Johan Huizinga Jesień średniowiecza

W literaturze starożytnej odpowiedzi na pytania o śmierć udzielano za pomocą mitów. Starożytni uważali śmierć za coś naturalnego i nieodwołalnego. Występowała w opozycji do nieśmiertelności bogów. To Mojry uosabiające przeznaczenie przędły nić ludzkiego żywota, najstarsza przecinała ją u kresu. Symbolem świata podziemi był Hades, bóg sprawiedliwy, ale budzący grozę, jego imieniem zaczęto nazywać również całe podziemne królestwo. Od świata żywych oddzielała go rzeka Styks, którą dusze przekraczały na łodzi Charona. Wyjścia i wejścia strzegł pies Cerber. Niektórym herosom udawało się wejść do tej krainy, ale byli to nieliczni. Odyseusz w trakcie swej wędrówki przybywa do Hadesu, tam widzi cienie swoich bliskich, błądzących bez celu. Nieliczne dusze zmarłych trafiały do krainy wiecznego szczęścia, na Pola Elizejskie. W najniższej części – Tartarze kary odbywali najwięksi grzesznicy tacy jak Syzyf czy Tantal. Ale w najgorszej sytuacji znajdowali się ci, wobec których nie dopełniono rytuałów pogrzebowych, nie mając opłaty dla przewoźnika Charona, nie mogli wejść do Hadesu, pozostawali na w świecie realnym jako zjawy.

2 Źródło: Johan Huizinga, Jesień średniowiecza, Warszawa 1992, s. 170–175.

Marcin Włodarski Ars moriendi w literaturze polskiej XV i XVI w.

Schyłek średniowiecza był okresem, który w sposób szczególny oswajał ludzi ze zjawiskiem śmierci, czynił śmierć bliską każdemu człowiekowi. Dużą rolę odgrywały tutaj klęski żywiołowe, gnębiące ówczesną ludzkość prawie bez przerwy. Były one uważane za wyraz gniewu Bożego i tylko do Bożej łaskawości mógł się odwołać znękany i przerażony człowiek. Błagał więc Boga o litość, a świadectwo tego znajdujemy w śpiewanych do dzisiaj w Kościele katolickim suplikacjachsuplikacjasuplikacjach: „Od powietrza, głodu, ognia i wojny wybaw nas, Panie”. Nieprzypadkowo na pierwszym miejscu wymienia się tu „powietrze”, czyli zarazę, a tuż za nią głód. Epidemie dżumy i innych chorób zakaźnych szczególnie dały się we znaki w XIV i XV w., choć występowały już wcześniej, a także nie skończyły się w XV w., lecz – z mniejszą wprawdzie częstotliwością – pojawiały się w dwóch następnych stuleciach. […] Zdarzały się jednak okresy, kiedy kolejno rok po roku dany obszar był nawiedzany przez epidemię. W końcu ludzie już tak „zżyli się” z powietrzem morowym, że całkowite jego ustąpienie wydawało się im niepodobieństwem. […] Śmierć zaskakiwała ludzi nagle: czy to na ulicy, czy w domu, we śnie lub przy pracy. Z dziejami „czarnej śmierci” wiążą się dwa zjawiska: wędrówki biczowników i prześladowania Żydów. Biczownicy przez uprawianie publicznej pokuty usiłowali przebłagać Boga i odwrócić Jego gniew. Na Żydów natomiast padło podejrzenie, iż to oni właśnie przez zatruwanie studzien powodują powstawanie zarazy. Prześladowania, jakie nastąpiły w różnych krajach, stały się przyczyną masowej emigracji wyznawców religii Mojżeszowej. W ten sposób wędrówki Żydów oraz innych ludzi z terenów objętych epidemią powodowały przenoszenie zarazy z miejsca na miejsce. Wielkie arterie komunikacyjne stawały się szlakami śmierci. Zarazom towarzyszył najczęściej głód i czynił on wcale nie mniejsze spustoszenia wśród ludzi niż „powietrze”. Głód też, a właściwie obawa przed nim była jedną z przyczyn zgłaszania się wielkich mas chłopstwa z terenów dotkniętych klęską nieurodzaju na wyprawy wojenne, zwłaszcza na wyprawy krzyżowe. Wojen zaś w średniowieczu nie brakowało. […] Zaraza, głód, wojny niezależne od woli ówczesnych ludzi oswajały ich z widokiem śmierci, nie pozwalały o niej zapomnieć. Ale nie były to jedyne okazje obcowania z nią. Człowiek tamtych czasów chętnie patrzył na śmierć, zwłaszcza kiedy nie groziła ona jemu samemu. Publiczne egzekucje gromadziły mnóstwo ludzi żądnych uczestniczenia w tym swoistym misterium. Ustawiczne przebywanie w zaklętym kręgu śmierci nie mogło pozostać bez wpływu na psychikę ludzką. […] Ku sprawom śmierci kierowała także zainteresowania wiernych uznawana filozofia, nauka Kościoła. Według Ewangelii człowiek po sprawiedliwym życiu na ziemi ma zapewnione wejście do Królestwa Bożego. […]

1 Źródło: Marcin Włodarski, Ars moriendi w literaturze polskiej XV i XVI w., Kraków 1987, s. 7–13.

Johan Huizinga Jesień średniowiecza

Duch człowieka średniowiecznego, odżegnując się od świata, zawsze z lubością przebywał wśród prochu i robactwa: już i traktaty kościelne, głoszące pogardę dla świata, potrafiły przedstawić wszelkie okropności rozkładu. Ale dokładne odmalowanie szczegółów tego wyobrażenia następuje nieco później. Dopiero pod koniec XIV stulecia motyw ten podejmuje sztuka plastyczna; właśnie około roku 1400 osiągnięto pewien konieczny stopień w rozwoju realistycznej ekspresji, który umożliwiał przedstawienie rozkładu zwłok w rzeźbie czy malarstwie. W tym samym czasie motyw ten przenika z literatury kościelnej do ludowej. Jeszcze w połowie wieku XVI znajdujemy na nagrobkach różne przerażające podobizny nagich zwłok, zgniłych albo skurczonych, z powykręcanymi członkami i rozwartymi ustami, z wnętrznościami, w których kłębi się robactwo. Myśl ludzka nieustannie powraca do tego strasznego obrazu. [...]
Wizerunek śmierci od stuleci znany był w ujęciu plastycznym i literackim pod kilkoma postaciami: jako apokaliptyczny jeździec, który galopuje po stosach leżących na ziemi ciał, jako megieramegieramegiera zlatująca w dół na skrzydłach nietoperza (np. na Campo Santo w Pizie), wreszcie jako szkielet z kosą lub łukiem i strzałą, czasem jadący na wozie ciągnionym przez woły, niekiedy wierzchem na wole lub krowie. Ale fantazji nie wystarczało samo tylko upersonifikowanie postaci śmierci.

2 Źródło: Johan Huizinga, Jesień średniowiecza, Warszawa 1992, s. 170–175.

Maciej Włodarski Ars moriendi w literaturze polskiej XV i XVI w.

RmxZGYlF8kr8n1

Zdjęcie przedstawia kartę ze starej, średniowiecznej księgi. Widnieje na niej ilustracja. W komnacie, na łożu leży kobieta. Przy niej stoją dwa duże anioły. U stóp łoża stoi duchowny z krzyżem i dzwonkiem oraz mężczyzna w długiej szacie. Na podłodze kłębią się ciała diabłów i ludzkie zwłoki. W oknie widoczne są twarze świętej Rodziny i siedzi duży gołąb.

[…] należy przede wszystkim wyjaśnić sam termin sztuka umierania (ars moriendi) bądź też „sztuka dobrego umierania” (ars bene moriendi). W tym celu zajrzyjmy jeszcze raz do pism Cycerona i Seneki. Nie znajdziemy tam wprawdzie wyrazu „ars” użytego w zajmującym nas właśnie kontekście, lecz dostrzeżemy jego synonimy, kierujące nas ku jednemu z właściwych mu znaczeń. Seneka zachęcając do zmiany sposobu życia w odpowiednim do tego momencie pisze m.in.: „Na obranej w takim kierunku drodze życia czekają cię skarby szlachetnych nauk, zamiłowanie i ćwiczenie się w cnocie, zapomnienie o namiętnościach, umiejętność życia i umierania (vivendi ac moriendi scientia), głęboki i trwały pokój”. W innym natomiast traktacie, przytaczając słowa Epikura, dodaje do nich taki komentarz: „[Epikur] powiada: «Przygotuj się do śmierci – nawet, jeśli przejść do bogów byłoby dla ciebie dogodniej». Znaczenie tych słów jest jasne: chwalebna to rzecz nauczyć się umierać (mortem condisceremortem condisceremortem condiscere)”! Wreszcie Cycero, powołując się na Sokratesa, stwierdza: „A czymże innym jest odrywanie duszy od ciała, jeśli nie nauką umierania (mori disceremori disceremori discere)”. Użyte tutaj wyrażenia i zwroty takie, jak: scientia moriendi, condiscere mortem, discere mori – wskazują, że występujący w późniejszych traktatach termin „ars” oznaczał zbiór przepisów, reguł z zakresu pewnej dziedziny wiedzy (teorię jakiejś praktycznej umiejętności), w tym wypadku była to umiejętność umierania.

3 Źródło: Maciej Włodarski, Ars moriendi w literaturze polskiej XV i XVI w., Kraków 1987, s. 17.

Marcin Włodarski Ars moriendi w literaturze polskiej XV i XVI w.

Najpospolitsze, a zarazem najtrwalsze w literaturze i sztukach plastycznych chrześcijańskiego Zachodu okazały się wyobrażenia śmierci nawiązujące do obrazu ciała zmarłego człowieka. Co najmniej od XI wieku kontrastowano postacie żywe z trupami, zdolnymi do poruszania się i przemawiania. Na takim właśnie pomyśle opiera się wielokrotnie opracowywany [...] temat „trzech żywych i trzech umarłych”. [...] Inne ujęcie spotykamy w utworach zwanych „sporami” [...], gdzie rozmówcami mogli być: Śmierć i Człowiek. Do najwcześniejszych na Zachodzie, a zarazem najlepiej znanych utworów tego rodzaju należał anonimowy Dialogus Mortis cum Homine (Dialog Śmierci z Człowiekiem) z w. XII. Śmierć przybrała tu postać nadgniłego trupa z kosą, głoszącego powszechność i bezwyjątkowość swej władzy nad ludźmi i kategorycznie odrzucającego prośby Człowieka o darowanie mu życia. Trup w rozmaitych stadiach rozkładu, często żeński, przysłonięty białym całunem, wyposażony w charakterystyczne atrybuty: kosę, miecz lub sierp, stał się najczęstszym uosobieniem Śmierci w literaturze i sztuce europejskiej od XII aż do XV wieku; u schyłku średniowiecza jego funkcję zaczął stopniowo przejmować ludzki szkielet.

1 Źródło: Marcin Włodarski, Ars moriendi w literaturze polskiej XV i XVI w., Kraków 1987, s. 7–13.

Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią

Morzę wszytko ludzskie plemię:
Morzę mądre i też wiły,
W tym skazuję1skazuję swoje siły;
I chorego, i zdrowego,
Zbawię żywota każdego;
Lubo2Lubo stary, lubo młody,
Każdemu ma kosa zgodzi3zgodzi;
Bądź ubodzy i bogaci,
Szwytki4Szwytki ma kosa potraci;
Wojewody i czestniki5czestniki,
Wszytki świecskie miłostniki6świecskie miłostniki,
Bądź książęta albo grabie7grabie,
Wszytki ja pobierzę k sobie.
Ja s krola koronę semknę8semknę,
Za włosy ji pod kosę wemknę9wemknę;
Też bywam w cesarskiej sieni10w cesarskiej sieni,
Zimie11Zimie, lecie i w jesieni.
Filozofy i gwiazdarze12gwiazdarze,
Wszytki na swej stawiam sparze13na swej stawiam sparze;
Rzemieślniki, kupce i oracze,
Każdy przed mą kosą skacze;
Wszytki zdradźce i lifniki14lifniki
Zostawię je nieboszczyki.
Karczmarze, co źle piwa dają15źle piwa dają,
Nieczęsto na mię wspominają;
Jako swe miechy natkają16Jako swe miechy natkają,
W ten czas mą kosę poznają:
Kiedy nawiedzą mą szkołę,
Będę jem lać w gardlo smołę.
Jedno17Jedno się poruszę.

4 Źródło: Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią, [w:] Chrestomatia staropolska. Teksty do roku 1543, wybór W. Rzepka, W. Wydra, Wrocław 1995, s. 268–277.