Śpiewniki domowe

W taki sposób pisał sam Moniuszko o Śpiewnikach domowych (Znajdź i kliknij w numer).

Moniuszko, poza operami, w okresie wileńskim (1840‑1858) napisał wiele pieśni, które wydał w formie śpiewników (w sumie 12- ale 6 pośmiertnie) , nazywając zbiory Śpiewnikami domowymi. Jego nazwa może być myląca, ponieważ określenie domowy nie odnosi się do przeznaczenia jego wykonywania, lecz jest tożsame z określeniem patriotyczny, które było zakazane przez cenzurę carską. Nie oznacza to jednak, że pieśni nie były wykonywane w domostwach, wręcz przeciwnie, Polacy bardzo często śpiewali je w trosce o dziedzictwo narodowe, przekazywali także w ten sposób młodszym pokoleniom tradycję narodową. Okres polskiego romantyzmu był ciężki dla twórców, którzy musieli często modyfikować swoje dzieła, ukrywać ich prawdziwe przesłanie przed władzami rosyjskimi, albo nawet zabraniano im wystawiania swoich kompozycji. Śpiewniki domowe Moniuszki są idealnymi przykładami obchodzenia tej cenzury, pod przykrywką utworów opartych na tradycji ludowej i chłopskiej propagowały kulturę polską i odegrały bardzo ważną rolę w zachowaniu i pielęgnacji języka polskiego.

Znajdź ukryty punkt w obrazie. Tytuł tej pieśni Moniuszki rozpoznasz na pewno!

Aktywną twórczość pieśniarską Moniuszki należy z pewnością wyprowadzić z ówczesnej, specyficznej i trudnej sytuacji społeczno‑politycznej kraju, a szczególnie Wilna. Było to miasto, z którym kompozytor związał na wiele lat swoje życie. Mieszkając tam, pracował jako organista w kościele św. Jana, uczył prywatnie muzyki i dyrygował. Niestety, nie było to miejsce sprzyjające aktywności artystycznej. Po likwidacji tutejszego uniwersytetu i odpływie dużej grupy inteligencji, Wilno stało się miastem prowincjonalnym, o niezbyt wysokich potrzebach kulturowych. W salonach mieszczan owszem muzykowano, ale wykonywano tam utwory o błahej wartości artystycznej. Sięgano po modny i popularny repertuar, czyli wręcz prymitywną literaturę salonową, najczęściej pochodzenia francuskiego, niemieckiego, czy rosyjskiego.

Pieśni ze zbioru Śpiewniki domowe przeznaczone były do wspólnego śpiewania w domu, w gronie miłośników muzyki. Pieśni obejmują bardzo szeroką tematykę: od pieśni idyllicznych, przez refleksyjne, religijne, patriotyczne, historyczne, obyczajowe i miłosne do fantastycznych. Były wśród nich proste, ludowe melodie do śpiewania, wielozwrotkowe pieśni z refrenem, ale również rozbudowane, bogate ballady, dumki i romanse. Większość posiada walory artystyczne. Niektóre pełnią funkcje utworów pedagogicznych, inne kompozycji żartobliwych dla dzieci, a część powstała dla śpiewaków. W pieśniach Moniuszko nawiązał do polskiego folkloru, wprowadzając charakterystyczne zwroty melodyczne oraz rytmikę tańców: mazura, krakowiaka i poloneza. Do tych, które zdobyły największa popularność należą: Prząśniczka, Chochlik, Pieśń wieczorna, Krakowiaczek, Znasz li ten kraj, Kozak, Stary kapral, Dziad i baba, Trzech Budrysów. Na ich piękno składają się melodie, ale też ciekawy, ilustracyjny, podkreślający nastrój akompaniament fortepianowy.

Ponadto Moniuszko komponował balety, operetki, kantaty, msze, utwory symfoniczne, kameralne (kwartety smyczkowe) i instrumentalne na fortepian.

Akcenty narodowe i ludowe w Śpiewnikach domowych

W Śpiewnikach domowych znajdziemy również pozycje o narodowym, ludowym zabarwieniu. W ten sposób wręcz dosłownie Moniuszko podkreśla ideę polskości pieśni. Stylizując tańce różnych regionów Polski, najchętniej sięga po mazury, kujawiaki, krakowiaki, wykorzystując ich charakterystyczną metrorytmikę i taneczny charakter. Posłuchajmy:

Rodzaje i formy pieśni zawarte w Śpiewnikach domowych

Pieśni Moniuszki wykazują duże zróżnicowanie formalne. Kompozytor korzysta z układów AB, ABA, ABA1, budowy zwrotkowej, zwrotkowej z refrenem, zwrotkowo‑wariacyjnej, przekomponowanej, pisze też ballady. Najczęściej jednak opiera się na prostej konstrukcji zwrotkowej. Ten schematyczny model budowy pieśni, w której dla kilku strof wiersza, powtarzane jest ciągle to samo opracowanie muzyczne, wydawał mu się zapewne najbardziej przydatny dla mieszczańskiego odbiorcy – wykonawcy. Pieśń zwrotkową reprezentuje spora grupa utworów, między innymi Kozak. Spójrz na zapis nutowy i posłuchaj. Zapamiętaj jej piękną melodię i znajdź fermatę (koronę).

Niekiedy, w wyniku pewnej zmienności emocjonalno‑wyrazowej tekstu, Moniuszko stosuje model pieśni zwrotkowo‑wariacyjnej. Taką formę prezentuje choćby popularna Prząśniczka. Ta pogodna w charakterze scenka rodzajowa opowiada o niestałej w uczuciach dziewczynie – tytułowej Prząśniczce. Moniuszko w kolejnych zwrotkach powiela to samo opracowanie muzyczne. W finale znów powraca motoryczny motyw muzyczny Pieśń utrzymana jest w szybkim, motorycznym tempie. W czwartej zwrotce, po tekście: *prysła wątła nić  -*melodia nagle urywa się. Ta przerwana melodia ma symbolizować zapomnienie dziewczyny o młodzieńcu.

Przy słuchaniu, zwróć uwagę na ilustracyjny akompaniament fortepianu – stały, figuracyjny ruch szesnastek, który w obrazowy sposób naśladuje jednostajny odgłos kołowrotka.

A teraz zapis nutowy Prząśniczki. Popatrz na zapis lewej ręki fortepianu i figurację szesnastkową.

RpNtNiLjVG8u91

Fotografia przedstawia fragment nut na pięciolinii Stanisława Moniuszko „Prząśniczka”.

R1Fprhp29wcoS1

Fotografia przedstawia fragment nut na pięciolinii Stanisława Moniuszko „Prząśniczka”.

R19au9ZyGHptk1

Fotografia przedstawia fragment nut na pięciolinii Stanisława Moniuszko „Prząśniczka”.

Ballady

Śpiewniki zawierają nie tylko proste i schematyczne konstrukcje formalne. Moniuszko tworzy też ballady – bardziej rozbudowane pieśni, o zdecydowanie większych rozmiarach i o wieloodcinkowej budowie. W utworach tych stawia wykonawcom wysokie wymagania, zwłaszcza w zakresie umiejętności techniczno‑interpretacyjnych.

Moniuszkowskie ballady napisane są najczęściej do tekstów Adama Mickiewicza. Wśród nich mamy takie perły literatury pieśniarskiej, jak: Powrót taty, Czaty, Trzech Budrysów, czy Świtezianka. Epicki tekst poezji determinuje tu kształt formy i dobór środków muzycznych. Muzyka Moniuszki podąża za rozwojem wydarzeń, buduje napięcia i dostosowuje się do częstych zmian nastroju, stosując zmienne środki charakterystyki muzycznej.

Jedna z najbardziej lubianych i najchętniej wykonywanych ballad Moniuszki to Dziad i baba. Utwór napisany został do świetnego i zabawnego tekstu J. I. Kraszewskiego. Posłuchajmy jej.

Dziad i baba to żartobliwa pieśń o starych małżonkach, którzy wciąż zapewniają się o swojej miłości. Sytuacja zmienia się gdy do drzwi puka Śmierć. W perspektywie śmierci zarówno żona, jak i mąż myślą tylko o sobie. Pieśń jest satyrą na ludzki egoizm i zakłamanie.

Śpiewniki domowe zawierają utwory bardzo zróżnicowane pod względem charakteru, zastosowanych środków muzycznych, czy stopnia trudności wykonawczych. Głównym celem kompozytora było przecież stworzenie szerokiego i urozmaiconego repertuaru dla polskich salonów, a więc przede wszystkim dla muzykujących amatorów. Stąd często w pieśniach Moniuszki zauważyć można celowo zastosowaną prostotę środków. W niczym jednak nie umniejsza to wartości tych utworów. Ich siłą jest talent melodyczny kompozytora i typowo wokalny, naturalny sposób prowadzenia linii melodycznej. Inwencja melodyczna, doskonałe wniknięcie w nastrój i emocje poezji, dbałość o jedność słowa i muzyki, to główne atuty tych kompozycji. Najpopularniejsze pieśni doczekały się też transkrypcji na różne obsady wykonawcze, czasem w formie parafraz – bardziej swobodnych w ujęciu wykorzystanego materiału.

Słuchając pieśni, koniecznie należy zwrócić uwagę na związek muzyki i tekstu: fragmentom opowiadającym o przyjemnych sytuacjach towarzyszy spokojna i łagodna muzyka, która w momentach traktujących o śmierci zmienia się w dynamiczną, mocną a nawet nerwową. Ponieważ pieśń wykonywana jest przez solistę z akompaniamentem fortepianu, który wokalnie zaprezentować musi kilka występujących w niej postaci, wokalista zmienia barwę głosu, a tym samym charakter poszczególnych fragmentów.

Teksty do swoich utworów wybierał kompozytor z twórczości największych polskich poetów: Jana Kochanowskiego i Adama Mickiewicza oraz autorów XIX wiecznych: Józefa Ignacego Kraszewskiego, Jana Czeczota, Władysława Syrokomli czyli Ludwika Kondratowicza, Teofila Lenartowicza i Józefa Korzeniowskiego.

W swoich pieśniach Moniuszko wykorzystuje teksty wielu autorów. Sporadycznie tylko pojawiają się nazwiska europejskich twórców, jak Johann Wolfgang Goethe, Heinrich Heine, Wiktor Hugo, Walter Scott, George Byron, czy William Szekspir. Zwykle, zgodnie z ideową koncepcją Śpiewników domowych, Moniuszko opiera się na tekstach współczesnych polskich poetów, szczególnie kręgu wileńskiego. Często sięga po utwory Stefana Witwickiego (np. pieśni Hulanka, Wiosna), Jana Czeczota (np. Dumka, Kozak, Prząśniczka, Kum i kuma), Ludwika Kondratowicza – pseud. Władysław Syrokomla (np. Pieśń wieczorna), Józefa Ignacego Kraszewskiego (Dziad i baba). Ulubionym poetą Moniuszki był jednak Adam Mickiewicz. Do jego tekstów kompozytor sięgał najczęściej i to od początku swojej drogi twórczej. Już pierwsze pieśni, wydane za czasów studenckich w Berlinie, to opracowania Mickiewiczowskich strof – Sen, Niepewność, Pieszczotka, Trzech Budrysów, Rozmowa. Pieśni do tekstów poety pojawiają się w wielu Śpiewnikach domowych, a nawet wypełniają w całości VI Śpiewnik.

Najbardziej popularne wśród nich tytuły to: Powrót taty, Czaty, Świtezianka, Do Niemna, czy Wilija. Mickiewicz jest również autorem swobodnego tłumaczenia wiersza Goethego Mignon, wykorzystanego w pieśni Znasz‑li ten kraj. Jest to jedna z najpiękniejszych lirycznych kompozycji Moniuszki, z płynną typowo wokalną linią melodyczną i podkreślającym nastrój akompaniamentem.

Zwróć uwagę na tonację utworu, metrum i tempo. Zapamiętaj charakter dzieła.

Rwoitg3eNsVAv1

Fragment nut, strona 48 ze śpiewnika domowego Stanisława Moniuszki. Moniuszko - Znasz-li ten kraj.

R125KgZIi0ffA1

Fragment nut, strona 49 ze śpiewnika domowego Stanisława Moniuszki - Moniuszko. Znasz-li ten kraj.

Moniuszko w Śpiewnikach domowych prezentuje ogromne bogactwo emocji i zróżnicowania wyrazowego. Obok utworów lirycznych, o melancholijnym nastroju, umieszcza pieśni lekkie i pogodne, czasem wręcz żartobliwe (np. Kum i Kuma). Pojawiają się też pozycje o ogromnej sile wyrazu, pełne napięcia i dramatyzmu. Do tej kategorii zaliczyć należy pieśń Stary kapral. Utwór opowiada o ostatnich chwilach życia starego wiarusa – dawnego uczestnika wojen napoleońskich. Dramatyczne wydarzenia przed rozstrzelaniem obrazuje świetna muzyka Moniuszki, w której obok typowo wojskowych zwrotów rytmicznych, słyszymy werble i maszerujących żołnierzy.

A oto słowa pieśni, których autorem jest Pierre‑Jean de Béranger,  w tłumaczeniu Ludwika Kondratowicza –pseud. Władysław Syrokomla):

Moniuszko choć żył i tworzył w trudnej sytuacji politycznej, to jego konsekwentna praca twórcza doprowadziła go do szczególnej pozycji w historii muzyki polskiej. Stał się kompozytorem narodowym, twórcą przepojonych polskością oper i pieśni. Od momentu powstania Śpiewniki domowe cieszą się niesłabnącą popularnością i uznaniem. Choć adresowane były głównie do amatorów, to bardzo szybko stały się najważniejszymi reprezentantami polskiej profesjonalnej literatury pieśniarskiej. Obecne są do dzisiaj w repertuarze wszystkich polskich śpiewaków‑wokalistów. Szkoda tylko, że popularność tych pieśni ogranicza się do kilkudziesięciu najczęściej wykonywanych, a wiele innych jest wciąż zapomniana i prezentowana zbyt rzadko.

Encyklopedia Muzyczna PWM, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 2012

Polecane tematy na zpe.gov.pl to: Opera narodowa - Stanisław Moniuszko; Śpiewniki domowe Stanisława Moniuszki.

Inne materiały: