Trochę teorii

Sektory gospodarki

Gospodarka to ogół działalności gospodarczej, która jest prowadzona w określonym regionie, kraju lub na świecie, polegającej na produkcji dóbr i usług w odpowiedzi na zapotrzebowanie ludności.

Gospodarka narodowa to całokształt działalności gospodarczej prowadzonej na terenie określonego kraju. Tradycyjnie dzieli się ją na trzy sektory: p rolnictwo, przemysł oraz usługi.

Ciekawostka

Trójelementowy podział gospodarki bywa modyfikowany, zwykle poprzez zastąpienie sektora usług przez mniejsze jego składowe. Obecnie – w ramach sektora usługowego – wyróżnia się także sektor czwarty (sektor wiedzy), stanowiący obszar usług polegających na dostarczaniu zaawansowanej informacji.

W szerszym ujęciu wyróżnia się pięć sektorów, rozbijając przemysł (wytwórczy, energetyka, budownictwo) i usługi (handel, finanse, turystyka), co pozwala dokładniej analizować strukturę gospodarki.

RB6KT6C55OH2Z1
Ilustracja prezentuje w graficzny sposób podział gospodarki na pięć sektorów. Od koła z napisem "gospodarka" odchodzą strzałki do pół z napisami działów gospodarki z kolorystycznym ich przyporządkowaniem do danych sektorów. Gospodarka dzieli się na strefę wytwórczą, do której należy sektor pierwszy i drugi, oraz strefę usług, do której należą pozostałe sektory. Do sektora pierwszego należą: rolnictwo, rybołówstwo i rybactwo, leśnictwo i łowiectwo. Do sektora drugiego należą górnictwo, czyli przemysł wydobywczy; przemysł przetwórczy; budownictwo. Do sektora trzeciego należą: handel i gospodarka magazynowa, transport i łączność, naprawy i remonty, gospodarka komunalna i mieszkaniowa, usługi bytowe, fryzjerskie, fotograficzne i tym podobne. Do sektora czwartego należą: obrót nieruchomościami, reklama i marketing, finanse i ubezpieczenia. Do sektora piątego należą: ochrona zdrowia i opieka społeczna, edukacja i wychowanie, badania naukowe, organizacja sportu, turystyki, rekreacji, działalność kulturalna i rozrywkowa, działalność duszpasterska, ochrona i kształtowanie środowiska, wymiar sprawiedliwości i administracja państwowa, działalność polityczna i związkowa, obrona narodowa i bezpieczeństwo publiczne.
Podział gospodarki na pięć sektorów. W ujęciu trójsektorowym sektory IV i V są włączone do sektora III.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Funkcje sektorów gospodarki

Sektory gospodarki pełnią różne funkcje w procesie wytwarzania dóbr i usług, od pozyskiwania surowców, przez ich przetwarzanie, aż po świadczenie usług zaspokajających potrzeby ludności i gospodarki.

R1FHNVO6GTEFV1
Grafika przedstawia funkcje sektorów gospodarki. Społeczne to tworzenie miejsc pracy, źródło utrzymania ludności, kształtowanie struktury wykształcenia ludności, podnoszenie poziomu życia mieszkańców, koncentracja ludzi o określonym wykształceniu i statusie społecznym. Ekonomiczne to dostarczenie produktów i usług ludziom i innym sektorom gospodarki, stymulowanie rozwoju społeczno gospodarczego, pobudzanie rozwoju innych działów gospodarki, przyspieszanie postępu technologicznego, współtworzenie dochodu narodowego, kształtowanie struktury bilansu handlowego, pobudzanie innowacji czyli tworzenie wynalazków, rozwój cywilizacyjny. Przestrzenne to przekształcenie środowiska przyrodniczego, kreowanie sposobu zagospodarowania terenu, przepływ towarów i usług, przyspieszenie procesów urbanizacji, tworzenie nowych miast, przekształcenie istniejących miast w megamiasta oraz aglomeracji lub megalopolis.
Funkcje sektorów gospodarki
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Prawidłowości w zakresie zmiany roli sektorów gospodarki a fazy rozwoju cywilizacyjnego

W wyniku rozwoju cywilizacyjnego zmianie ulega znaczenie poszczególnych sektorów gospodarki. Wyraża się to w zmianach w sstruktura tworzenia PBKstruktury tworzenia PKBstruktura tworzenia PBKtruktury tworzenia PKB czy strukturze zatrudnienia.struktura zatrudnieniastrukturze zatrudnienia.

struktura tworzenia PBK
struktura zatrudnienia

Wyróżnić można następujące prawidłowości w zakresie zmiany roli sektorów gospodarki:

  • spadek udziału rolnictwa w strukturze tworzenia PKB czy strukturze pracujących wraz z rozwojem cywilizacyjnym,

  • wzrost udziału usług w strukturze tworzenia PKB czy strukturze pracujących wraz z rozwojem cywilizacyjnym,

  • początkowy wzrost, a następnie spadek udziału przemysłu w strukturze tworzenia PKB czy strukturze pracujących wraz z rozwojem cywilizacyjnym.

Na podstawie powyższych prawidłowości wyróżnia się trzy fazy rozwoju cywilizacyjnego.

Prawidłowości w zakresie zmiany roli sektorów gospodarki a fazy rozwoju cywilizacyjnego

Faza

Sektor gospodarki o dominującej roli
(w strukturze zatrudnienia i strukturze tworzenia PKB)

Przykłady państw

preindustrialna (przedprzemysłowa)

rolnictwo coraz częściej usługi podstawowe

słabo rozwinięte gospodarczo, często nieposiadające złóż surowców mineralnych i będące dawnymi koloniami, np. kraje Afryki Subsaharyjskiej, Azji Południowej, Oceanii;

w fazie tej kraje Europy czy USA znajdowały się przed rewolucją przemysłową (1. połowa XIX w.)

industrialna (przemysłowa)

rolnictwo (w początkowej części fazy) oraz przemysł i usługi (w końcowej części fazy) i przemysł (w środkowej części fazy),

średnio rozwinięte gospodarczo, np. Azji Południowo‑Wschodniej (Chiny czy Wietnam), Azji Południowo‑Zachodniej (kraje naftowe), większość krajów Ameryki Łacińskiej, niektóre kraje Europy (np. Białoruś)

postindustrialna (poprzemysłowa)

usługi głównie wyspecjalizowane

wysoko rozwinięte gospodarczo, np. większość krajów europejskich, kraje Ameryki Północnej, Japonia, Korea Południowa, Australia, niektóre kraje Ameryki Południowej (np. Argentyna i Urugwaj), niektóre kraje Azji Południowo‑Wschodniej (tzw. azjatyckie tygrysy, np. Indonezja, Malezja, Tajlandia);

małe, biedne, często wyspiarskie kraje o dużym znaczeniu turystyki, w których nastąpił przeskok z fazy przedindustrialnej do fazy postindustrialnej, np. Bahamy, Antigua i Barbuda

R8A13NCH76PMO
Wykres przedstawia strukturę zatrudnienia. W sektorze pierwszym w fazie przedindustrialnej wynosi około 70%. W fazie industrialnej spada do około 30% a w fazie postindustrialnej spada do około 10%. W sektorze drugim w fazie przedindustrialnej wynosi około 10%. W fazie industrialnej wzrasta do około 35% a w fazie postindustrialnej spada do około 20%. W sektorze trzecim w fazie przedindustrialnej wynosi około 20%, w fazie industrialnej wzrasta do około 30% a w fazie postindustrialnej wzrasta do ponad 70%.
Modelowa struktura zatrudnienia (lub struktura tworzenia PKB) według sektorów gospodarki w poszczególnych fazach rozwoju cywilizacyjnego
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Ciekawostka

Faza informacyjna

Coraz częściej wyróżnia się fazę informacyjną (jako etap fazy postindustrialnej). Państwa będące w tej fazie odznaczają się wzrostem znaczenia usług zaawansowanych, związanych ze zdobywaniem, gromadzeniem i dostarczaniem informacji (np. usługi edukacyjne, finansowe, doradcze, informatyczne, reklamowe). Ich odbiorcami są z reguły przedsiębiorstwa i instytucje, rzadziej osoby prywatne.

Dlaczego znaczenie sektorów gospodarki ulega zmianie?

Istnieje wiele przyczyn zmian znaczenia sektorów gospodarki.

R1OMVJNX7LF9O1
Schemat. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: Przyczyny zmian znaczenia sektorów gospodarki
      • Elementy należące do kategorii Przyczyny zmian znaczenia sektorów gospodarki
    • Nazwa kategorii: postęp cywilizacyjny
    • Nazwa kategorii: rozwój technologiczny
    • Nazwa kategorii: wzrost zamożności ludności
      • Koniec elementów należących do kategorii Przyczyny zmian znaczenia sektorów gospodarki
Przeczytaj aby lepiej zrozumieć

Każde państwo przechodzi przez etapy rozwoju.

Krok 1: Kraj rolniczy (Kraje słabo rozwinięte)

Na samym początku rozwoju większość społeczeństwa pracuje w rolnictwie (I sektor). Produkcja jest prosta, maszyny są rzadkością, a ludzie pracują głównie po to, by wykarmić własne rodziny. Przemysł i usługi prawie nie istnieją.

Krok 2: Czas fabryk, czyli Industrializacja (Kraje średnio rozwinięte)

Gdy państwo zaczyna bogacić się i inwestować, wchodzi w fazę industrializacji (uprzemysłowienia).  Pojawiają się fabryki, kopalnie i zakłady produkcyjne. Masowo porzucają pracę w polu i przenoszą się do przemysłu(II sektor). Przybywa też prostych usług, które są niezbędne, by ta nowa gospodarka działała – ktoś musi te towary przewieźć (transport) i sprzedać (handel).

Krok 3: Era komputerów i biur, czyli dezindustrializacja (Kraje wysoko rozwinięte)

Gdy kraj staje się bogaty, maszyny, roboty i komputery zaczynają zastępować ludzi w fabrykach i na polach. Skoro do wyprodukowania auta czy zebrania zboża potrzeba już tylko kilku operatorów maszyn, co robi cała reszta społeczeństwa? Przenosi się do usług(III sektor). W krajach wysoko rozwiniętych to właśnie usługi rządzą gospodarką. Nie chodzi już jednak tylko o zwykły handel, ale o usługi wysoko wyspecjalizowane:

  • informatykę i programowanie,

  • nowoczesną medycynę i biotechnologię,

  • bankowość, finanse i zaawansowane badania naukowe.

Bogate społeczeństwo zarabia więcej, ma więcej wolnego czasu i potrzebuje coraz ciekawszych usług – od edukacji, przez fryzjera dla psów, aż po zaawansowane aplikacje randkowe czy rozrywkowe. Przemysł nie znika, ale staje się ultranowoczesny (tzw. high‑tech), a najprostsze prace fizyczne wykonują za nas automaty.

Struktura gospodarki i jej zmiany w wybranych krajach o różnym poziomie rozwoju

Struktura tworzenia PKB

W krajach słabo rozwiniętych (np. w Etiopii) wzrasta rola przemysłu i usług, a zmniejsza się rola rolnictwa w strukturze tworzenia PKB.

W krajach średnio rozwiniętych (np. w Chinach) zmniejsza się coraz bardziej znaczenie rolnictwa, utrzymywana jest wysoka rola przemysłu, lecz coraz bardziej wzrasta znaczenie usług w strukturze tworzenia PKB (pod koniec tej fazy to właśnie usługi zaczynają odgrywać większą rolę niż przemysł).

W krajach wysoko rozwiniętych (np. w Danii) rola rolnictwa w strukturze tworzenia PKB jest bardzo niewielka i zmniejsza się jeszcze bardziej (najczęściej nie przekracza kilku procent). Rola przemysłu powoli się zmniejsza, natomiast dominują usługi, których odsetek zwiększa się jeszcze bardziej.

W małych i biednych krajach o dominującej roli turystyki (np. na Bahamach) tendencje zmian struktury tworzenia PKB są podobne jak w krajach wysoko rozwiniętych (często nawet odsetek usług jest większy niż w wielu krajach Europy i Ameryki Północnej).

R12QOBCV6MRON
Wykres przedstawia strukturę tworzenia pe ka be w wybranych krajach w 1991 i 2019 r. Lista elementów: 1. zestaw danych: Rok: 1991 Bahamy, I sektor: 2.8; Podpis osi wartości: %, II sektor: 30.3; Podpis osi wartości: %, III sektor: 66.8; Podpis osi wartości: %. 2. zestaw danych: Rok: 2019 Bahamy, I sektor: 0.9; Podpis osi wartości: %, II sektor: 24.9; Podpis osi wartości: %, III sektor: 74.2; Podpis osi wartości: %. 3. zestaw danych: Rok: 1991 Etiopia, I sektor: 58.7; Podpis osi wartości: %, II sektor: 11.7; Podpis osi wartości: %, III sektor: 29.7; Podpis osi wartości: %. 4. zestaw danych: Rok: 2019 Etiopia, I sektor: 33.9; Podpis osi wartości: %, II sektor: 29.2; Podpis osi wartości: %, III sektor: 36.9; Podpis osi wartości: %. 5. zestaw danych: Rok: 1991 Chiny, I sektor: 24.0; Podpis osi wartości: %, II sektor: 41.5; Podpis osi wartości: %, III sektor: 34.5; Podpis osi wartości: %. 6. zestaw danych: Rok: 2019 Chiny, I sektor: 7.1; Podpis osi wartości: %, II sektor: 39.0; Podpis osi wartości: %, III sektor: 53.9; Podpis osi wartości: %. 7. zestaw danych: Rok: 1991 Dania, I sektor: 3.0; Podpis osi wartości: %, II sektor: 35.4; Podpis osi wartości: %, III sektor: 61.6; Podpis osi wartości: %. 8. zestaw danych: Rok: 2019 Dania, I sektor: 1.4; Podpis osi wartości: %, II sektor: 33.7; Podpis osi wartości: %, III sektor: 64.9; Podpis osi wartości: %.
Struktura tworzenia PKB w wybranych krajach w 1991 i 2024 r.
Źródło: zespół ORE na podstawie: Bank Światowy, licencja: CC BY 4.0.

Struktura zatrudnienia

Jeżeli chodzi o zmiany struktury zatrudnienia, to można zaobserwować podobne tendencje jak w przypadku struktury tworzenia PKB.

W krajach słabo rozwiniętych (np. w Etiopii) wzrasta rola przemysłu i usług, a zmniejsza się rola rolnictwa w strukturze zatrudnienia.

W krajach średnio rozwiniętych (np. w Chinach) zmniejsza się znacznie rola rolnictwa, utrzymywana jest wysoka rola przemysłu, lecz coraz bardziej wzrasta znaczenie usług w strukturze zatrudnienia (pod koniec tej fazy to właśnie usługi zaczynają odgrywać większą rolę niż przemysł).

W małych i biednych krajach o dominującej roli turystyki (np. na Bahamach) tendencje zmian struktury zatrudnienia są podobne jak w krajach wysoko rozwiniętych (często nawet odsetek usług jest większy niż w wielu krajach Europy i Ameryki Północnej).

R14A3RNJF9A121
Wykres przedstawia strukturę zatrudnienia w wybranych krajach w 1991 i 2020 r. Lista elementów: 1. zestaw danych: Rok: 1991 Bahamy, I sektor: 5.25; Podpis osi wartości: %, II sektor: 15.3; Podpis osi wartości: %, III sektor: 79.41; Podpis osi wartości: %. 2. zestaw danych: Rok: 2019 Bahamy, I sektor: 2.09; Podpis osi wartości: %, II sektor: 14.0; Podpis osi wartości: %, III sektor: 83.89; Podpis osi wartości: %. 3. zestaw danych: Rok: 1991 Etiopia, I sektor: 77.08; Podpis osi wartości: %, II sektor: 6.6; Podpis osi wartości: %, III sektor: 16.32; Podpis osi wartości: %. 4. zestaw danych: Rok: 2019 Etiopia, I sektor: 65.61; Podpis osi wartości: %, II sektor: 10.4; Podpis osi wartości: %, III sektor: 24.03; Podpis osi wartości: %. 5. zestaw danych: Rok: 1991 Chiny, I sektor: 59.70; Podpis osi wartości: %, II sektor: 21.4; Podpis osi wartości: %, III sektor: 18.89; Podpis osi wartości: %. 6. zestaw danych: Rok: 2019 Chiny, I sektor: 24.72; Podpis osi wartości: %, II sektor: 28.2; Podpis osi wartości: %, III sektor: 47.08; Podpis osi wartości: %. 7. zestaw danych: Rok: 1991 Dania, I sektor: 5.45; Podpis osi wartości: %, II sektor: 26.7; Podpis osi wartości: %, III sektor: 67.80; Podpis osi wartości: %. 8. zestaw danych: Rok: 2019 Dania, I sektor: 2.12; Podpis osi wartości: %, II sektor: 18.3; Podpis osi wartości: %, III sektor: 79.61; Podpis osi wartości: %.
Struktura zatrudnienia w wybranych krajach w 1991 i 2024 r.
Źródło: Zespół ORE na podstawie: Bank Światowy, licencja: CC BY 4.0.

Struktura zatrudnienia w Polsce na tle innych krajów UE

Struktura zatrudnienia w Polsce w 2024 r. nadal odbiega od średniej UE.  Polska wciąż nosi w sobie „ślady przeszłości”, czasów, gdy stawiano głównie na wielkie fabryki i tradycyjne rolnictwo.

  • Usługi (biura, handel, IT, szkoły, transport): W Polsce pracuje tu około 60% osób, podczas gdy średnia dla Unii Europejskiej to aż 72%. Choć te branże (szczególnie informatyka i logistyka) pędzą do przodu, różnica w zatrudnieniu jest dalej widoczna.

  • Przemysł i budownictwo: W polskich fabrykach, na budowach czy w kopalniach pracuje aż 31% zatrudnionych (w UE to tylko 20%). Podobnie jak sąsiedzi (Słowacja czy Węgry), wciąż Polska to „fabryką Europy” .

  • Rolnictwo, leśnictwo i rybactwo: W Polsce w polu pracuje wciąż niemal co dziesiąta osoba (8,7%). W Unii to rzadkość – średnia wynosi zaledwie 4,1%. Wynika to z tego, że w Polsce jest bardzo dużo małych, rodzinnych gospodarstw, podczas gdy na Zachodzie dominują wielkie, w pełni zautomatyzowane farmy.

 Struktura zatrudnienia w Polsce według sektorów gospodarki - galeria wykresów
gallery‑without‑header
Zakładka 110
R13PUSV1BCH5T
Wykres kołowy. Lista elementów:
  • rolnictwo; Udział procentowy: 30,4%
  • przemysł; Udział procentowy: 34%
  • usługi; Udział procentowy: 35,6%
Struktura zatrudnienia w Polsce w 1990 roku
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o. na podstawie danych GUS, licencja: CC BY-SA 3.0.
Zakładka 240
R1FRHSRLFMZJ2
Wykres kołowy. Lista elementów:
  • rolnictwo; Udział procentowy: 18,2%
  • przemysł; Udział procentowy: 28,6%
  • usługi; Udział procentowy: 53,2%
Struktura zatrudnienia w Polsce w 2003 roku
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o. na podstawie danych GUS, licencja: CC BY-SA 3.0.
Zakładka 240
RGH1O61ODUVXF
Wykres kołowy. Lista elementów:
  • rolnictwo; Udział procentowy: 11,62%
  • przemysł; Udział procentowy: 30,36%
  • usługi; Udział procentowy: 58,02%
Struktura zatrudnienia w Polsce w 2015 roku
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o. na podstawie danych GUS, licencja: CC BY-SA 3.0.
Zakładka 240
R1KH2MQHN22XO
Wykres kołowy. Lista elementów:
  • rolnictwo; Udział procentowy: 8,7%
  • przemysł; Udział procentowy: 31,1%
  • usługi; Udział procentowy: 60,0%
Struktura zatrudnienia w Polsce według sektorów gospodarki w  2024 roku
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o. na podstawie danych GUS, licencja: CC BY-SA 3.0.
Na dobry początek
Struktura zatrudnienia według sektorów - grafika interaktywna