Trochę teorii
Funkcje i znaczenie lasu
Las jest jednym z najważniejszych zasobów przyrody. Jego skład gatunkowy i struktura zwartego drzewostanu są ściśle powiązane z pozostałymi komponentami środowiska (klimatem lokalnym, warunkami wodnymi, glebami itd.) kształtującymi warunki siedliskowe. Od cech siedliska zależy powstanie i przestrzenne zróżnicowanie formacji leśnych i typów lasów na Ziemi. Najważniejszymi są:
lasy iglaste w północnej części Europy, Azji i Ameryki Północnej - występują w strefie klimatu umiarkowanego chłodnego, stanowią ponad 14% powierzchni leśnej Ziemi,
lasy liściaste zrzucające liście na zimę Europy, Azji i Ameryki Północnej - występują w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego,
lasy liściaste zrzucające liście w porze suchej, które występują w strefach klimatu podzwrotnikowego i zwrotnikowego, z porą suchą i deszczową,
lasy liściaste wiecznie zielone (wiecznie zielone lasy równikowe, lasy tropikalne), w przypadku których wegetacja trwa przez cały rok - występują w strefie klimatu równikowego i podrównikowego, wilgotnego i stanowią około 11% ogólnej powierzchni leśnej Ziemi.
Leśnictwo to dział gospodarki narodowej obejmujący zagospodarowanie, pielęgnowanie, ochronę, użytkowanie i odnawianie lasów w celu stałego pozyskiwania drewna i in. użytków leśnych w ramach gospodarki leśnej oraz wykorzystywania zdrowotnych i ochronnych wartości lasów. Nowoczesne leśnictwo uwzględnia podwójną rolę lasów w gospodarce narodowej: produkcyjną (źródło drewna i ubocznych użytków leśnych) oraz pozaprodukcyjną (ochronną i zdrowotną — zapobieganie erozji i powodziom, regulacja bilansu wodnego gleb i rzek, łagodzenie klimatu, wpływ na czystość powietrza, walory rekreacyjne itp.).
Lasy pełnią różnorodne funkcje, które można podzielić na: przyrodnicze (ekologiczne), gospodarcze (produkcyjne), ochronne (przeciwerozyjne) i społeczne.
Wybrane funkcje lasów - opisy do rozwinięcia
Funkcje przyrodnicze są wynikiem naturalnych procesów zachodzących w środowisku leśnym. Najważniejsze z nich to: produkcja biomasy, wiązanie węgla atmosferycznego i tlenków azotu, produkcja i uwalnianie tlenu, pary wodnej, fitoncydów i innych substancji. Ich wpływ obejmuje nie tylko obszar lasu, ale także jego otoczenie. Do najważniejszych funkcji przyrodniczych lasów Polski należy:
kształtowanie klimatu lokalnego poprzez wzrost transpiracji i wilgotności powietrza, zwiększenie opadów, zmniejszanie amplitudy temperatury powietrza i prędkości wiatru, co powoduje łagodzenie kontrastów klimatycznych i ograniczenie zagrożeń dla elementów infrastruktury (zabudowania, maszty i linie energetyczne),
filtrowanie powietrza następuje wskutek zatrzymywania zanieczyszczeń pyłowych i gazowych, w tym pochłaniania dwutlenku węgla, co w połączeniu z produkcją tlenu prowadzi do znaczącego oczyszczania i regeneracji powietrza; zdolność ta jest wykorzystywana jest do tworzenia leśnych pasów sanitarnych w otoczeniu zakładów przemysłowych i miast,
regulacja obiegu wody w przyrodzie poprzez zwiększenie transpiracji, retencji gruntowej i biologicznej (zatrzymania wody opadowej na powierzchni liści, konarów, pni drzew) oraz spowolnienie topnienia śniegów, powierzchniowego spływu wód roztopowych i opadowych, co przeciwdziała powodziom, lawinom i osuwiskom oraz chroni brzegi rzek i jezior przed rozmywaniem i osuwaniem,
zatrzymywanie zanieczyszczeń dopływających z terenów przylegających do zbiorników wodnych i cieków; dzięki temu wody jezior i cieków usytuowanych w zlewniach leśnych mają bardzo dobrą jakość i nie wykazują zaawansowanej eutrofizacji,
ochrona gleb przed erozją i stepowieniem dzięki stabilizacji przypowierzchniowej warstwy gruntu i zwiększeniu retencji gruntowej; ma to szczególne znaczenie w rejonach górskich, gdzie płytkie gleby narażone są na erozję eoliczną i wodną; wiążąc cząstki gleby, korzenie drzew nie dopuszczają bowiem do zmywania wierzchnich warstw gruntu oraz zapobiegają powstawaniu osuwisk i lawin kamiennych,
kształtowanie różnorodności biologicznej poprzez tworzenie przestrzeni życiowej dla roślin i zwierząt; lasy, zwłaszcza naturalne, będące pozostałością dawnych puszcz, są w Polsce ekosystemami o najwyższej bioróżnorodności - w lasach występuje około 65% wszystkich gatunków kraju, w tym gatunki rzadkie i zagrożone.
tworzenie korzystnych warunków dla regeneracji sił fizycznych i psychicznych, szczególnie dla mieszkańców dużych aglomeracji miejskich, dzięki pozytywnym cechom bioklimatu, tłumieniu hałasu i możliwości bezpośredniego kontaktu z przyrodą; wykorzystaniu tej funkcji lasów sprzyja tworzenie infrastruktury turystycznej i rekreacyjnej - szlaków pieszych, rowerowych i konnych, miejsc biwakowania, parkingów leśnych, wiat, ścieżek zdrowia, platform widokowych i in.,
wywieranie pozytywnego wpływu na organizm człowieka, przede wszystkim na obszarach uzdrowiskowych poprzez kształtowanie bioklimatu oraz wydzielanie fitoncydów, olejków eterycznych i innych substancji aktywnych; szczególnymi właściwościami zdrowotnymi charakteryzują się grądy, dąbrowy świetliste, bory mieszane, bory sosnowe i suche oraz łęgi topolowo‑wierzbowe; funkcję tę wykorzystuje się w lecznictwie i przy lokalizacji sanatoriów czy uzdrowisk,
kształtowanie lokalnego rynku zatrudnienia poprzez tworzenie miejsc pracy w gospodarce leśnej, turystyce, przetwórstwie surowca drzewnego i w innych sektorach gospodarki powiązanych bezpośrednio i pośrednio z leśnictwem;
rozwój badań naukowych i edukacja ekologiczna adresowana do różnych grup społecznych; celem jest upowszechnienie w społeczeństwie wiedzy o środowisku leśnym i zrównoważonej gospodarce leśnej oraz podnoszenie świadomości w zakresie racjonalnego i odpowiedzialnego korzystania ze wszystkich funkcji lasu, ochrony przyrody, środowiska i krajobrazu.
Funkcje produkcyjne (gospodarcze) lasu polegają na dostarczaniu odnawialnych surowców pochodzenia biologicznego, roślinnego i zwierzęcego, wykorzystywanych do zaspokojenia potrzeb człowieka.
Podstawowym użytkiem (surowcem) jest wszechstronnie wykorzystywane drewno, którego pozyskiwanie jest podstawowym celem produkcji leśnej. Surowiec drzewny jest pozyskiwany poprzez wycinkę drzew rosnących w lesie lub na plantacjach. Jego źródłem są: pnie, gałęzie, karpy oraz odpady drzewne, które po przetworzeniu są powtórnie wykorzystywane np. jako paliwo.
Najwięcej drewna pochodzi ze Stanów Zjednoczonych, Indii oraz Chin, które znajdują się w czołówce światowych producentów.
Około 50% światowych zasobów drewna przetwarzanych jest na opał. Ma to miejsce głównie w krajach rozwijających się, w znacznie mniejszym stopniu w krajach rozwiniętych.
Z lasu pozyskuje się także tzw. użytki uboczne, zwane niekiedy niedrzewnymi. W tej grupie mieszczą się użytki pochodzenia roślinnego (owoce leśne, grzyby jadalne, zioła, żywice, kora itp.), zwierzęcego (produkty łowiectwa i pszczelarstwa) oraz kopaliny (np. torf, piasek, żwir i inne). Niektóre z nich mają specyficzne właściwości, pozwalające wykorzystać je w wielu różnych dziedzinach, np. w lecznictwie, farmaceutyce i kosmetyce (zioła, owoce leśne, torf), gastronomii (dziczyzna, grzyby), przemyśle chemicznym (żywice, z których produkuje się terpentyny, kalafonię i inne). Wszystkie, wymienione powyżej użytki leśne, mają określoną wartość rynkową, mogą być więc źródłem dochodów z ich sprzedaży, a tym samym powodują zasilenie podatkiem dochodów budżetu państwa i budżetów samorządów lokalnych.
Lesistość
Lesistość to wskaźnik, który określa, jaki procent powierzchni danego kraju (lub innego obszaru) zajmują lasy. Obecnie lasy pokrywają około 31% powierzchni lądówna Ziemi (około 4,06 miliarda hektarów). Warto jednak wiedzieć, że tylko około 1/3 z nich to lasy pierwotne czyli takie, które powstały i rozwijają się bez żadnej ingerencji człowieka. Cała reszta to lasy przekształcone przez ludzi: lasy gospodarcze oraz plantacje. Rozmieszczenie lasów na świecie jest skrajnie nierównomierne.
Państwa o najwyższej lesistości (powyżej 75%) | Państwa o znikomej lesistości (poniżej 1%) |
|---|---|
Surinam (98,3%), Mikronezja (91,9%), Gabon (90,0%), Seszele, Palau, Samoa Amerykańskie, Gujana, Laos, Wyspy Salomona. | Oman, Wyspy Owcze, Libia, Mauretania, Dżibuti, Kuwejt, Arabia Saudyjska, Islandia, Bahrajn, Algieria, Niger. |
Gospodarka leśna
Gospodarka leśna to dział gospodarki zajmujący się użytkowaniem lasu (głównie pozyskiwaniem drewna, ale też grzybów, owoców leśnych czy ziół) oraz dbaniem o jego przetrwanie (sadzenie nowych drzew, ochrona przed szkodnikami i pożarami).
Zrównoważona gospodarka leśna polega na:
pozyskiwaniu drewna w sposób planowy (poziom eksploatacji lasu jest zgodny z możliwościami jego odnowy),
pozyskiwaniu drewna głównie w celach przemysłowych,
zachowywaniu bioróżnorodności lasów,
ochronie lasów przed zanieczyszczeniami (np. dzikimi wysypiskami śmieci),
ochronie walorów kulturowych i rekreacyjno‑wypoczynkowych lasu.
W krajach o niskim poziomie rozwoju gospodarka leśna ma często charakter rabunkowy. Polega ona na:
prowadzeniu nadmiernego wyrębu drzew,
przeznaczaniu drewna głównie na opał,
prowadzeniu wycinki lasu pod plantacje, np. bananów, kawowców lub na potrzeby gospodarstw hodowlanych,
pozyskiwaniu szlachetnych gatunków drzew (np. hebanowce, mahoniowce) przy użyciu ciężkiego sprzętu,
nielegalnej wycinki drzew.
Drewno od wieków wykorzystywane było do celów gospodarczych, np. wyrobu narzędzi, budowy domów oraz do ogrzewania mieszkań. Dziś w mniejszym stopniu stanowi surowiec energetyczny oraz materiał budowlany. W znacznie większym wykorzystuje się je w przemyśle celulozowo‑papierniczym do produkcji papieru, tarcicy czy płyt oraz w przemyśle meblarskim i chemicznym. Drewno lasów strefy umiarkowanej ma zastosowanie jako źródło celulozy, drewna budowlanego i drewna do przemysłu meblarskiego. Drewno z lasów tropikalnych znajduje zastosowanie w meblarstwie, szkutnictwie, budownictwie wodnym i mostowym oraz w wielu innych dziedzinach. Natomiast w krajach rozwijających się, zwłaszcza afrykańskich i azjatyckich, większość pozyskiwanego drewna nadal przeznaczana jest na opał.
Drewno zarówno w stanie surowym, jak i przetworzone, stanowi ważny przedmiot handlu międzynarodowego. W 2024 roku ok. 66% całkowitej ilości drewna dostarczanej na rynki światowe pochodziło ze strefy umiarkowanej. Głównymi eksporterami drewna użytkowego pozostają Nowa Zelandia (około 23 mln m³) oraz Rosja (około 16 mln m³). Polska zanotowała wzrost eksportu drewna o 23%, co świadczy o rosnącym znaczeniu jej na rynku europejskim.
Przyczyny zmniejszania powierzchni leśnej
Zmniejszanie powierzchni lasów (czyli deforestacja) to jeden z najważniejszych problemów współczesnego świata. Nie dotyczy on tylko miejsc, w których wycina się drzewa – jego konsekwencje odczuwa cała planeta.
Przyczyny wylesiania
Głównym powodem niszczenia lasów jest zderzenie potrzeb człowieka z naturą. Przyczyny te dzielimy na bezpośrednie i pośrednie:
Pozyskiwanie gruntów pod rolnictwo: To główna przyczyna. Las jest wycinany i wypalany pod ogromne plantacje (np. soi, palmy olejowej, bananów, trzciny cukrowej, kawy) oraz pod ekstensywne pastwiska dla bydła.
Eksploatacja surowców i rozwój gospodarki: Wynika z rosnącego popytu na drewno (dla przemysłu i budownictwa) oraz pozyskiwania drewna na opał. Las niszczy się także pod budowę kopalń, dróg oraz rozrastających się miast.
Pożary: Ich częstotliwość i siła rosną ze względu na globalne zmiany klimatu.
Przyczyny ekonomiczne (Pośrednie): W krajach rozwijających się wycięcie lasu przynosi szybki, mierzalny zysk ze sprzedaży drewna lub płodów rolnych. Z kolei przyrodnicze funkcje lasu (np. produkcja tlenu) nie mają bezpośredniej wartości finansowej, więc ich ochrona często przegrywa z chęcią zarobku.
Skutki wylesiania
Niszczenie lasów uruchamia lawinę negatywnych procesów w środowisku.
Obszar zmian | Skutki niszczenia lasów |
|---|---|
Klimat i atmosfera | Lasy akumulują węgiel. Ich wycinanie i wypalanie uwalnia ten surowiec. Rocznie do atmosfery trafia około 1,5 miliarda ton węgla w postaci CO Indeks górny 22. Wypalanie lasów tropikalnych odpowiada za 10‑15% globalnej emisji gazów cieplarnianych, co przyspiesza globalne ocieplenie. |
Woda i gleba | Zmniejsza się wilgotność powietrza i zdolność ziemi do zatrzymywania wody (retencja). Prowadzi to do susz (nawet daleko od miejsca wycinki), powodzi oraz gwałtownej erozji (niszczenia i spłukiwania) gleb, a w konsekwencji do pustynnienia (np. na Madagaskarze czy w Amazonii). |
Bioróżnorodność | Niszczenie i fragmentacja (szatkowanie) siedlisk powoduje masowe wymieranie gatunków. W samych lasach tropikalnych z tego powodu co roku wygasa nawet 50 000 gatunków roślin i zwierząt. |
Społeczności lokalne | Najubożsi mieszkańcy tracą naturalne źródła dochodu, bezpieczną przestrzeń do życia, dostęp do drewna oraz roślin leczniczych. |
Na Ziemi wyznaczono tzw. hotspoty różnorodności biologicznej – rejony o wyjątkowo bogatej i unikalnej faunie i florze, które jednocześnie są poważnie zagrożone przez utratę siedlisk. Zajmują one zaledwie około 2% powierzchni planety, ale zamieszkuje tam aż około 50% roślin naczyniowych i 42% kręgowców lądowych. Niestety wiele z tych obszarów pokrywa się z regionami intensywnego wylesiania, co grozi dalszą degradacją i utratą cennych ekosystemów.
Na podstawie Conservation International - Own work, CC BY-SA 4.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0, [online], dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=34669870.
Istotny, choć pośredni wpływ na degradację lasów, mają również uwarunkowania polityczne i ekonomiczne, zwłaszcza w krajach rozwijających. Powodują one, że wycinanie lasów wydaje się bardziej opłacalne, niż ich ochrona, ponieważ przynosi relatywnie szybki, mierzalny zysk. Natomiast wiele pozagospodarczych (przyrodniczych) funkcji lasu nie ma wymiernej wartości ekonomicznej, która byłaby możliwa do zaakceptowania przez właścicieli lasów lub społeczności, dla których eksploatacja jest podstawą bytu. Wyrazistym tego przykładem może być polityka gospodarcza prezydenta Brazylii Jaira Bolsonaro, zakładająca np. ograniczenie polityki ochrony środowiska, otwarcie terenów chronionych dla przemysłu wydobywczego i dalszą zintensyfikowaną eksploatację lasów tropikalnych.
Jak możemy uratować lasy?
Obecnie tylko 11% lasów na świecie jest chronionych prawnie. Aby powstrzymać katastrofę ekologiczną, konieczne jest wprowadzenie racjonalnej i zrównoważonej gospodarki leśnej w skali całego globu.
1.Bezwzględna ochrona lasów pierwotnych:
Krok 1: Natychmiastowy zakaz.
Resztki lasów, które nigdy nie zostały zmienione przez człowieka, muszą zostać całkowicie wyłączone z użytkowania gospodarczego. Ich strata jest nieodwracalna.
2.Wprowadzenie gospodarki zrównoważonej:
Krok 2: Odpowiedzialne użytkowanie.
W pozostałych lasach poziom eksploatacji (wycinki) nie może przekraczać naturalnych zdolności drzewostanu do regeneracji. Każde wycięte drzewo musi być zrekompensowane nowym nasadzeniem.
3.Globalny monitoring satelitarny:
Krok 3: Kontrola i jawność.
Należy stale prowadzić i powszechnie udostępniać satelitarne dane na temat wylesiania. Dzięki temu nielegalna wycinka może być natychmiast wykryta i zablokowana przez państwa lub organizacje międzynarodowe.
Występujące dziś zagrożenia środowiska spowodowane systematycznym zmniejszaniem się powierzchni leśnej sprawiają, że racjonalna, zrównoważona gospodarka leśna staje się koniecznością, zarówno w skali globalnej, jak i lokalnej.