Epoki literackie

W naukach filologicznych przyjęło się stosowanie periodyzacjiperiodyzacjaperiodyzacji, która pozwala wyróżnić następujące epoki literackie: antyk (starożytność), średniowiecze, renesans (odrodzenie), barok, oświecenie, romantyzm, pozytywizm, Młodą Polskę, dwudziestolecie międzywojenne oraz współczesność.

Odmienność następujących po sobie epok przedstawia się za pomocą wykresu zwanego sinusoidą Juliana KrzyżanowskiegoJulian KrzyżanowskiJuliana Krzyżanowskiego.

Wykres pomaga w uporządkowaniu następujących po sobie epok w literaturze. Jednak jego przydatność osłabia kilka czynników. 

Sinusoida Krzyżanowskiego:

1. błędnie sugeruje, że w każdym miejscu w Europie układ epok był taki sam, choć w kulturze polskiej nie istniał antyk, a np. w literaturze rumuńskiej nie wyróżnia się baroku,

2. podpowiada, że poszczególne epoki trwały tyle samo czasu, ponieważ każdą z nich przedstawia odcinek o równej długości, podczas gdy antyk oblicza się na niemal 1300 lat, natomiast dwudziestolecie międzywojenne to jedynie okres od 1918 do 1939 r.,

3. podsuwa myśl, że istnieją „punkty zerowe”, w których zaczynała się dana epoka,

4. nakłania do patrzenia na następujące po sobie epoki jako całkowicie odmienne propozycje artystyczno‑filozoficzne.

Długie trwanie średniowiecza

Średniowiecze to jedna z epok w dziejach kultury europejskiej. Już sama nazwa sytuuje ją pomiędzy antykiem a renesansem. Trudno jednoznacznie wyznaczyć „punkt zerowy”, od którego należy liczyć trwanie średniowiecza oraz moment oznaczający zakończenie tego okresu. Przyjmuje się jednak, że początkową datą epoki jest rok 476, w którym doszło do ostatecznego upadku cesarstwa zachodniorzymskiego. Nieco więcej kontrowersji wywołuje ustalenie faktu, który można by uznać za koniec średniowiecza – zazwyczaj pojawiają się trzy propozycje:

• 1453 r. – zdobycie Konstantynopola przez Turków i upadek cesarstwa bizantyjskiego;

• ok. 1450 r. – wynalezienie ruchomej czcionki przez Jana GutenbergaGutenbergJana Gutenberga;

• 1492 r. – odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba.

Niezależnie od wyboru daty końcowej, średniowiecze miałoby więc trwać około tysiąca lat. Europa w tym czasie zmieniała się i rzeczywistość połowy XV wieku była już zupełnie inna niż pod koniec V stulecia. Przemiany zachodziły we wszystkich dziedzinach życia: od sposobu budowania siedzib po upodobania kulinarne.

Obraz epoki. Gdzie?

Średniowiecze wykształciło się na gruzach cesarstwa rzymskiego. Pod koniec IV wieku prawnie usankcjonowano podział ogromnego starożytnego imperium na części wschodnią i zachodnią.

R1MhdPEQOgAYA

Mapa przedstawia podział cesarstwa rzymskiego i wielką wędrówkę ludów w IV i V wieku. Na mapie zaznaczono: – granicę cesarstwa rzymskiego w końcu IV wieku: Brytania, Galia, Hiszpania, Afryka Prokonsularna, Cyrenajka, Egipt, Arabia, Palestyna, Syria, Libia , zachodnia Jordania, Cypr, Grecja, Królestwo Bosporańskie, Macedonia, Dalmacja, Recja, Korsyka, Sardynia, Miasto Rzym, Iliria, Tracja. – granicę podziału cesarstwa rzymskiego na wschodniorzymskie i zachodniorzymskie w 395 roku: cesarstwo zachodniorzymskie obejmowało: Italię, Galię, Hiszpanię, Brytanię, Dalmację, część Afryki Północnej na zachód od Cyrenajki; cesarstwo wschodniorzymskie obejmowało: Macedonię, Grecję, Turcję, Syrię, Palestynę, Arabię, Egipt, Cyrenajkę. Rawennę – stolicę cesarstwa zachodniorzymskiego. Konstantynopol – stolicę cesarstwa wschodniorzymskiego. Rzymskie umocnienia graniczne: Afryka Porkonuslarna, Jerozolima (miasto), Damaszek (miasto), okolice miasta Sirmium, Recja. Główne kierunki najazdów Hunów w latach 375‑455: Kaukaz, Królestwo Bosporańskie, Macedonia, Recja, Galia, Akwileja (miasto), Mediolan (miasto), Lutecja (miasto). Główne kierunki ekspansji ludów germańskich i pozostałych ludów barbarzyńskich w IV i V wieku: Brytania, Galia, Hiszpania, Afryka Prokonsularna, Państwo Odoakra, Macedonia, Dalmacja, Grecja, Rzym (miasto), Massalia (miasto), Tarraco (miasto, Toledo (miasto), Kartagina (miasto), Nowa Kartagina (miasto), Konstantynopol (miasto). Ważniejsze bitwy: Adrianopol – 378 r., Rzym – 455 r., Pola Katalaunijskie – 451 r. Plemiona i ludy: Alanowie, Wandalowie, Wizygoci, Burgundowie, Frankowie, Swewowowie, Wizygoci, Goci, Sasi, Jutowie, Anglowie, Brytowie, Burgundowie. Na mapie jest zaznaczony obóz Attyli nad rzeką Cisą.

Rh58IISCc7Cjb

Mapa przedstawia Europę oraz Afrykę po upadku cesarstwa rzymskiego (476 r.) do końca VI wieku. Na mapie zaznaczono cesarstwo wschodniorzymskie (Bizancjum) z ok. 500 r., które obejmuje: Kretę, Korynt, Ateny, Tessalonikę, Macedonię, Adrianopol Singidunum, Trację, Konstantynopol, Efez, Ankyrę, Chersonez, Synopę, Trapezunt, Antiochę, Edessę, Pamyrę, Damaszek, Cypr, Tyr, Jerozolimę, Aleksandrię, Egipt, Cyrenę. Sąsiaduje ono od wschodu z Państwem Sasanidów, a od zachodu z Królestwem Wandalów oraz Ostrogotów. Od północy oblewa je Morze Czarne, a od południa Morze Śródziemne. Królestwo Franków za panowania Chlodwiga w latach 482‑511 i obszary od niego uzależnione to: Królestwo Franków, Bretania, Francja (Tuluza, Bordeaux, Trewir). Sąsiaduje z Królestwem Wizygotów od zachodu, od południa z Królestwem Burgundów. Królestwo Burgundów i obszary od niego uzależnione w latach 443‑534 obejmuje Królestwo Burgundów z Lyonem. Sąsiaduje z Królestwem Franków od północy i zachodu, z Królestwem Wizygotów od zachodu i Królestwem Ostrogotów od południa. Królestwo Ostrogotów i obszary od niego uzależnione za panowania Teodoryka Wielkiego w latach 493‑526 obejmuje Królestwo Ostrogotów. Mediolan, Marsylię, Rzym, Neapol, Sycylię, Tarent, Akwileję, Dalmację, Salzburg, Panonię. Sąsiaduje z Państwem Gepidów oraz Bizancjum od wschodu, od południa oblewa je Morze Śródziemne, od północy z Królestwem Franków i od zachodu z Królestwem Burgundów. Obszary przyłączone do Bizancjum przez Justyniana do 565 r. obejmują: Królestwo Wandalów, Królestwo Ostrogotów, Dalmację, Sardynię, Korsykę, Baleary, część Królestwa Wizygotów (Kordoba, Kartagena, Tingis), Turcja (okolice Trapezuntu). Na mapie zaznaczono kierunki najazdu Awarów (z datą najazdu), które skierowane były na Państwo Gepidów w 568 r. Kierunki najazdów bizantyjskich wojsk na królestwa germańskie (z datą najazdu): Kartagina w 533 r., Sycylia w 534 r., Neapol w 536 r., Kartagena w 554 r., Mediolan w 552 r. Ekspansja Słowian obejmowała Dniepr, Morze Czarne, Dniestr, dorzecze Wołgi, Królestwo Franków. Ekspansja Longobardów to Salzburg i  Panonia.

R1Hzmz8EM3yvC

Mapa przedstawia chrystianizację Europy w IV i w V wieku. Granica imperium rzymskiego w końcu IV wieku to: Germania, Galia, Hiszpania, Recja, Italia, Sycylia, Dalmacja, Tracja, Macedonia, Grecja, Panonia, Mezja, Krym, Bizancjum, Kapadocja, Cylicja, Mezopotamia, Syria, Jerozolima, Arabia, Egipt, Cyrenajka, Numidia, Mauretania i Brytania. Chrześcijaństwo w IV wieku objęło swoim zasięgiem: Afrykę, Numidię, Kartaginę, Mauretanię (wschodnią i zachodnią część), Hiszpanię (północną, środkową, południową, wschodnią i zachodnią część), Galię (środkową, wschodnią, zachodnią, południową i północną część), Recję, Italię (Mediolan, Rzym), Bizancjum (Konstantynopol), Turcję (Efez), Cypr, Antiochię, Jerozolimę (Palestyna), Cylicję, Egipt. W V wieku obejmowało tereny: Irlandii (we wschodniej części), Brytanii (w części północnej, południowej i zachodniej), Hiszpanii, Baleary, Sardynii, Korsyki, Sycylii (środkowa część), Galii, Germanii, Dalmacji, Macedonii, Tracji, Mezji, Kapadocji, Mezopotamii, Syrii i Cyrenajki. Chrystianizacja nie objęła zachodniej części Irlandii, Brytanii (część północna, południowa, zachodnia, wschodnia i południowa), tereny położone nad Łabą, Wisłą, Dunajem, Cisą, Dniestrem, Wisłą, Dnieprem, Wołgą i północna część Krymu, Półwysep Synaj.

W części wschodniej, nazywanej Bizancjum, żywe były tradycje antyczne, m.in. dzięki temu, że używano tam powszechnie greki. W części zachodniej, w której językiem podstawowym stała się łacina, dorobek starożytny został w dużym stopniu zniszczony przez najazdy ludów germańskich. Tam też doszło do powstania nowej formacji kulturowej, zwanej średniowieczem. Średniowiecze to okres w kulturze Europy Zachodniej. Jego obecność dostrzec można od Hiszpanii po Polskę i od Włoch po Skandynawię. Na tak wielkim obszarze idee średniowieczne rozprzestrzeniały się stopniowo. W znacznej mierze uzależnione to było od postępującego procesu chrystianizacji.

Skąd nazwa?

Nazwa średniowiecze w języku łacińskim brzmi media aeva, czyli wieki średnie (w lp. medium aevum). Średnie oznacza tu: w środku, pomiędzy. W tym przypadku – pomiędzy starożytnością a odrodzeniem antyku. Nazwa ta została epoce nadana przez uczonych i artystów renesansurenesansurenesansu. Chcieli oni ocenić negatywnie czas następujący po antyku, a przed jego odrodzeniem. To właśnie jeden z prekursorówprekusorówprekursorów renesansu, włoski poeta i uczony Francesco PetrarkaFrancesco PetrarkaFrancesco Petrarka, użył zwrotu mroki średniowiecza. Był przekonany, że media aeva nie znały wielkich dokonań Greków i Rzymian, a więc były ciemne. Następcy Petrarki nieco zmienili sens tego określenia: wskazywali na zacofanie ludzi żyjących w średniowieczu.

Kiedy?

Średniowiecze trwało ponad 1000 lat. To niemal tyle samo, co wszystkie późniejsze epoki razem wzięte. Trudno ustalić zarówno datę początkową, jak i moment zakończenia średniowiecza. Za początek przyjęło się umownie uważać 476 r. n.e. Wtedy to nastąpił upadekupadekupadek cesarstwa zachodniorzymskiego. Za datę końcową uznano 1453 rok, w którym Turcy zdobyli stolicę Bizancjum, Konstantynopol (dzisiejszy Stambuł). Nie są to jedyne daty możliwe do przyjęcia. Gdyby je zaakceptować, trzeba by przyjąć za fakt, że św. Augustyn i św. Hieronim (bardzo ważni teologowie średniowiecza) żyli, zanim nominalnie epoka się rozpoczęła (IV/V wiek). Tymczasem jedna z najważniejszych antycznych instytucji – Akademia Platońska – funkcjonowała aż do 529 roku. Z kolei niektórzy badacze podkreślają, że lepiej za symbol końca epoki uznać wynalezienie druku przez Jana Gutenberga (ok. 1450 rok). Dzięki temu renesansowe już idee rozprzestrzeniały się prędko w całej Europie. Jeszcze inni uważają, że należałoby przesunąć koniec średniowiecza na 1492 rok, gdy Krzysztof Kolumb odkrył nowy kontynent. W ponadtysiącletnim okresie średniowiecza zazwyczaj wyróżnia się trzy fazy:

wczesne średniowiecze (V‑X wiek),

rozkwit (XI‑XIII wiek),

zmierzch (XIV‑XV wiek).

Wielu badaczy podkreśla przy tym, że jeszcze po XV wieku można dostrzec pewne wpływy epoki. Jej zmierzch i powolne przechodzenie w następny okres, czyli renesans, nazywa się nieraz – za Johanem HuizingąHuizingaJohanem Huizingą – jesienią średniowiecza.

W co wierzono?

Religią, która okazała się najważniejszą ideową podstawą epoki, było chrześcijaństwo. Już w 313 roku cesarz Konstantyn Wielki zagwarantował chrześcijanom wolność wyznania. Przyczyniło się to do powstania swoistego stopu kulturowego, w którym łączyły się elementy kultury antycznej z kulturą wciąż jeszcze młodej religii. Rozpad cesarstwa sprawił, że chrześcijaństwo rozwijało się w dwóch odrębnych formach. Ostateczny podział został usankcjonowany w 1054 roku, kiedy schizma wschodniaj0000000BZB1v38_000tp008schizma wschodnia potwierdziła istniejącą już odrębność Kościoła zachodniego i wschodniego (nazywanego też prawosławnym).

RyJ8gp2sYDUAT

Zdjęcie karty średniowiecznego inkunabułu. Tekst został zapisany w języku łacińskim czarnym kolorem. Na górze strony znajduje się czerwony napis Prologus. Tekst rozpoczyna się inicjałem „u”. Litera od zewnętrznej strony jest czarna, a od wewnętrznej ozdobiona czerwonym ornamentem. Rozdział i dwa pierwsze wersy zostały zapisane czerwonym kolorem. W tekście są zaznaczane poprawki kolorem czerwonym i czarnym. Na prawym marginesie strony są zapisane komentarze do wprowadzenia w tekście mniejszą czcionką. Lewa strona jest ozdobiona czerwonym ornamentem. Pod tekstem są dwie pieczątki biblioteczne.

Kto rządził światem?

RDR0tdfe624fQ1

Na ilustracji znajduje się czarne godło królewskie, w którego centrum stoi krzyż. Obok jest miecz. Po przeciwnej stronie krzyża znajduje się liść laurowy. Godło zdobią ornamenty roślinne. Na górze umieszczona jest korona.

Na ziemi najważniejszymi władcami byli cesarz (uważający się za spadkobiercę starożytnych władców) oraz papież. Każdy z nich miał ambicję zajmowania pierwszej pozycji wśród ziemskich panujących. Walkę cesarza i papieża określa się sporem miecza z krzyżem.

Szala zwycięstwa przechylała się raz na jedną, raz na drugą stronę. Zdarzało się, że to cesarz decydował, kto zostanie wybrany na papieża, innym razem przywódca Kościoła, korzystał np. z ekskomunikij0000000BZB1v38_000tp009ekskomuniki, przez co sprawiał, że cesarz musiał się przed nim ukorzyć. Jednym z przejawów potęgi instytucji papieskiej były krucjaty, czyli rycerskie wyprawy przeciwko innowiercom lub heretykom. Najważniejsze z nich organizowano w celu wyzwolenia Ziemi Świętej z rąk wyznawców islamu (XI wiek), a później – utrzymania tych szczególnych miejsc we władaniu chrześcijan (XII‑XIII wiek), co ostatecznie się nie udało.

Kto to wszystko stworzył?

Przeciętnego Europejczyka te spory dotykały tylko pośrednio. Miał on nad sobą innego, najpotężniejszego Pana – Boga. Przeświadczenie, że jest on najwyższym władcą, było powszechne, a umacniał je teocentryzm. Teocentryzm to podstawa średniowiecznego światopoglądu religijnego. Przekonanie, że wszystko, co człowiek myśli, mówi i robi, powinno wiązać się z Bogiem, było fundamentem kultury średniowiecznej. Filozof miał tworzyć systemy intelektualne udowadniające prawdy wiary; artysta – malować, rzeźbić czy pisać na chwałę Boga; rycerz – walczyć z przeciwnikami chrześcijańskiego Pana; architekt – dbać, by kościoły i katedry ukazywały Boską potęgę; ksiądz i zakonnik – modlić się na Jego chwałę; chłop – pracować, aby inni nie musieli zaniedbywać swych obowiązków wobec Boga. Teocentryzm wskazywał jedyną słuszną drogę – drogę do nieba. Aby tam dotrzeć, należało odrzucić ziemskie pokusy, bo uleganie im prowadziło do potępienia.

Jak dotrzeć do nieba?

Jedyną drogą do nieba była wiara chrześcijańska. Człowiek powinien mieć w pogardzie doczesny świat, który należał do sfery profanumprofanumprofanum, i żyć w sferze sacrumj0000000BZB1v38_000tp00Asacrum. Egzystencja doczesna była tylko krótkim etapem w drodze do prawdziwego życia w wieczności.

Jak żyć na ziemi?

Średniowiecze zalecało życie zgodne z nakazami Bożymi. Nie wykluczało to śmiechu. Człowiek średniowiecza był przecież taki jak my: kochał, pracował, bawił się. Nie spędzał czasu wyłącznie na modlitwie, pielgrzymkach, poście i ciężkiej pracy. Byłoby to zbyt duże uproszczenie. Ludzie się bawili – szczególnie w okresie karnawału. Wyłączano wtedy normalny tryb życia. Urządzano np. Święto Osła lub Święto Głupców, wybierano króla głupców, a nawet dopuszczano się niestosownych (z naszego punktu widzenia) żartów. Powstający w ten sposób świat na opak pozwalał nawet największemu biedakowi zapomnieć o niedoli życia i poczuć się panem świata. Oczywiście po zakończeniu karnawału przywracano oficjalną hierarchię społeczną. Współczesne wyobrażenia o epoce tak odległej, jak średniowiecze, budzą czasem nasz śmiech. Dowodem tego jest na przykład komedia Monty Python i Święty Graal w reżyserii Terry'ego JonesaTerry'ego GilliamaTerry'ego Jonesa i Terry'ego GilliamaTerry'ego GilliamaTerry'ego Gilliama.