Kapitał ludzki

W tradycyjnej ekonomii za kapitał uważano pieniądze, budynki i maszyny. Dzisiaj wiemy, że najcenniejszy jest człowiek. Kapitał ludzki to suma wszystkiego, co pracownicy wnoszą do gospodarki: ich wykształcenie, umiejętności, doświadczenie zawodowe, kreatywność oraz... kondycja zdrowotna (zdrowy pracownik to wydajny pracownik).

R1RXD8BEMG95F

Pionowy wykres słupkowy przedstawiający odsetek osób umiejących czytać w czterech krajach: Kongo, Chiny, Syria i Polska w latach 2000, 2015 i 2024. Oś pozioma pokazuje kraje: Kongo, Chiny, Syria, Polska; oś pionowa opisuje wartości procentowe od 65 do 100%. Dla każdego kraju są trzy słupki – dla lat 2000, 2015 i 2024. Najniższy wzrost wyraźny jest w Kongo, najwyższy procent niezmiennie w Polsce. Szczegółowe dane: Kongo – 67,5% (2000), 77,5% (2015), 80,5% (2024); Chiny – 90,8%, 95,1%, 97,2%; Syria – 82,6%, 85,5%, 86,3%; Polska – 99,4%, 99,8%, 99,8%.

Działanie kapitału ludzkiego widać w dwóch wymiarach:

• indywidualnie: wyższe kompetencje oznaczają lepszą pracę, wyższe zarobki i wyższy standard życia,

• ogólnospołecznie: mądre i zdrowe społeczeństwo tworzy nowoczesne technologie, przyciąga inwestycje i podnosi zamożność całego kraju.

Kapitał ludzki nie pojawia się sam z siebie. Państwo i obywatel muszą w niego nieustannie inwestować. Wpływa na to kilka kluczowych czynników:

• edukacja na wysokim poziomie oraz kształcenie ustawiczne (czyli szkolenie się przez całe życie, a nie tylko w szkole),

• dobre warunki pracy: Stabilne zatrudnienie, satysfakcja z obowiązków i wysoka kultura w firmie,

• mobilność zawodowa: Zdolność pracowników do elastycznego dopasowywania się do zmieniających się wymogów rynku (np. przebranżowienie się),

• ochrona zdrowia i profilaktyka: Łatwy dostęp do lekarzy, który sprawia, że ludzie żyją dłużej i rzadziej chorują.

Poziom rozwoju kapitału ludzkiego drastycznie różni się w zależności od regionu świata, tworząc zamknięte koła rozwoju lub ubóstwa:

• Kraje wysoko rozwinięte: Społeczeństwa są świetnie wykształcone, mają doskonały dostęp do medycyny i nowoczesnych technologii. To pozwala im narzucać globalne trendy.

• Kraje średnio rozwinięte: Inwestycje w ludzi rosną. Coraz więcej osób potrafi pisać i czytać (alfabetyzacja), gwałtownie rośnie też liczba studentów. Wciąż jednak brakuje im stabilności państw najbogatszych.

• Kraje nisko rozwinięte: Rozwój blokuje brak dostępu do podstawowej edukacji i opieki medycznej. W uboższych państwach dzieci często muszą porzucić szkołę elementarną i podjąć ciężką pracę zarobkową, by pomóc utrzymać rodzinę, co trwale odcina je od szans na lepszą przyszłość.

RKNR32PA54H6M

„Wykres liniowy przedstawia zmiany w odsetku osób z wyższym wykształceniem wśród zatrudnionych w latach 1990, 2000, 2010, 2020 i 2024 w sześciu krajach: Niemcy, USA, Polska, Czechy, Japonia i Syria. Oś X opisuje lata: 1990, 2000, 2010, 2020 oraz 2024. Oś Y nosi nazwę 'Odsetek osób z wyższym wykształceniem wśród zatrudnionych (w procentach)' i wartości mieszczą się w zakresie od 0 do 50. Linie reprezentują poszczególne kraje: Niemcy: 21% (1990), 24% (2000), 27% (2010), 30% (2020), 38% (2024) USA: 30% (1990), 36% (2000), 39% (2010), 42% (2020), 45% (2024) Polska: 12% (1990), 15% (2000), 20% (2010), 32% (2020), 41% (2024) Czechy: 10% (1990), 11% (2000), 13% (2010), 22% (2020), 33% (2024) Japonia: 28% (1990), 32% (2000), 37% (2010), 41% (2020), 49% (2024) Syria: 9% (1990), 10% (2000), 13% (2010), 15% (2020), 12% (2024) Wykres pokazuje, że najszybszy wzrost odsetka odnotowano w Polsce i Czechach, przy wyraźnie mniejszych wzrostach w Niemczech oraz USA. W Japonii udział wysoko wykwalifikowanych systematycznie rośnie, w 2024 roku przekracza 49%. Syria na tle pozostałych krajów osiąga znacznie niższe wartości, a po 2020 roku odsetek ten nawet lekko maleje. Legenda w dolnej części wykresu pozwala rozróżnić kraje po kolorach linii, wszystkie napisy oraz tytuł osi są w języku polskim. Wartości liczbowe wskazują na zbliżenie się poziomu wykształcenia wyższego zatrudnionych w Polsce i Niemczech, dystansując Czechy i Syrię.

Nagły wzrost wskaźników po 2020 roku wynika głównie ze zmian w metodologii gromadzenia danych (nowe rozporządzenie IESS dotyczące badań siły roboczej) oraz redefinicji poziomów wykształcenia w wybranych krajach. Wiele państw, m.in. Niemcy, zaczęło wliczać wyższe stopnie kwalifikacji zawodowych do kategorii wykształcenia wyższego, co spowodowało statystyczny skok niebędący wynikiem gwałtownej zmiany demograficznej.

Gospodarka oparta na wiedzy

Ostatnie 40 lat to czas rewolucji informatycznej. Komputery i internet sprawiły, że gospodarka przemysłowa ustąpiła miejsca Gospodarce Opartej na Wiedzy (GOW, ang. knowledge based economy). Wiedza stała się towarem rynkowym, który można sprzedać, kupić lub opatentować. W nowej gospodarce tradycyjne elementy zostały zastąpione przez nowoczesne odpowiedniki:

Dzięki GOW gospodarka działa szybciej. Firmy sprawniej negocjują umowy online, a konsumenci mają dostęp do gigantycznej ilości informacji, opinii o produktach i nieograniczonego wyboru usług cyfrowych na całym świecie.

Czynniki wpływające na innowacyjność i rozwój gospodarki opartej na wiedzy

Kraje będące liderami GOW (np. Szwajcaria, USA, Singapur, Korea Południowa) przeznaczają ogromny odsetek swojego PKB na naukę i rozwój wysokich technologii (high‑tech). Posiadają systemy prawne chroniące patenty i prawa autorskie, co buduje zaufanie w biznesie. Rządy prowadzą politykę ułatwiającą rozwój nowoczesnej przedsiębiorczości. Unia Europejska stawia na rozwój GOW, aby skutecznie konkurować na arenie międzynarodowej z USA czy Japonią. 

Na mapie innowacyjności Europy dostrzec można wyraźny podział:

Liderzy innowacji: Rankingi otwierają kraje nordyckie (Szwecja, Finlandia, Dania) oraz Niemcy i Holandia. To w większości kraje tzw. „starej piętnastki” UE.

Kraje goniące: Na końcu zestawienia wciąż plasują się państwa, które dołączyły do UE później, m.in. Bułgaria, Rumunia, Łotwa oraz Polska. 

Polska posiada obecnie jedną z najsłabiej rozwiniętych gospodarek opartych na wiedzy w całej Unii Europejskiej. Jesteśmy jednak krajem o ogromnym wewnętrznym zróżnicowaniu. Potencjał GOW w Polsce skupia się głównie w regionach silnie uprzemysłowionych i dużych aglomeracjach (np. województwo mazowieckie, śląskie czy dolnośląskie), gdzie bliskość uczelni wyższych oraz dużych firm technologicznych pozwala na szybki rozwój nowoczesnego biznesu. Naszym Głównym wyzwaniem na najbliższe lata jest zwiększenie krajowych nakładów na badania naukowe.