Architektura i sztuka średniowiecza
Katedra Notre‑Dame w Paryżu
Paryska katedra Notre‑Dame (wezwanie oznacza Naszą Panią, czyli Matkę Bożą) zainspirowała stworzenie setek dzieł kultury: utworów literackich, obrazów, a współcześnie staje się niezwykle charakterystycznym tłem w filmach (w tym – animowanych), grach komputerowych, klipach muzycznych. Jednym z pierwszych twórców, którzy ją opisali, był francuski pisarz Wiktor Hugo.
W powieści Katedra Marii Panny w Paryżu Hugo bardzo dokładnie odtworzył słowem wygląd tej świątyni, podkreślając, że budowana w latach 1163‑1345 katedra ulegała później licznym zmianom. Hugo wiedział, że Notre‑Dame ma swój własny styl, lecz sygnalizował też jej typowość konstrukcyjną.
Świątynia znajdująca się w samym sercu Paryża jest nie tylko najwyższej klasy zabytkiem architektury, ale też miejscem przechowywania cennych relikwii (wśród których znajduje się uznawana za autentyczną korona cierniowa Chrystusa oraz tunika św. Ludwika) i licznych dzieł sztuki. Historia katedry obfituje w chwalebne wydarzenia dla całego kraju (tu koronowano niektórych jej władców), ale też te tragiczne: w okresie Wielkiej Rewolucji Francuskiej poważnie rozpatrywano pomysł jej zburzenia, natomiast wiosną 2019 roku doszło do pożaru, który strawił dużą część tego słynnego kościoła. Darczyńcy prywatni oraz firmy z całego świata wpłacają środki na odbudowę zabytku.
Wiktor Hugo w swojej powieści zamieścił m.in. fragment, w którym dokładnie opisał fasadę paryskiej katedry Notre‑Dame. W czasach, gdy nie było fotografii, wielu odbiorców zobaczyło tę świątynię oczami francuskiego pisarza.
Współczesne katedry
Katedry kojarzą się głównie ze średniowieczem. Jest tak, choć tego typu budowle powstają także dziś. Za najsłynniejszą współczesną nam katedrę (warto przypomnieć, że budowa wciąż trwa, a zaczęła się w 1882 roku!) uchodzi niezwykła Świątynia Pokutna Świętej Rodziny, czyli Sagrada Familia w Barcelonie, zaprojektowana przez hiszpańskiego architekta Antoniego Gaudiego.
Sagrada Familia należy do tych budowli, które rozpoznają niemal wszyscy mieszkańcy naszego globu, ma kształt, który wynika z łączenia typowej dla katedr europejskich konstrukcji z niezwykłą wizją secesyjnej świątyni, wizją powstałą w wyobraźni jej głównego architekta - Antonio Gaudiego. Notre‑Dame w Paryżu natomiast można potraktować jako swoistą kwintesencję gotyku. Ów styl w sztuce tak mocno kojarzy się z katedrą, że pojęcia „gotyk” i „katedra” stały się niemal nierozerwalne i zdarza się nazywać tak świątynię, która formalnie nią nie jest, lecz powstała w średniowieczu i ma odpowiednio duże rozmiary.
O randze (właściwie każdej) każdej katedry decyduje fakt, iż zgodnie z definicją jest głównym kościołem biskupim w danej diecezji katolickiej. Jednak jej znaczenie nie wynika tylko z faktu, że stanowi centrum administracji kościelnej – katedra to też niezwykłe dzieło sztuki, inspirujące do tworzenia innych dzieł!
Katedra w reżyserii Tomasza Bagińskiego to krótkometrażowy film anonimowany oparty na opowiadaniu Jacka Dukaja pod tym samym tytułem. Animacja powstała z inspiracji malarstwem Zdzisława Beksińskiego i architekturą Antonia Gaudiego. Uzyskała nominację do Oscara w kategorii najlepszy animowany film krótkometrażowy. Opowiada historię samotnego pielgrzyma, który zwiedza gigantyczną budowlę przypominającą średniowieczną katedrę. Po skrupulatnych obserwacjach dostrzega jej niezywkłość...
Koniecznie obejrzyj ten film!
Katedra w literaturze
Katedra Marii Panny w ParyżuA więc […] niewiele jest na pewno piękniejszych kart architektury niż ta fasada, gdzie kolejno a równocześnie trzy portale wykrojone głębokimi ostrołukowymi archiwoltami, fryz dwudziestu ośmiu nisz królewskich, cały haftowany i dziergany w kamieniu, ogromna rozeta środkowa w asyście dwu bocznych okien, niby kapłan między diakonem i subdiakonem, wysoka i lekka galeria trójlistnych arkad dźwigających ciężkie belkowanie na swych smukłych kolumienkach i wreszcie dwie masywne i ciemne wieże z okapami z łupku – harmonijne części przepysznej całości? ułożone w pięć gigantycznych kondygnacji – wznoszą się przed ludzkim okiem, tak rozmaite a tak uporządkowane, w bogactwie swych niezliczonych detali, rzeźbionych, rżniętych, kutych, związanych silnie i pewnie ze spokojnym – ogromem całości; ta wielka symfonia kamienna […]; ten cudowny wytwór współdziałania wszystkich sił epoki, gdzie z każdego kamienia tysiącem form wytryska fantazja rzemieślnika podporządkowana geniuszowi artysty; jednym słowem – ten swoisty twór człowieka, potężny i płodny niczym twór boski, któremu jego podwójną właściwość: rozmaitość i wiecznotrwałość, wykradła chyba i przywłaszczyła sobie ta fasada.
A to, co powiedzieliśmy o fasadzie, trzeba powiedzieć o całym kościele; to, co powiedzieliśmy o katedrze paryskiej – trzeba powiedzieć o wszystkich średniowiecznych kościołach chrześcijaństwa. W tej samorodnej i logicznej sztuce wszystko wiąże się w całość, wszystko z siebie nawzajem wynika. Zmierz duży palec u stopy, a wymierzysz olbrzyma.Źródło: Wiktor Hugo, Katedra Marii Panny w Paryżu, tłum. H. Szumańska-Gros, Madryt 2005, s. 113–114.
Audiobook
Wysłuchaj nagrania i wynotuj najczęstsze sposoby metaforycznego opisu katedry. Krótko wyjaśnij, jakie skojarzenia leżą u podstawy każdego z nich.
Zapoznaj się z treścią nagrania i wynotuj najczęstsze sposoby metaforycznego opisu katedry. Krótko wyjaśnij, jakie skojarzenia leżą u podstawy każdego z nich.
Domów muzyczne milczenie,/złączone z tęczy łukiem,/na czoło kościoła promieniem/opada jak złoty pukiel(Józef Czechowicz, Muzyka ulicy Złotej, [w:] tegoż, Wybór poezji, oprac. T. Kłak, Wrocław 1985, s. 74.), 2. G.
Usiadł naprzeciw frontonu. [...] Doznał nagle olśnienia, jakby siedział przed otwartą księgą. Katedra była katechezą. On sam był uczniem. Siedział a cieniu jak w cieniu stronic.(Maja Jurkowska, Katedra, Warszawa 1997, s. 170.), 3. E.
Wewnątrz oparł się o filar. Myślał, że jest starym leśnym drzewem. Dotykał go z zamkniętymi oczyma. Zdziwiony odkrył, że nie ma na sobie kory. Był opleciony lianą wijących się linii skrzydeł i szat, zakolami aureol, koszyczkami małych baldachimów(Maja Jurkowska, Katedra, Warszawa 1997, s. 278.), 4. D.
Rzędem kolumny ponure/Jedne za drugimi dążą/Jak dęby wzrastają w górę/Konary w arkady wiążą(Edmund Wasilewski, Katedra na Wawelu, [w:] Ziemia polska w pieśni. Antologia, wstęp Jan Lorentowicz, Warszawa 1913, s. 445. [268]), 5. B.
To miasto na równinie płaskiej jak arkusz blachy/z okaleczoną ręką katedry szponem wskazującym/z brukami o kolorze wnętrzności domami odartymi ze skóry(Zbigniew Herbert, Miasto nagie, [w:] tegoż, Studium przedmiotu, Wrocław 1995, s. 45.), 6. C.
Na iluminowanych wieżach/jak na fletniach wyjętych z syringi księżyca/przebierając światłami po otworach nocy/ gra Ville‑Lumière i śpiewa(Julian Przyboś, Przed Notre‑Dame po latach, [w:] tegoż, Utwory poetyckie, Warszawa 1971, s. 287.), 7. A.
Płaszczyzny fasady porwane są nie tylko kolorem, ale dołącza się do tego precyzja szczegółów godna miniaturzysty i jeśli do czegokolwiek można porównać katedrę w Orvieto, to do pierwszej litery iluminowanego rękopisu, 3. E.(Zbigniew Herbert, Il Duomo, [w:] tegoż, Barbarzyńca w ogrodzie. Szkice literackie, Warszawa 1973, s. 76.) katedra jako las Możliwe odpowiedzi: 1. F.Domów muzyczne milczenie,/złączone z tęczy łukiem,/na czoło kościoła promieniem/opada jak złoty pukiel(Józef Czechowicz, Muzyka ulicy Złotej, [w:] tegoż, Wybór poezji, oprac. T. Kłak, Wrocław 1985, s. 74.), 2. G.Usiadł naprzeciw frontonu. [...] Doznał nagle olśnienia, jakby siedział przed otwartą księgą. Katedra była katechezą. On sam był uczniem. Siedział a cieniu jak w cieniu stronic.(Maja Jurkowska, Katedra, Warszawa 1997, s. 170.)
Wewnątrz oparł się o filar. Myślał, że jest starym leśnym drzewem. Dotykał go z zamkniętymi oczyma. Zdziwiony odkrył, że nie ma na sobie kory. Był opleciony lianą wijących się linii skrzydeł i szat, zakolami aureol, koszyczkami małych baldachimów(Maja Jurkowska, Katedra, Warszawa 1997, s. 278.), 4. D.
Rzędem kolumny ponure/Jedne za drugimi dążą/Jak dęby wzrastają w górę/Konary w arkady wiążą(Edmund Wasilewski, Katedra na Wawelu, [w:] Ziemia polska w pieśni. Antologia, wstęp Jan Lorentowicz, Warszawa 1913, s. 445. [268]), 5. B.
To miasto na równinie płaskiej jak arkusz blachy/z okaleczoną ręką katedry szponem wskazującym/z brukami o kolorze wnętrzności domami odartymi ze skóry(Zbigniew Herbert, Miasto nagie, [w:] tegoż, Studium przedmiotu, Wrocław 1995, s. 45.), 6. C.
Na iluminowanych wieżach/jak na fletniach wyjętych z syringi księżyca/przebierając światłami po otworach nocy/ gra Ville‑Lumière i śpiewa(Julian Przyboś, Przed Notre‑Dame po latach, [w:] tegoż, Utwory poetyckie, Warszawa 1971, s. 287.), 7. A.
Płaszczyzny fasady porwane są nie tylko kolorem, ale dołącza się do tego precyzja szczegółów godna miniaturzysty i jeśli do czegokolwiek można porównać katedrę w Orvieto, to do pierwszej litery iluminowanego rękopisu, 3. E.(Zbigniew Herbert, Il Duomo, [w:] tegoż, Barbarzyńca w ogrodzie. Szkice literackie, Warszawa 1973, s. 76.) katedra jako muzyka Możliwe odpowiedzi: 1. F.Domów muzyczne milczenie,/złączone z tęczy łukiem,/na czoło kościoła promieniem/opada jak złoty pukiel(Józef Czechowicz, Muzyka ulicy Złotej, [w:] tegoż, Wybór poezji, oprac. T. Kłak, Wrocław 1985, s. 74.), 2. G.Usiadł naprzeciw frontonu. [...] Doznał nagle olśnienia, jakby siedział przed otwartą księgą. Katedra była katechezą. On sam był uczniem. Siedział a cieniu jak w cieniu stronic.(Maja Jurkowska, Katedra, Warszawa 1997, s. 170.)
Wewnątrz oparł się o filar. Myślał, że jest starym leśnym drzewem. Dotykał go z zamkniętymi oczyma. Zdziwiony odkrył, że nie ma na sobie kory. Był opleciony lianą wijących się linii skrzydeł i szat, zakolami aureol, koszyczkami małych baldachimów(Maja Jurkowska, Katedra, Warszawa 1997, s. 278.), 4. D.
Rzędem kolumny ponure/Jedne za drugimi dążą/Jak dęby wzrastają w górę/Konary w arkady wiążą(Edmund Wasilewski, Katedra na Wawelu, [w:] Ziemia polska w pieśni. Antologia, wstęp Jan Lorentowicz, Warszawa 1913, s. 445. [268]), 5. B.
To miasto na równinie płaskiej jak arkusz blachy/z okaleczoną ręką katedry szponem wskazującym/z brukami o kolorze wnętrzności domami odartymi ze skóry(Zbigniew Herbert, Miasto nagie, [w:] tegoż, Studium przedmiotu, Wrocław 1995, s. 45.), 6. C.
Na iluminowanych wieżach/jak na fletniach wyjętych z syringi księżyca/przebierając światłami po otworach nocy/ gra Ville‑Lumière i śpiewa(Julian Przyboś, Przed Notre‑Dame po latach, [w:] tegoż, Utwory poetyckie, Warszawa 1971, s. 287.), 7. A.
Płaszczyzny fasady porwane są nie tylko kolorem, ale dołącza się do tego precyzja szczegółów godna miniaturzysty i jeśli do czegokolwiek można porównać katedrę w Orvieto, to do pierwszej litery iluminowanego rękopisu, 3. E.(Zbigniew Herbert, Il Duomo, [w:] tegoż, Barbarzyńca w ogrodzie. Szkice literackie, Warszawa 1973, s. 76.) katedra jako księga Możliwe odpowiedzi: 1. F.Domów muzyczne milczenie,/złączone z tęczy łukiem,/na czoło kościoła promieniem/opada jak złoty pukiel(Józef Czechowicz, Muzyka ulicy Złotej, [w:] tegoż, Wybór poezji, oprac. T. Kłak, Wrocław 1985, s. 74.), 2. G.Usiadł naprzeciw frontonu. [...] Doznał nagle olśnienia, jakby siedział przed otwartą księgą. Katedra była katechezą. On sam był uczniem. Siedział a cieniu jak w cieniu stronic.(Maja Jurkowska, Katedra, Warszawa 1997, s. 170.)
Wewnątrz oparł się o filar. Myślał, że jest starym leśnym drzewem. Dotykał go z zamkniętymi oczyma. Zdziwiony odkrył, że nie ma na sobie kory. Był opleciony lianą wijących się linii skrzydeł i szat, zakolami aureol, koszyczkami małych baldachimów(Maja Jurkowska, Katedra, Warszawa 1997, s. 278.), 4. D.
Rzędem kolumny ponure/Jedne za drugimi dążą/Jak dęby wzrastają w górę/Konary w arkady wiążą(Edmund Wasilewski, Katedra na Wawelu, [w:] Ziemia polska w pieśni. Antologia, wstęp Jan Lorentowicz, Warszawa 1913, s. 445. [268]), 5. B.
To miasto na równinie płaskiej jak arkusz blachy/z okaleczoną ręką katedry szponem wskazującym/z brukami o kolorze wnętrzności domami odartymi ze skóry(Zbigniew Herbert, Miasto nagie, [w:] tegoż, Studium przedmiotu, Wrocław 1995, s. 45.), 6. C.
Na iluminowanych wieżach/jak na fletniach wyjętych z syringi księżyca/przebierając światłami po otworach nocy/ gra Ville‑Lumière i śpiewa(Julian Przyboś, Przed Notre‑Dame po latach, [w:] tegoż, Utwory poetyckie, Warszawa 1971, s. 287.), 7. A.
Płaszczyzny fasady porwane są nie tylko kolorem, ale dołącza się do tego precyzja szczegółów godna miniaturzysty i jeśli do czegokolwiek można porównać katedrę w Orvieto, to do pierwszej litery iluminowanego rękopisu(Zbigniew Herbert, Il Duomo, [w:] tegoż, Barbarzyńca w ogrodzie. Szkice literackie, Warszawa 1973, s. 76.)
Wyjaśnij, jak rozumiesz metaforyczny opis katedry na Wawelu zawarty w utworze Konstatntego Wurzbacha.
Poemat o pogorzeli KrakowaJest to olbrzymia księga, ta księga z kamienia,
Wspomnieniami dni dawnych mówi każda płyta
i Przechodzień na każdej płycie tu wyczyta
Bohaterskich zapasów, krwawych walk wspomnienia.
Kościół pleśnią starości pokryty niestartą,
Olbrzymiego psałterza wydaje się kartąŹródło: Konstanty Wurzbach, Poemat o pogorzeli Krakowa, [w:] Ewa Miodońska-Brookes, Wawel-"Akropolis". Studium o dramacie Stanisława Wyspiańskiego, Kraków 1980, s. 19.
Zapoznaj się z tekstem Juliana Przybosia, a następnie oceń prawdziwość poniższych stwierdzeń. Wybierz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
Widzenie katedry w ChartresTo nie katedra, to ciężar
kamieni wydźwigniętych
od oczu do lazuru –Błysk wielosiecznych kolorami mieczy
odciął wnętrze od murów.
Czyżby prawa ciążenia
zwyciężał
i przestrzenie zmieniał?Krążę z tobą pod strażą witraży.
Nie ma rajów, tylko raj świtów napowietrznych,
niebo nadobłocznego lotu, tego, który
doniósł nas tu, do raju wniebowziętych
oczu –
Spojrzyj! W niebie malarzy
blask cynobrowo‑złoty filary otoczył,
wzruszył do głębi głazy
i do szczytu –
i starł z nich dotykalność jak ciało ze świętych.
Wyzwolone z cieni
lecą tęczą złożoną z samych barw gorących
i biją o sklepienie jak o ciemną chmurę,
aby otwierać mury – i odtrącać
ich białość od błękitu,
fioletu,
marzennej czerwieni
do purpurowego słońca –
łuki lecą i w locie przeciw nocy świecą.Nie ma mocy z granitu, której nie podważy
nikłość,
przenikliwa i łatwa,
rozpędzona nikłość promienia.
Nie ma ziemi, jest tylko
wyrzutnia do zewnętrzy otwieralnych świata,
do wielowymiaru,
gdzie rodnia gwiazd i barw i gdzie zaród
widzenia –
dokąd moja źrenica wzniosła się – i spadła.
I gdzie ty widzieć będziesz,
gdy zamieszkamy w powidoku słońca
malowanym na powietrzu jak na szkle nieważkim,
jak nasze oczy przepełnione blaskiem
nieśmiertelnieją w pędzie
wzwyż, w ponad –Tworząca,
koniecznie wolna,
patrz! Dożyj siebie ze światła!Źródło: Julian Przyboś, Widzenie katedry w Chartres, [w:] Julian Przyboś, Utwory poetyckie, Warszawa 1971, s. 303–304.
Potraktuj utwór Widzenie katedry w Chartres jako poetyckie studium dzieła sztuki architektonicznej. Do podanych elementów architektury katedry dopisz towarzyszące im w tekście określenia poetyckie. Wyjaśnij, jak rozumiesz znaczenie użytych metafor.
Jakie wrażenia i refleksje wywołuje widok katedry opisanej w utworze Juliana Przybosia? Wypisz mówiące o tym cytaty i je skomentuj.
Wyjaśnij, jak rozumiesz metaforyczne przesłanie rzeźby Katedra Rodina. Zapisz swoje skojarzenia i je uzasadnij.
Zapoznaj się z utworem Adama Zagajewskiego, a następnie wyjaśnij, jakie sensy wynikają z zestawienia lusterka samochodu z bryłą katedry.
Lusterko samochoduW lusterku samochodu zobaczyłem
nagle bryłę katedry w Beauvais;
rzeczy wielkie mieszkają w małych
przez chwilę.Źródło: Adam Zagajewski, Lusterko samochodu , [w:] tegoż, Jechać do Lwowa, 1985.
Gotyk 1954Żebra umarłego Boga
sklepione
nad słowami
wierzących
ślepoBóg
jeż niebieski
nabity na tysiąc iglic wież
katedr banków
ocieka krwią
ludzi
nie własnąz worem złota u szyi
ciągną go
na swoje dno
skazaniŹródło: Tadeusz Różewicz, Gotyk 1954, [w:] tegoż, Poezje zebrane, Wrocław 1976, s. 288.
Wypisz z wiersza Tadeusza Różewicza sformułowania odnoszące się
do architektury gotyckiej.
Wyjaśnij, co symbolizuje jeż. Sformułuj kilkuzdaniową wypowiedź.
Powiąż symbolikę jeża z symboliką świątyni i wyjaśnij przenośne znaczenie wyrażenia 'jeż niebieski'.
Zredaguj szkic interpretacyjny na temat wiersza Gotyk 1954 Tadeusza Różewicza.
Historia architektury europejskiejKatedra, stanowiąc czysto architektoniczny pomnik ducha epoki, była także summą, speculum, encyklopedią rzeźbioną w kamieniu. Figurę Marii umieszczono w centralnym punkcie środkowego portalu katedry w Reims. Postacie na węgarach przedstawiały takie zdarzenia, jak Zwiastowanie, Nawiedzenie, Ofiarowanie Marii w świątyni. W polach szczytów trzech portali pojawiają się Ukrzyżowanie, Koronacja Marii i Sąd Ostateczny.
Ale w gotyckich katedrach o życiu Chrystusa, Marii i świętych opowiadają także witraże. Na cokołach, węgarach, zwornikach, a także ustawione wysoko przy skarpach znajdują się liczne postacie świętych z atrybutami, które pozwalają ich rozpoznać: św. Piotr z kluczem, św. Mikołaj z trzema złotymi kulami,
św. Barbara z wieżą, św. Małgorzata ze smokiem, a także sceny i postacie ze Starego Testamentu: stworzenie człowieka, Jonasz z wielorybem, Abraham i Melchizedech i rzymskie Sybille, które przepowiedziały przyjście Chrystusa, panny mądre i głupie, siedem sztuk wyzwolonych i miesiące roku z charakterystycznymi dla nich zajęciami: szczepienie drzew, strzyżenie owiec, żniwa, świniobicie, a także znaki zodiaku i żywioły. Sacrum i profanum, kompendium wiedzy, w którym wszystko, jak mówił św. Tomasz z Akwinu, 'podporządkowano Bogu'.Źródło: Nikolaus Bernhard Leon Pevsner [czyt.: nikoalus bernhad lion pewzne], Historia architektury europejskiej, tłum. Agnieszka Morawińska, Hanna Pawlikowska, Warszawa 1976, s. 114.
Zapisz przykłady wykorzystania motywu katedry w literaturze i sztukach wizualnych.
Katedrę gotycką nazywa się toposem i tekstem kultury. Wyjaśnij oba pojęcia.
Słownik
(łac. arcus - łuk) element architektoniczny, na który składają się dwie kolumny połączone łukiem
polska grupa poetycka w okresie XX‑lecia międzywojennego, przedstawicielem Awangardy Krakowskiej był Julian Przyboś
(gr. ékphrasis – dokładny opis) utwory literackie (poetyckie, epickie lub dramatyczne), które w całości lub fragmentach opisują dzieło plastyczne (malarskie, rzeźbiarskie itd.)
występujący w stylu gotyckim element architektoniczny, będący zazwyczaj zwieńczeniem drzwi i okien; jego kształt powstaje z przecięcia się dwóch fragmentów okręgu
(zwana też skarpą) to architektoniczny element w postaci filara, który umieszczony jest na zewnątrz budowli; jego zadaniem jest wzmocnienie ścian wysokiego budynku