalna w kształcie wielokątów o średnicy kilku metrów powstaje na obrzeżu trwałej pokrywy lodowej. Procesy glebotwórcze zależą od: intensywności wietrzenia fizycznego powodującego rozdrobnienie skały, grawitacyjnej, wietrznej i mrozowej segregacji produktów wietrzenia, występowania wieloletniej zmarzliny i głębokości jej rozmarzania. Na skutek zamarzania powierzchniowej warstwy gruntu i zwiększenia jego objętości następuje zsuwanie się grubszych ziaren z części wybrzuszonych na zewnątrz. Na obrzeżach poligonów występują mchy, porosty i nieliczne trawy, z których szczątków powstaje płytki poziom próchniczny.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., CC BY-SA 3.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/
Grafiki w panelach bocznych:
1–2. Englishsquare.pl Sp. z o.o., CC BY-SA 3.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/
3. Pixabay License, https://pixabay.com/pl/service/terms/#license, [online], dostępny w internecie: https://pixabay.com
4. Public Domain, [online], dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/
5. Pixabay License, https://pixabay.com/pl/service/terms/#license [online], dostępny w internecie: https://pixabay.com
7. Venkatarangan, CC BY-SA 4.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0 [online], dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/
8. Pixabay License, https://pixabay.com/pl/service/terms/#license [online], dostępny w internecie: https://pixabay.com
9. M. Marathon, CC BY-SA 4.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0 [online], dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/
11. A. Jordán, University of Seville, Sevilla, Spain, CC BY-SA 3.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/, [online], dostępny w internecie: https://imaggeo.egu.eu/view/2408/
12. W. Grube, hochgeladen von AxelHH - Wulf Grube, CC BY-SA 3.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0 [online], dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/
13. Автор: Michaila vnuk, Власна робота, CC BY-SA 4.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0 [online], dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/
15. Solum, CC BY-SA 3.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0 [online], dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/
16. Amdb73, CC BY-SA 4.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0 [online], dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/
18. H. Grobe, CC BY-SA 2.5, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/2.5, [online], dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/
19. E. Pike, Public Domain, dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/.

wieloletniej zmarzliny

Przeczytaj aby lepiej zrozumieć

Gleby strefowe

W pasie polarnym występują kamieniste, prymitywne gleby arktyczne, bardzo płytkie z powodu wieloletniej zmarzlinywieloletniej zmarzlinywieloletniej zmarzliny oraz gleby poligonalne i strukturalne, mające kształt wieloboków o średnicy kilku metrów. Gleby te również charakteryzują się bardzo płytkim, słabo zróżnicowanym profilem. Skąpa roślinność (głównie mchy, porosty i nieliczne trawy, krzewy i krzewinki) będąca źródłem niewielkiej ilości próchnicy (ok. 1%) porasta jedynie kwaśne, ubogie w składniki pokarmowe tundrowe gleby glejowe.

R1O53DQME1OLO

Na zdjęciu znajduje się powierzchnia ziemi o specyficznym wyglądzie - składa się z wielokątnych fragmentów, które przylegają do siebie, tworząc formę przypominającą plastry miodu. W niektórych wielokątach i między nimi stoi woda. — Gleby poligonalne
Źródło: dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, licencja: CC BY 4.0.

R11LH7R5J6O97

Na zdjęciu znajduje się profil glebowy. Od góry, na powierzchni, porastają go niskie, drobne rośliny, których korzenie wystają z gleby poniżej. Blok ziemi ma barwę oliwkowo‑stalową. — Gleba arktyczna
Źródło: dostępny w internecie: https://www.nrcs.usda.gov/Internet/FSE_MEDIA/stelprdb1237732.jpg, licencja: CC BY 4.0.

W części północnej pasa umiarkowanie chłodnego (borealnego) powstają płytkie marzłociowe gleby tajgi, bielicowo‑glejowe, kwaśne o małej zasobności w składniki pokarmowe, zawierające do 3% próchnicy. Głębokość profilu glebowego zależy od głębokości odmarzania gruntu. W południowej części pasa umiarkowanie chłodnego występują zubożone w składniki mineralne, kwaśne i mało próchniczne (1‑3%) bezmarzłociowe gleby tajgi, wśród których dominują gleby bielicowe, darniowo‑bielicowe i bielice wykształcone pod lasami iglastymi, na utworach polodowcowych, przepuszczalnych.

R3JK33EKG2H4B

Na zdjęciu jest wykop w ziemi, ukazujący profil glebowy. W wykopie stoi wbity szpadel. Na powierzchni ziemi rośnie gęsta, zielona trawa. Pod nią znajduje się brązowa warstwa ziemi. Następnie warstwa jasnobrązowa. Niżej warstwa, która ma kolor ciemnoszary, wpadający w czerń. Wszystkie warstwy są dość zbite, cięcia szpadla są gładkie. W dole stoi nieco wody. — Gleby tajgi – glejowa
Źródło: Solum, dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.

RVPULVSVNEULU

Na zdjęciu znajduje się profil glebowy. Od góry, na powierzchni, porastają go niskie, drobne mchy i porosty zielone i srebrne. Poniżej jest warstwa o zabarwieniu czarnym i białym. Pod nią rozciąga się szeroka warstwa jasnobrązowa o piaszczystej strukturze, z rozsianymi niedużymi kamieniami — Gleby tajgi – bielicowa
Źródło: Amdb73, dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 4.0.

W pasie umiarkowanie ciepłym wykształciły się najbardziej żyzne gleby świata. Największą powierzchnię zajmują szare gleby leśne, czarnoziemy i czarnoziemne gleby prerii wykształcone na utworach zasobnych w związki wapnia, głównie lessach, przy znacznym udziale roślinności trawiastej. Ich cechą charakterystyczną jest bardzo duża zawartość próchnicy (pow. 8‑10%) i dobrze rozwinięty poziom próchniczny, wysoka zasobność w składniki pokarmowe, korzystne warunki wodno‑powietrzne i obojętny, niekiedy słabo zasadowy odczyn.

Nieco niższą żyzność i urodzajność, wynikającą głównie z mniejszej zawartości próchnicy (2‑5%) i okresowego przesuszenia mają, występujące na południe od pasa czarnoziemów gleby kasztanowe.

RFN5JPHKXRAJL

Na zdjęciu znajduje się wykop ukazujący profil glebowy. na powierzchni teren porasta gęsta trawa i rośliny zielne. Pod roślinnością widoczna jest w profilu głęboka czarna warstwa. Pod nią znajduje się warstwa jasnobrązowa. W wykopie stoi łopata i miara. — Czarnoziem
Źródło: W. Grube, dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.

RPUVXJ42VBCD4

Na zdjęciu znajduje się profil glebowy. Od góry, na powierzchni, porasta go rzadko rosnąca trawa z roślinami zielnymi. Górna warstwa profilu jest głęboka, ciemnobrązowa, w kolorze cynamonu lub owoców kasztanowca. Pod nią znajduje się warstwa jasnobrązowa. — Gleba kasztanowa
Źródło: C. Kabała, dostępny w internecie: https://zasobynauki.pl/zasoby/kastanozems,1364/, licencja: CC BY-SA 3.0.

Położone w północnej części pasa umiarkowanie ciepłego gleby brunatne i płowe ukształtowane pod lasami liściastymi i mieszanymi, na zasobnych w składniki mineralne utworach polodowcowych, charakteryzują się względnie wysoką żyznością i urodzajnością, choć niższą w porównaniu z czarnoziemami. Wynika to m.in. z lekko obniżonego odczynu, niższej zasobności w składniki pokarmowe, a także mniejszej zawartości próchnicy (2‑5%).

RBZ55ZVJH5NF5

Na zdjęciu znajduje się profil glebowy. Na powierzchni rośnie dość rzadko kilkucentymetrowe zboże lub trawa. W profilu dają się rozpoznać co najmniej trzy warstwy - pierwsza od góry jest ciemnobrązowa, pod nieco jaśniejsza, a kolejna, niższa warstwa znów ciemniejsza, ale o większym, ewidentnym uziarnieniu. — Gleba brunatna
Źródło: C. Kabała, dostępny w internecie: https://zasobynauki.pl/zasoby/gleba-brunatna-dystroficzna,1093/, licencja: CC BY 4.0.

R1GFM5Q7CPVG9

Zdjęcie przedstawia profil glebowy gleby płowej. Na powierzchni ziemi znajdują się młode rośliny, prawdopodobnie buraki cukrowe. Pierwsza warstwa w profilu jest ciemnobrązowa, zwarta. jest dość płytka. Pod nią znajduje się warstwa jasnobrązowa, również wyglądająca na zwartą. Ostatni warstwa jest ciemnobrązowa, choć jaśniejsza od pierwszej warstwy. Wygląda na bardziej mazistą. — Gleba płowa
Źródło: C. Kabała, dostępny w internecie: https://zasobynauki.pl/zasoby/gleba-plowa,1098/, licencja: CC BY 4.0.

W południowej części pasa umiarkowanie ciepłego występują buroziemy i szarobure gleby pustynne o niewielkiej zawartości próchnicy pokryte skąpą roślinnością o niepełnym zwarciu. Przewaga parowania nad opadem powoduje znaczne zasolenie gleb (pojawiają się sołonczaki) i obniża ich wartość użytkową.

Także w pasie subtropikalnym dominują wykształcone z różnych skał macierzystych szaroziemy i prymitywne gleby pustynne zajmujące niemal połowę powierzchni pasa subtropikalnego. Gleby te, porośnięte skąpą roślinnością trawiastą o niepełnym zwarciu, charakteryzują się małą zawartością próchnicy, znacznym przesuszeniem i zasoleniem.

RGD5OEH4MEDQQ

Zdjęcie prezentuje profil gleby kamienistej. Od góry występuje warstwa o odcieniu brązowawym, a pod nią warstwa mająca zabarwienie szare przez wielką liczbę kamieni w tym kolorze. — Pustynne i półpustynne gleby inicjalne, kamienista
Źródło: dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, domena publiczna.

RN725BBKRVE6O

Zdjęcie prezentuje profil gleby w kolorze czerwonawym. Warstwa znajdująca się od góry jest nieco ciemniejsza niż warstwa spodnia. Cały profil zdaje się prezentować glebę dość piaszczystą. — Pustynne i półpustynne gleby inicjalne, piaszczysta
Źródło: dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, domena publiczna.

Wykształcone na skałach wapiennych w podłożu niskich kserotermicznych lasów podzwrotnikowych gleby cynamonowe i szarocynamonowe są znacznie żyźniejsze i bardziej urodzajne, choć wymagają okresowego nawadniania. Zawierają one znaczną ilość próchnicy (2‑4%, zasobniejsze 4‑7%), mają obojętny odczyn i dużą zasobność w składniki pokarmowe, zwłaszcza w węglan wapnia.

Właściwości charakterystycznych dla wilgotnej części pasa subtropikalnego żółtoziemów, czerwonoziemów i rubroziemów wykazują dużą zmienność, zależną przede wszystkim od uwilgotnienia; niektóre mają wręcz cechy omówionych poniżej gleb tropikalnych. Charakterystyczna czerwona barwa tych gleb jest wynikiem obecności w nich związków żelaza.

R1R6365HL44AX

Zdjęcie ukazuje profil gleby, w której rozpoznać można dwie warstwy - górna jest brązowa, dolna - czerwona. Gleba wydaje się być sypka. — Czerwonoziem
Źródło: dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, domena publiczna.

R1J1GHL8SEOLV

Na zdjęciu jest wąski wąwóz między skałami o płaskich wierzchach. Skały mają kolor buraczkowy, tak jak i ziemia w wąwozie. W wąwozie rosną krzewy i drzewa. — Rubroziemy
Źródło: Arul Prasad, dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, licencja: CC BY 2.0.

W granicach pasa tropikalnego występują gleby o zróżnicowanych właściwościach. W strefie wilgotnej dominują czerwonożółte i czerwone gleby ferralitowe (dawniej nazywane glebami laterytowymi). Mają one słabo wykształcony poziom próchniczny (zawartość próchnicy poniżej 1%), silnie kwaśny odczyn i są ubogie w składniki mineralne, a w związku z tym mało żyzne i urodzajne. Niekiedy w warstwie przypowierzchniowej tworzą się żelaziste, silnie scementowane skorupy laterytowe odsłaniające się na skutek procesów erozji.

R99JUHPGAEVEP

Na zdjęciu znajduje się odsłonięty profil gleby po osunięciu się części ziemi. Ziemia ma kolor czerwony, gdzieniegdzie wpadający w brąz. Na nieosuniętej części rosną gęsto drzewa liściaste. W profilu glebowym zauważyć można warstwę brązowawą, następnie jasnobrązową, a pod nią najgłębszą warstwę czerwoną. Na osuniętej ziemi leżącej przed profilem glebowym znajdują się urwane gałęzie drzewa. — Gleby ferralitowe obszarów równikowych i podrównikowych
Źródło: dostępny w internecie: pixabay.com, domena publiczna.

Pod roślinnością trawiastą i suchoroślami sawann strefy przejściowej rozwinęły się gleby cynamonowoczerwone i czerwonobure. Gleby te zawierają nieco więcej próchnicy (ok. 2%) i mają lekko kwaśny odczyn. Czarne gleby tropikalne o porównywalnej zawartości próchnicy (1,5‑2%) należą do najbardziej żyznych gleb pasa tropikalnego. Wpływa na to duża zasobność w składniki pokarmowe oraz alkaliczny i obojętny odczyn. Położone w strefie suchej czerwonawe buroziemy porośnięte przerzedzoną roślinnością pustynnej sawanny i prymitywne gleby pustynne są pozbawione znaczenia gospodarczego.

RBDTNGF8XHA1S

Zdjęcie przedstawia profil gleby, która na całej swej głębokości jest czarna. — Czarne gleba tropikalna
Źródło: dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, domena publiczna.

R1C4EF4VQKA91

Na zdjęciu znajduje się profil glebowy buroziemu. Gleba ta jest sucha, w kolorze jasnobrązowym wpadającym w szary. — Buroziem
Źródło: dostępny w internecie: https://boku.wzw.tum.de/index.php?id=424, domena publiczna.

Gleby niestrefowe i śródstrefowe

Glebom strefowym towarzyszą gleby śródstrefowe (międzystrefowe) i niestrefowe. Do gleb niestrefowych (których nie należy mylić z glebami śródstrefowymi) należą przede wszystkim gleby w początkowych stadiach procesu glebotwórczego, słabo wykształcone, np.: inicjalne gleby górskie, gleby pustynne, gleby wydm nadmorskich, a także gleby przekształcone w wyniku długotrwałej działalności człowieka.

Do gleb śródstrefowych należą m.in. gleby wapniowcowe, np. rędziny i pararędziny w strefie umiarkowanej i terra rossa w subtropikalnej. Te żyzne, zasobne składniki pokarmowe gleby powstają tam, gdzie w podłożu występują skały wapienne (dolomity, gipsy, utwory kredowe i in.). Obecność związków wapnia w skale macierzystej obniża odczyn, wpływa na wzrost zawartości próchnicy (4‑6%) i poprawia strukturę gleby, niwelując wpływ czynników strefowych (np. procesów bielicowania).

RJFZLVNRV3888

Zdjęcie ukazuje profil glebowy rędziny. Na powierzchni rośnie niska trawa i inne drobnolistne, niskie rośliny. Pierwsza warstwa ziemi jest ciemnobrązowa, kasztanowa, po nią znajdują się duże fragmenty skał w kolorze szarym. — Rędzina
Źródło: C. Kabała, dostępny w internecie: https://zasobynauki.pl/zasoby/redzina-wlasciwa,751/, licencja: CC BY 4.0.

R1L118N58P718

Na zdjęciu jest profil glebowy pararędziny. na powierzchni rosną rośliny zielne. Pod nimi pierwsza warstwa ziemi jest ciemnoszara, a kolejna, głęboka warstwa - bardzo jasno szara. Pierwsza warstwa ma większe uziarnienie niż warstwa głęboka. . — Pararędzina
Źródło: C. Kabała, dostępny w internecie: https://zasobynauki.pl/zasoby/pararedzina,752/, licencja: CC BY 4.0.

R17PAVEZS4RZ8

Na zdjęciu jest profil glebowy, w którym pierwsza warstwa jest ciemna, niemal czarna, druga - ciemnobrązowa, kasztanowa, a trzecia również ciemnobrązowa, ale z wieloma kamieniami. — Terra rossa
Źródło: C. Kabała, dostępny w internecie: https://zasobynauki.pl/zasoby/redzina-czerwonoziemna,1090/, licencja: CC BY 4.0.

Podtopienie gruntu decyduje o powstaniu gleb bagiennych (torfowych i mułowych), występujących we wszystkich pasach glebowych. Charakteryzują się one zróżnicowaną żyznością, zależną od warunków wodno‑powietrznych i stopnia rozkładu torfu. Większą żyznością charakteryzują się bogate w próchnicę (4‑7%) czarne ziemie.

R1TVB12VK6LPB

Zdjęcie przedsatwaia profil glebowy gleby torfowej. Gleba ta jest wilgotna, niezbita, w kolorze ciemnej czekolady. Do połowy głębokości od góry jest bardziej przesuszona, dalej widocznie wilgotna. Na dnie wykopy stoi woda w kolorze czekoladowym. — Gleba torfowa
Źródło: C. Kabała, dostępny w internecie: https://zasobynauki.pl/zasoby/gleba-torfowa-fibrowa,1255/, licencja: CC BY 4.0.

R1XFX7ODU37JB

na zdjęciu jest profil glebowy czarnej ziemi pobagiennej. Od góry znajduje się głęboka na pół ukazanego profilu warstwa w kolorze czarnym. Warstwa będąca pod nią ma kolor biały z rdzawymi niedużymi plamami przypominającymi zacieki. — Czarna ziemia pobagienna
Źródło: C. Kabała, dostępny w internecie: https://zasobynauki.pl/zasoby/czarna-ziemia,1104/, licencja: CC BY 4.0.

Podobny astrefowy charakter mają gleby aluwialne - mady występujące w dnach dolin rzecznych oraz na obszarze delt. Są to na ogół żyzne gleby, o zróżnicowanej zawartości próchnicy (1‑8 %), obojętnym odczynie, zasobne w składniki pokarmowe.

R1597T145FVS1

Na zdjęciu pokazano profil glebowy mady. Od góry znajduje się warstwa czarna. Pod nią warstwy mają niezbyt wyraźne granice,. Ziemia brązowa miesza się tu z czarną, a nawet nosi ślady czarnych żyłek. Ponadto znaleźć tu można rdzawe plamy. Niżej znajduje się już wyraźniejsza rdzawa warstwa. Pod nią warstwa biała i jasnobrązowa, wręcz kremowa — Źródło: C. Kabała, dostępny w internecie: https://zasobynauki.pl/zasoby/mada-czarnoziemna,1106/, licencja: CC BY 4.0.

R1HMRD1JNEAG6

Gleby górskie mają wiele cech wspólnych. Przede wszystkim pionowy układ gleb w przybliżeniu odpowiada strefowości poziomej w obszarach równinnych. Poza tym na terenach górskich pokrywa glebowa nie tworzy ciągłych powierzchni. Dominują, głównie na stokach, gleby początkowego stadium rozwoju (litosole, rankery) i gleby odmładzane w wyniku erozji i spełzywania materiału po zboczu, o słabo zaznaczonych poziomach genetycznych.

R1M2GBGEVVT7X

Zdjęcie przedstawia profil gleby typu ranker. Gleba ta ma płytką warstwę czarnej ziemi, pod którą znajduje się płyty skalne. — Gleby górskie – rankery
Źródło: C. Kabała, dostępny w internecie: https://zasobynauki.pl/zasoby/ranker,750/, licencja: CC BY 4.0.

R11BVD4A6RLQE

Zdjęcie prezentuje profil gleby. Na powierzchni rosną drobne rośliny zielne. Pod nimi znajduje się bardzo cienka warstwa czarnej ziemi, a następnie szersza, ale również dość płytka warstwa ziemi ciemnobrązowej. Pod nią są wielkie jasnokremowe głazy. — Gleby górskie – rankery
Źródło: dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, domena publiczna.

Dla terenów uprawnych i miejsko‑przemysłowych charakterystyczne są gleby antropogeniczne (rigosole, industrioziemy, urbisole, hortisole i in.), których silnie zróżnicowane właściwości zależą od działalności człowieka. Są wśród nich gleby niemal całkowicie zdegradowane przez przemysł (industrioziemy) lub miejską zabudowę (urbisole), ale także gleby o doskonałych z punktu widzenia uprawy roślin właściwościach, intensywnie użyźniane gleby ogrodowe (hortisole) i regulówkowe (rigosole).