System rzeczny

Spływ powierzchniowy jest procesem, który przyczynia się do odprowadzenia wód opadowych na skutek grawitacji do oceanu lub regionalnych akwenów bezodpływowych. Spływ wód z danego obszaru zależy głównie od czterech czynników:

• klimatu,

• pokrycia terenu,

• rzeźby terenu,

• budowy geologicznej.

Aby sprawnie poruszać się po temacie hydrologii, musisz przypomnieć sobie te kluczowe pojęcia:

Rzeki Polski

Współczesny układ sieci rzecznej w Polsce ukształtował się w przeważającej części w czwartorzędzie i charakteryzuje się stosunkowo dobrym wykształceniem. Najdłuższymi rzekami są:

• Wisła – 1047 km, 

• Odra – 854 km, 

• Warta – 808 km, 

• Bug – 772 km,

• Narew – 484 km.

Ogólna charakterystyka rzek

Głównym obszarem źródliskowym dla polskich rzek są góry Karpaty i Sudety, gdzie  oprócz Wisły i Odry swój początek mają liczne mniejsze rzeki, które potem stanowią dopływy głównej sieci.

Inne obszary źródliskowe polskich rzek to wyżyny – skąd wypływają: Wieprz (Roztocze), Warta i Pilica (Wyżyna Krakowsko‑Częstochowska), Kamienna, Bug (obszar poza Polską, Gołogóry na Podolu w Ukrainie) – oraz pas pojezierzy, szczególnie obszar Pojezierza Pomorskiego (Drawa, Gwda, Brda, Wda, Wierzyca, Łeba, Łupawa, Słupia, Wieprza, Parsęta, Rega) i Mazurskiego (Osa, Drwęca, Wkra, Orzyc, Omulew, Pisa, Guber, Pasłęka), w obrębie którego we wzniesieniach morenowych początek mają rzeki takie jak: Ełk, Pisa, Nida, Parsęta, Słupia i wiele innych stosunkowo małych rzek.

ROT6G69HT1XEZ

Zdjęcie przedstawia niewysoką kaskadę. Kaskada spływa po skałach w terenie leśnym. Teren jest pagórkowaty.

Rzeki Polski charakteryzuje reżim (ustrój) śnieżno‑deszczowy. Oznacza to, że dwa razy w ciągu roku osiągają one wysokie stany wód. Dzieje się tak wiosną (roztopy) i latem (zwiększone opady deszczu). Również dwukrotnie w ciągu roku występują na nich stany niskie. Ma to miejsce na przełomie lata i jesieni oraz zimą. Wysokie stany wody wywołane zwiększonym zasilaniem określa się mianem wyżówki, a niskie stany wód wywołane np. suszą nazywane są niżówkami.

R17RRPPQQQGU8

Wykres przepływu Wisły w ciągu roku. Wyższe wartości są od marca do lipca. Największy przepływ jest w połowie kwietnia - 450 metrów sześciennych na sekundę. Najmniejszy w połowie września - 190 metrów sześciennych na sekundę.

Sieć rzeczna na terenie Polski jest gęsta, choć nieregularna. Największe zagęszczenie rzek występuje w Sudetach i Karpatach – wpływ na ten stan ma występowanie dużej ilości opadów atmosferycznych oraz przepuszczalne podłoże. Czterokrotnie rzadsza jest zaś na wyżynach – z uwagi na przenikanie wód do podłoża i dużą ilość wód gruntowych. Gęsta sieć rzeczna na terenach nizinnych występuje na obszarach cechujących się niewielką przepuszczalnością podłoża.

Charakterystyczną cechą obu największych dorzeczy jest ich asymetria (czyli  asymetryczny układ rzek, który wywołany jest nachyleniem terenu) , tzn. wschodnie, prawe części dorzeczy cieków wodnych głównych są bardziej rozbudowane niż zachodnie. Stosunek dopływów lewych do prawych wynosi w przypadku Wisły 27:73, a Odry 30:70. Związane jest to z kątem nachylenia Niżu Środkowoeuropejskiego (nachylenie terenu w części niżowej ze wschodu na zachód) w kierunku północno‑zachodnim oraz z formowaniem się rzeźby terenu w czasie wytapiania się lądolodu skandynawskiego.

RPGKB7CX61QFB

Mapa przedstawia dorzecze Wisły oznaczone kolorem zielonym i żółtym, a rzeka kolorem niebieskim. Obszar ten ciągnie się od pasma Karpat, aż do Morza Bałtyckiego. Centralną część tego terenu stanowi Wisła oznaczona grubą, nieregularną linią. Po prawej i lewej stronie zaznaczono rzeki należące do jej dorzecza tworzące skomplikowaną, rozgałęzioną sieć odnóg. Oznaczony teren jest niesymetryczny - po lewej stronie jest mniej rozległy niż po stronie prawej.

Rzeki Polski (z wyjątkiem rzek górskich) mają kierunek zgodny z nachyleniem terytorium naszego kraju, czyli północny lub północno‑zachodni. W niektórych miejscach wykorzystują one równoleżnikowo przebiegające pradoliny.

Polska znajduje się głównie w zlewisku Morza Bałtyckiego stanowiącym 99,7% powierzchni kraju. Z terenu Polski do tego zlewiska wody doprowadzane są przez następujące dorzecza:

• dorzecze Wisły zajmuje 55,7% powierzchni kraju - największe ze wszystkich,

• dorzecze Odry obejmuje 33,9% powierzchni Polski,

• dorzecze rzek Przymorza - 6,8% terytorium Polski,

• dorzecze Pregoły - 4,2% terenu Polski,

• dorzecze Niemna - 0,8 obszaru kraju.

Teren Polski leży również w zlewisku Morza Czarnego (0,19% powierzchni), w tym dorzecze Dunaju (0,12%) i dorzecze Dniestru (0,07%) oraz zlewisku Morza Północnego (0,08% powierzchni) - dorzecze Łaby (0,08%).

R1EH32NUH13NS

Schemat prezentuje nazwy zlewisk wraz z nazwami obszarów i powierzchnią obszaru na terenie Polski. Do zlewiska Morza Bałtyckiego (99,7 procent) są odprowadzane wody z: dorzecza Wisły (172 587,20 kilometrów kwadratowych, co stanowi 55,20 procent), dorzecza Odry (106 056,50 kilometrów kwadratowych, co stanowi 33,9 procent), dorzecza rzek Przymorza (23 146,10 kilometrów kwadratowych, co stanowi 7,4 procent), dorzecza Pregoły (7519,80 kilometrów kwadratowych, czyli 2,2 procent), dorzecza Niemna (2511,60, czyli 0,8 procent). Do zlewiska Morza Czarnego (0,19 procent) należą: dorzecze Dunaju (382,6 kilometrów kwadratowych, co stanowi 0,12 procent) oraz dorzecze Dniestru (233,2 kilometrów kwadratowych, czyli 0,07 procent). Do zlewiska Morza Północnego (0,8 procent) należy dorzecze Łaby 239,8 kilometrów kwadratowych, co daje 0,08 procent.

Wisła

Największe prawostronne dopływy (czyli ciek wodny wpadający do rzeki głównej (może być prawy lub lewy), jeziora, morza lub oceanu) Wisły  od południa są:  Soła, Raba, Dunajec, Wisłoka, San, Wieprz, Świder, Narew, Skrwa i Drwęca , a lewostronne to,  Nida, Kamienna, Radomka, Pilica, Bzura, Brda i Wda.

Źródła Wisły znajdują się na zachodnim stoku Baraniej Góry w Beskidzie Śląskim, na wysokości 1107 m n.p.m. Czarna Wisełka to potok źródłowy rzeki, który po połączeniu z Białą Wisełką i Malinką staje się rzeką i przyjmuje nazwę Wisła.

RXC8P39NZM4X6

Na zdjęciu przedstawiony jest obszar źródliskowy Wisły. Czarnymi punktami zaznaczono wzniesienia: Baranią Góre, Wierch Równiański, Przypór, Zrąb Bobrowiska, Przysłop czy Barański Groń. Przez niektóre szczyty poprowadzone są szlaki zaznaczone kolorowymi, przerywanymi liniami. Na mapie niebieskimi, ciągłymi liniami zaznaczone są także potoki: od Białej Wisełki odchodzi Potok Czarny, Potok Bobrowski, Potok Równiański czy Potok Wątrobnyi, a z innego miejsca wypływa Potok Wolny. Potoki stanowią obszar źródliskowy. Teren otaczają lasy, które są zaznaczone kolorem zielonym. Na mapie w centralnej części znajduje się duży napis OCHRONA PSTRĄGA.

Wisła uchodzi do Zatoki Gdańskiej Morza Bałtyckiego, tworząc deltę czyli obszar ujścia rzeki do morza lub jeziora powstały z osadów naniesionych przez wodę, mający najczęściej kształt stożka (Żuławy Wiślane).

Odra

Odra to najdłuższa droga śródlądowa w Polsce. Jest żeglowna od śluzy Koźle (była żeglowna od ujścia Opawy, ale po powodziach z 1997 roku zmieniono ten odcinek na śluzę Koźle). Od 2012 roku rzeka nie jest trwale wykorzystywana jako droga transportowa. Dzieje się tak przez trudności finansowe, które uniemożliwiają utrzymanie koryta rzeki w stanie możliwym do wykorzystania jej do transportu.

Głównymi prawostronnymi dopływami Odry od południa są: Olza (terytorium Czech i Polski), Mała Panew, Stobrawa, Barycz, Warta i Ina. Natomiast lewostronne dopływy to: Opawa (Czechy i Polska), Nysa Kłodzka, Bystrzyca, Bóbr i Nysa Łużycka (Czechy i Polska).

Źródła Odry znajdują się w Republice Czeskiej, w Górach Odrzańskich i w Sudetach Wschodnich.

W biegu dolnym uchodzi ona do Zalewu Szczecińskiego w okolicach Polic. Ujście to ma charakter estuarium  (rozszerzone, lejkowate ujście rzeki do morza, powstałe wskutek erozyjnego działania pływów; w estuarium zachodzi mieszanie się wód słodkich i słonych).

Rzeki przymorza

Do rzek dorzecza przymorza czyli rzek, które płyną w pobliżu wybrzeża i uchodzą bezpośrednio do morza, należą (od zachodu): Rega, Parsęta, Wieprza, Słupia, Łupawa, Łeba i Reda, które odwadniają garb moren fazy pomorskiej zlodowacenia Wisły. Dodatkowo zalicza się też rzeki Zalewu Wiślanego.

Poniższa tabela przedstawia najdłuższe rzeki Polski wraz z dorzeczem lub zlewiskiem, do którego uchodzą.

* Podana liczba w nawiasie dotyczy tylko części dorzecza znajdującej się na terenie Polski. Natomiast liczba poza nawiasem (bez gwiazdki) to całkowita powierzchnia dorzecza, obejmująca również obszary poza granicami Polski.

** Brak pełnych danych pomiarowych, wartości szacunkowe.

Wysokie i niskie stany wód

Powodzie w Polsce wykazują tendencję do występowania w ściśle określonych porach roku, kiedy pojawiają się najbardziej sprzyjające do ich tworzenia warunki. Wyróżniamy:

R1KQFR9D6NKLK

Na mapie Polski zaznaczono na czerwono obszary powodziowe. Największe zagrożenie powodziowe występuje w Polsce południowej, północnej i na wybrzeżu. Największy obszar to ujście Wisły, a także regiony wodne Małej Wisły, Górnej Wisły (Wschodniej i Zachodniej) oraz Górnej i Środkowej Odry. Wyróżnia się także obszar Wisły w pobliżu Wrocławia, pomiędzy Wisłoką, Dunajcem i Rabą na południu Polski, w rejonie Warszawy. Następnie jest Warta w rejonie Gorzowa Wielkopolskiego, Narew i Biebrza w pobliżu Białegostoku, Odra u ujścia. Mapę podzielono na zlewiska Morza Bałtyckiego, dorzecza Wisły, Odry, Niemna, rzek przybrzeża Bałtyku, Pregoły. Dorzecze Wisły zajmuje wschodnią połowę Polski, na zachodzie obejmuje Gdańsk, Toruń, Łódź, Katowice. Dorzecze Odry obejmuje obszar przylegający do dorzecza Wisły, tym samym zachodnią połowę kraju. Dorzecze Niemna obejmuje wschodnią część województwa podlaskiego. Dorzecze Pregoły północne obszary województwa warmińsko‑mazurskiego, Dorzecze rzek przybrzeża Bałtyku północne obszary województw zachodniopomorskiego i pomorskiego.

Najniższe stany wód, zwane niżówkami, występują w Polsce najczęściej pod koniec lata (sierpień–wrzesień), kiedy obserwuje się stosunkowo niewielkie opady deszczu oraz duże parowanie wywołane wysokimi temperaturami powietrza. Znacznie rzadziej można je zaobserwować w okresie zimy (grudzień–luty), ponieważ duża część wód jest wtedy zretencjonowana w postaci grubej pokrywy śnieżnej.

Susze stanowią coraz większe zagrożenie dla polskich rzek, zwłaszcza w okresach długotrwałych upałów i niedoboru opadów. Zmiany klimatyczne powodują obniżenie poziomu wód, co prowadzi do zaburzeń ekosystemów wodnych, utrudnia żeglugę oraz ogranicza dostęp do wody dla rolnictwa i przemysłu. Niektóre rzeki, jak Wisła czy Warta, doświadczają coraz częstszych niżówek, co wpływa na jakość wody i życie organizmów wodnych. Konieczne są działania mające na celu poprawę retencji wodnej i racjonalne gospodarowanie zasobami wodnymi, aby zmniejszyć skutki suszy.

Żegluga w Polsce

Żegluga śródlądowa (transport rzeczny) to najtańszy i najbardziej ekologiczny sposób przewożenia towarów na świecie. Tymczasem w Polsce jej udział w całym transporcie wynosi mniej niż 1%. Dla porównania: w latach 80. XX wieku polskimi rzekami przewożono ponad 22 miliony ton ładunków rocznie, dziś te liczby są minimalne.

Główne przyczyny upadku transportu można upatrywać w trzech powodach. Polskie rzeki mają bardzo zmienne poziomy wód. Przez letnie susze woda jest zbyt płytka dla dużych barek, z kolei zimą żeglugę blokuje lód. Aż 90% polskich dróg wodnych nie spełnia norm żeglugowych. Tory wodne są za płytkie, mosty za niskie, a śluzy i jazy – przestarzałe lub uszkodzone. Dostosowanie rzek do transportu wymaga miliardowych nakładów na pogłębianie koryt, budowę kanałów i regulację brzegów. 

Główne szlaki wodne w Polsce to Odra (praktycznie na całej długości) oraz wybrane odcinki Wisły (np. Kraków–Oświęcim czy Warszawa–Gdańsk). Obie rzeki łączy Droga Wodna Wisła‑Odra (m.in. przez Kanał Bydgoski).

Dziś transport rzeczny w Polsce wykorzystuje się głównie do:

• obsługi portu morskiego Szczecin‑Świnoujście oraz handlu z Niemcami,

• przewozu kruszywa (piasku i żwiru) wydobywanego z dna rzek,

• lokalnej turystyki i rejsów pasażerskich.

R1BQLG6177BBS

Zdjęcie przedstawia kontenerowiec na rzece. Jest on niebieski. Na pokładzie znajdują się kontenery. Z tyłu posiada wieżę z miejscem sterowania. W tle na brzegu rosną drzewa.

Polska przyjęła oficjalne plany modernizacji dróg wodnych do 2030 roku. Chcemy połączyć nasze rzeki z europejskim systemem poprzez trzy międzynarodowe szlaki żeglowne:

1. Szlak E30: Droga z Bałtyku do Dunaju (Bratysława). W Polsce obejmuje całą rzekę Odrę – od Świnoujścia do granicy z Czechami.

2. Szlak E40: Łącznik Bałtyku z Morzem Czarnym. W Polsce ma biec Wisłą (od Gdańska do Warszawy), a potem Narwią i Bugiem w stronę Ukrainy.

3. Szlak E70: Szlak łączący Europę Zachodnią (Holandię) ze Wschodnią. W Polsce biegnie drogą wodną Wisła‑Odra oraz przez rzekę Wartę i Noteć.

Nowoczesna regulacja rzek to nie tylko szansa dla transportu kontenerowego (intermodalnegointermodalnyintermodalnego). Budowa nowych stopni wodnych i zapór poprawia ochronę przeciwpowodziową kraju oraz pozwala na produkcję czystej prądu w elektrowniach wodnych.

R1C87EP2FAP12

Mapa Polski przedstawia drogi śródlądowe. Droga E30 biegnie od Dunaju w Bratysławie do Morza Bałtyckiego w Szczecinie. W Polsce przebiega Odrą przez Opole, Wrocław, Szczecin. Droga E40 biegnie od Morza Bałtyckiego w Gdańsku do Morza Czarnego w Odessie. W Polsce przebiega Wisłą i Bugiem przez Gdańsk, Bydgoszcz, Warszawę i Brześć. Droga E70 biegnie od Atlantyku w Antwerpii do Morza Bałtyckiego w Kłajpedzie. W Polsce przebiega Notecią i Wisłą przez Gorzów Wielkopolski, Bydgoszcz.

Jednym z efektów modernizacji śródlądowych dróg wodnych ma być również wzrost produkcji energii elektrycznej uzyskiwanej w elektrowniach wodnych.

R1P7AATXMGDM5

Grafika przedstawia korzyści z rozbudowy i modernizacji dróg śródlądowych. Są to produkcja energii przedstawiona jako platforma na wodzie, transport śródlądowy przedstawiony jako statek, ochrona przeciwpowodziowa przedstawiona jako dom chroniony wałami, turystyka przedstawiona jako żaglówki, przeprawa przedstawiona jako most, zbiornik retencyjny przedstawiony jako półokrągła misa wody. Ze zbiornika retencyjnego można otrzymać wodę dla rolnictwa przedstawionego jako traktor, wodę dla ludności przedstawioną jako zarys głowy, wodę dla przemysłu przedstawioną jako kominy fabryczne.