Arcydzieła sztuki średniowiecznej w Polsce

Sztuka romańska (XII i XIII w.)

1
RQm4DTTv1P1fL
1. Kolegiata św. Piotra i Pawła w Kruszwicy ok. 1140, 2. Portal z opactwa na Ołbinie ok. 1120–1140, obecnie katedra św. Marii Magdaleny we Wrocławiu), 3. Kolegiata NMP i św. Aleksego w Tumie ok. 1141–1161, 4. Drzwi Gnieźnieńskie ok. 1175, 5. Kolumny z kościoła Świętej Trójcy i NMP w Strzelnie ok. 1190, 6. Tympanon z kościoła św. Jadwigi Śląskiej i św. Bartłomieja w Trzebnicy ok. 1240
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ilustracja interaktywna składająca się z sześciu zdjęć przedstawiających przykłady sztuki romańskiej w Polsce. Przy każdej jest punkt interaktywny, pod którym jest opis obiektu.

1. Kolegiata św. Piotra i Pawła w Kruszwicy. Świątynia zbudowana z ciosanych, granitowych i piaskowcowych kamieni. Jest widoczna od swojej wschodniej strony. Elewację tworzy pięć półokrągłych absyd o różnej wielkości. W absydach znajduje się półkoliste okna.

2. Portal z opactwa na Ołbinie. Portal wykonany z różowawego piaskowca. To pozostałość z trójnawowej bazyliki św. Wincentego. Po rozbiórce opactwa portal został wmurowany w południową ścianę kościoła św. Marii Magdaleny, gdzie znajduje się do dziś. Skomponowany jest z ośmiu kolumn i dwóch pilastrów w ościeżach, z rozpiętymi na nich pięcioma półokrągłymi archiwoltami (czoło łuku, zdobione płaskorzeźbioną dekoracją). Reliefy na kolumnach, pilastrach i części archiwolt pokrywają ornamenty roślinne i maski stworów. Na kapitelu zachodnim przedstawiony został grzech Adama i Ewy oraz ich wygnanie z raju. Na węgarach (belka ograniczająca z boku otwór drzwiowy lub okienny, na której wspiera się łuk lub nadproże) portalu wyobrażono pary kobiet i mężczyzn, którym zagrażają siły zła ukazane jako potworne paszcze lwów i smoków oraz dziwaczne stwory morskie. Obok nich znalazły się jednak przedstawienia proroków Jonasza i Daniela. Archiwolty przedstawiają epizody z życia Matki Bożej i Chrystusa – od Zwiastowania do Chrztu Jezusa w Jordanie. Cykl ten dopełnia umieszczona na wschodnim kapitelu scena ukazania się Chrystusa uczniom w drodze do Emaus. Druga archiwolta, licząc od środka, przedstawia w płaskorzeźbie sceny nowotestamentowe (od lewej): od zwiastowania Panny Marii do chrztu Chrystusa w Jordanie. Obie zewnętrzne archiwolty, kapitele oraz węgary pokrywa bujna dekoracja roślinna. Trzecią od środka archiwoltę zdobią liście. Najbardziej wewnętrzna archiwolta ozdobiona jest wyłącznie motywami geometrycznymi.

3. Kolegiata NMP i św. Aleksego w Tumie Świątynia jest zbudowana z granitu, piaskowca i kamienia polnego. Bloki, z których wzniesiona jest świątynia, pozbawione są dekoracji. Fryzy arkadowe umieszczone są pod okapami dachów nakrywających wieże. W górnej części wież otwory okienne są podzielone na trzy części dwoma kolumnami, na których opierają się łuki niewielkich arkad. Absyda ma formę półwalca. Po prawej stronie półkolista bryła jest połączona z  mniejszym półwalcem. Po lewej stronie po obydwu stronach półwalca absydy znajdują się dwie czworoboczna wieża, drugiej wieży jest widoczny jedynie dach. Z prawej strony tym dwóm wieżom odpowiadają dwie mniejsze wieżyczki na planie koła.

4. Drzwi Gnieźnieńskie Drzwi, które składają się z dwóch skrzydeł nierównej wielkości. Prawe skrzydło jest nieco jaśniejsze, o bardziej płaskim reliefie, zaś lewe skrzydło, ciemniejsze, o wyraźniejszym reliefie. Skrzydło prawe składa się z 24 oddzielnie formowanych fragmentów, które opowiadają o wyprawie misyjnej i śmierci św. Wojciecha.

5. Kolumny z kościoła Świętej Trójcy i NMP w Strzelnie Fragment kolumny wypełnionej dekoracjami przedstawiającymi kobiety. Widoczna część kolumny ozdobiona jest w górnej partii ornamentyką roślinną. tabwidth=35 6. Tympanon z kościoła św. Jadwigi Śląskiej i św. Bartłomieja w Trzebnicy Płaskorzeźba przedstawiająca Dawida, który gra na cytrze królowi i królowej.

Sztuka gotycka (XIV i XV w.)

1
R1LvjXm4208Io
1. Zamek w Malborku XIII–XV wiek, 2. Pietà z Lubiąża (Muzeum Narodowe w Warszawie) ok. 1360–1370, 3. Nagrobek Kazimierza Wielkiego w katedrze na Wawelu po 1371, 4. Kościół Mariacki w Gdańsku XIV–XV wiek, 5. Madonna z Krużlowej ok. 1410, Muzeum Narodowe w Krakowie, 6. Hans Memling, Sąd Ostateczny ok. 1470, Muzeum Narodowe w Gdańsku, 7. Tablica Dziesięciorga Przykazań ok. 1480‑1490, kościół Mariacki w Gdańsku, 8. Ratusz we Wrocławiu XV–XVI wiek
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Ilustracja interaktywna składająca się z ośmiu ilustracji przedstawiających przykłady sztuki gotyckiej w Polsce.

1. Zamek w Malborku. Zamek zbudowany z cegły na planie prostokąta. Składa się z czterech skrzydeł. W fortyfikacjach zamku mieszczą się dwie baszty mostowe oraz wieża.

2. Pietà z Lubiąża (Muzeum Narodowe w Warszawie). Rzeźba przedstawiająca zasiadającą na ławie Maryję, która trzyma na swoich kolanach ciało Jezusa zdjęte z krzyża. Matka Boża pochyla głowę, spogląda na martwe ciało syna spoczywające na jej kolanach. Udrapowana szata Maryi jest ozdobiona nałożonym wzorem dekoracyjnym. Ciało Jezusa jest wychudzone i zdeformowane ze stylizowanymi skrzepami krwi.

3. Nagrobek Kazimierza Wielkiego w katedrze na Wawelu. Podobizna władcy spoczywa na tumbie. Nad monarchą znajduje się baldachim ozdobiony motywami roślinnymi. W arkadach tumby umieszczone są postaci siedzące na ławach.

4. Kościół Mariacki w Gdańsku. Kościół ma siedem wież iglicznych i masywną wieżę dzwonną zakończoną dwoma dachami, między którymi znajduje się pomost widokowy. Elewację tworzą gładkie ściany, gdzie znajdują się wysokie, ostrołukowe okna.

5. Madonna z Krużlowej. Maryi trzymająca na lewej ręce nagiego Jezusa, który w dłoni ma owoc. Obie postaci mają wysokie czoła, pełne policzki, delikatny rys brwi, sposób osadzenia oczu, usta i uśmiech. Matka Boża jest ubrana w bogato udrapowane szaty i płaszcz okrywający całe jej ciało.

6. Hans Memling, Sąd Ostateczny. Obraz Hansa Memlinga przedstawia centralną część tryptyku ukazującą scenę sądu ostatecznego. Dzieło przedstawia Chrystusa zasiadającego na tęczy, który unosi dłoń w geście błogosławieństwa. Otacza Go dwunastu apostołów, Maryja oraz Jan Chrzciciel. Poniżej znajduje się wielka postać Michała Archanioła, który oddziela duszę błogosławionych od potępionych.

7. Tablica Dziesięciorga Przykazań. Treść Dekalogu została zilustrowana scenkami z życia codziennego. Po prawej stronie znajdują się obrazki naruszające przykazanie, zaś po lewej jego wypełnienie. W każdym z pól ludziom towarzyszą anioł i demon, podkreślając przyporządkowanie sytuacji do właściwej kategorii moralnej. W środku obrazka znajdują się banderole z inskrypcjami. Przykazania zostały opisane gotyckimi inskrypcjami, które widnieją na poziomych listwach oddzielających od siebie ilustracje.

8. Ratusz we Wrocławiu. Dwukondygnacyjny budynek na planie wydłużonego prostokąta z przylegającą wieżą zegarową. Budowla ma strzelistą formę, jej główny szczyt zwieńczony jest sterczynami. W ratuszu znajdują się duże ostrołukowe okna ozdobione maswerkiem. W budynku jest widoczny zegar astronomiczny. Ze wschodniej strony ratusza znajduje się niewielkie wejście, przed którym znajdują się dwie płaskorzeźby. Rynny dachowe zakończone są gargulcami.

Ćwiczenie 1
R1dHP6fPC26gZ1
Przyporządkuj cechy do stylu romańskiego i gotyckiego. Możliwe odpowiedzi:. 1. konstrukcja szkieletowa, 2. grube mury i ściany, 3. masywne filary, 4. budowla organiczna, wysmukła i strzelista, 5. niewielkie okna, 6. duże okna witrażowe, 7. sklepienia kolebkowe lub krzyżowe, 8. smukłe filary, 9. sklepienie krzyżowo‑żebrowe, 10. prosta budowla złożona ze spiętrzonych brył geometrycznych, 11. łuki pełne w oknach i portalach, 12. łuki ostre w oknach i portalach.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

„Przeboje” muzyki średniowiecznej

RX8SCJ4KJKJSJ
Prezentacja 3D „Muzyka w dawnej Polsce”. Na tle Kolegiaty Najświętszej Maryi Panny Królowej i świętego Aleksego w Tumie umieszczone zostały punkty aktywne, po wybraniu których odtwarzają się utwory i wyświetlają informacje dodatkowe. Świątynię w prezentacji można obracać i dokładnie obejrzeć jej romańską architekturę. Widać murowaną bryłę kościoła i cztery wieże. Pod pierwszym punktem umieszczony jest rękopis „Bogurodzicy” z 1407 roku. Zapis nutowy składa się z siedmiu pięciolinii. Nuty mają kształt kropek lub falek. Na stronie znajdują się również ręcznie kaligrafowane teksty. Każde zdanie zaczyna się dużą ozdobną literą. Wyświetleniu nut towarzyszy muzyka. Na nagraniu głosy męskie wykonują jednogłosowo, unisono, tekst w dawnym języku polskim. W melodii występują melizmaty - czyli wykonywanie wielu dźwięków na jednej sylabie. Melodia jest spokojna, modlitewna. Pod drugim punktem nuty hymnu „Gaude Mater Polonia” oraz nagranie tej majestatycznej pieśni. Słychać czterogłosową wersję utworu. Głosy żeńskie i męskie wykonują łaciński tekst ku czci świętego Stanisława. Pieśń jest poważna, dostojna, spokojna. Pod trzecim punktem zapis nutowy i pełny tekst pieśni żaków krakowskich: „Breve regnum erigitur”. Na nagraniu wersja wokalno‑instrumentalna. Wstęp wykonują średniowieczne instrumenty, potem zespół wokalny wykonuje wesołą skoczną piosenkę w języku łacińskim. Znajduje się tu też tekst utworu. Sublimatum deprimitur/ Et depressum elabitur/ Transmutato tempore// Puerilem militiam,/ Perargutam peritiam,/ Regentium industriam,/ Hanc eduxit in opere.// Cracoviensem filium,/ Fulgentem velut lilium/ Ac de numero milium/ Cunctis praeferendum.// Octo dierum spatium/ Hoc sustinet solatium,/ Post hoc regis palatium/ Plagis feriendum./ Namque regis electio/ Fit studii neglectio/ Ac desolatur lectio/ Tota septimana.// Pod czwartym punktem znajduje się zdjęcie kolegiaty.
Muzyka w średniowiecznej Polsce
Źródło: online-skills.