RDABrTZMdGH7C
Ilustracja przedstawia leżącą kartke z nutami. Po obu stronach kartki leżą różowe i fioletowe kwiaty z zielonymi lisćmi.

N‑Symfoniczna opowieść: Ferenc Liszt i Ryszard Strauss jako malarze dźwięku

Źródło: online skills, cc0.
bg‑yellow

Dla ciekawskich

Pochodne gatunki poematu symfonicznego

Inne gatunki, które uznać można za pochodne poematu symfonicznego, to fantazja symfonicznascherzo symfoniczne. Przykładem fantazji symfonicznej jest Francesca da Rimini Piotra Czajkowskiego, utwór oparty na Boskiej komedii A. Dantego. Trzyczęściowa konstrukcja utworu, wyrażona schematycznie: ABA obrazuje opowieść Franceski, która znalazła się w piekle pokutując za grzechy namiętności. Jej opowieść, stanowiąca środkowe ogniwo utworu (B), jest niezwykle liryczna i subtelna, części skrajne utworu (A), to zobrazowane przez Czajkowskiego wichry piekielne.

R1NMGO63OJMQC
Ilustracja interaktywna przedstawia: Anselm Feuerbach, „Francesca i Paolo”, 1864, Muzeum w Monachium, Niemcy. Francesca da Rimini i Paolo Malatesta jako para kochanków w ogrodzie. Bohaterowie obrazu siedzą na jasnym, dużym kamieniu i pochylają się nad książką. Kobieta ubrana jest w białą suknię z różowymi rękawkami. Mężczyzna ubrany jest w czarną szatę. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: utwór muzyczny Piotr Czajkowski, „Francesca da Rimini”. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się tajemniczym charakterem.
Anselm Feuerbach, „Francesca i Paolo</span”, 1864, Muzeum w Monachium, Niemcy, Wikimedia.org, domena publiczna (ilustracja); Piotr Czajkowski, „Francesca da Rimini
Źródło: licencja: CC BY 3.0.
RAVUTUPOVUXL7
Ćwiczenie 1
Wskaż miasto, w którym znajduje się mauzoleum Franciszka Liszta. Możliwe odpowiedzi: 1. Weimar 2. Raiding 3. Bayreuth

Najbardziej znanym poematem symfonicznym jest dzieło pt. Uczeń czarnoksiężnika Paula Dukasa (1865‑1935). Kompozytor zilustrował muzyką treść ballady Johanna Wolfganga Goethego pod tym samym tytułem. Goethe opisał historię adepta magii, który pod nieobecność mistrza używa czarów, by przedmioty wykonały za niego pracę. Wodę do chaty nosi zaczarowana tykwa, której uczeń nie potrafi zatrzymać, gdyż nie pamięta właściwego zaklęcia. Ostatecznie przecina ją na pół licząc na zakończenie pracy i nagle… pojawiają się dwie tykwy… Przed powodzią ratuje adepta powrót mistrza.

W niezwykle humorystyczny sposób Paul Dukas przedstawił w postaci tematu muzycznego tykwę noszącą wodę.

Polecenie 1

Wsłuchaj się w linię melodyczną fragmentu Ucznia czarnoksiężnika Paula Dukasa. Na jakim instrumencie jest wykonany ten fragment?

R1ZMFEU8U9D4J1
Utwór muzyczny Paul Dukas, „Uczeń czarnoksiężnika”. Utwór nagrany przez AM. Kompozycja posiada szybkie tempo. Cechuje się żwawym charakterem.

Drugi segment scherza, przedstawiający dramatyczną sytuację, kiedy to pojawiają się obie części przepołowionej tykwy, zilustrował kompozytor nakładając na siebie temat wykonany przez fagot i ...?. Posłuchajmy.

Polecenie 2

Jak nazywa się drugi z dołączających się do melodii instrumentów?

R356BRC2L7XJF
Utwór muzyczny: Paul Dukas, „Uczeń czarnoksiężnika”, temat fagotu i klarnetu, Utwór nagrany przez AM. Kompozycja posiada szybkie tempo. Cechuje się żwawym charakterem.

Muzyka Paula Dukasa i historia przedstawiona przez Johanna W. Goethego zainspirowała Walta Disneya do zrealizowania kreskówki wykorzystującej ten znany wątek muzyczno‑literacki.

R8GK5U9L52M86
Kadr z filmu animowanego "Fantazja" Walta Disneya, 1940
Źródło: choregis.fr, licencja: CC BY 3.0.
Zobacz także

Poszukaj w Interncie oraz zobacz film Walta Disneya Fantazja. Od 29 minuty rozpoczyna się historia adepta sztuki magicznej.

Symfonie programowe Ryszarda Straussa

Symfonia alpejska (o podtytule Dzień w wysokich górach) z 1915 r. to rodzaj rozbudowanego poematu symfonicznego. Składa się z 21 części – epizodów – będących ilustracjami górskiego krajobrazu. Utrzymana jest w formie łukowej – rozpoczyna ją epizod Noc – Wschód słońca, a kończy Zachód słońca – Noc.      Symfonia składa się z następujących części: Noc/ Wschód słońca/ Wejście w górę/ Wędrówka brzegiem strumienia/ Wodospad/ Kwietne łąki/ Hala/ Przez zarośla i chaszcze/ Podejście/ Lodowiec/ Niebezpieczne momenty/ Szczyt/ Mgły/ Słońce powoli zakrywają chmury/ Elegia/ Cisza przed burzą/ Burza i wicher/ Zejście/ Zachód słońca/ Echo/ Noc.                                 Wysłuchaj początkowego fragmentu Symfonii alpejskiej Ryszarda Straussa.

Polecenie 3

Podczas słuchania opadającej linii melodycznej symfonii, odczytaj z załączonej poniżej partytury instrumenty wykorzystane w pierwszych taktach utworu.

RKCL9VNZ1ZM7B
Utwór muzyczny: Symfonia alpejska. Autor: Ryszard Strauss. Kompozycja posiada wolne tempo. Cechuje się spokojnym charakterem.
RCLT9G4HCJKHZ1
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Ryszard Strauss, „Symfonia alpejska”, imslp.org, CC BY 3.0.

W nurcie muzyki programowej Ryszarda Straussa pozostają także jego symfonie programowe: Symfonia domowa (Sinfonia domestica) i Symfonia alpejska.

Symfonia domowa na wielką orkiestrę przedstawia dzień z życia rodziny. Składa się z czterech części. W pierwszej, opartej na formie sonatowej, pojawiają się tematy ojca (F‑dur), matki (H‑dur) i dziecka (D‑dur); w drugiej (scherzo) przedstawione są zabawy dziecka; trzecia (adagio) opisuje scenę miłosną; ostatnia (w formie fugi) – spór i pojednanie rodziny.                                    Wysłuchaj początkowego fragmentu pierwszej części Symfonii domowej Ryszarda Straussa. Zwróć uwagę na pojawiające się bezpośrednio po sobie cztery różne tematy muzyczne przypisane ojcu.

Pierwszy, żywy i radosny, zaprezentowany przez wiolonczelę:

Pozostałe dzieła sceniczne - opery Ryszarda Straussa

Na karykaturze Ryszard Strauss przedstawiony jest w otoczeniu groteskowych, teatralnych rekwizytów, co stanowi aluzję do skandalizującej opery Salome. Jego wyraz twarzy i przesadnie dramatyczna poza podkreślają kontrowersyjny charakter dzieła, które wstrząsnęło ówczesną publicznością.

R68LJGTU5DN6M1
Ryszard Strauss na karykaturze (aluzja do opery „Salome”), Wikipedia, domena publiczna.

Drugi istotny nurt w twórczości Ryszarda Straussa stanowią dzieła sceniczne. Za pierwsze, najważniejsze opery kompozytora uchodzą jednoaktowe Salome (1905) i Elektra (1909). Obie wywodzą się z koncepcji dramatu muzycznego Ryszarda Wagnera (1813‑1883). Można je postrzegać jako udramatyzowane poematy symfoniczne o niezwykle silnym ładunku emocjonalnym, osiągniętym głównie poprzez wprowadzenie monumentalnej obsady wykonawczej (w tym nietypowe instrumenty, jak glockenspiel, czelesta, fisharmonia, heckelfon czy tuba), wyzyskanie różnorodnych aspektów kolorystycznych (jaskrowość, ostrość brzmienia), obfite stosowanie chromatyki oraz bogate wykorzystanie ekspresji ludzkiego głosu. Opery te otwierają drogę nowemu kierunkowi muzycznemu XX w. – ekspresjonizmowi.

Nietypowe instrumenty w orkiestrze Ryszarda Straussa.

R1QJN89JDNSGX
Ilustracja interaktywna przedstawia: glockenspiel – instrument muzyczny z rodziny idiofonów. Podobny do cymbałków. Płytki są szare, a pałki czarne, zakończone kulkami. Dźwięk wydobywa się przez uderzanie metalowych płytek zwykle pałką o twardej, metalowej zwykle główce. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Ryszard Strauss często wyzyskiwał w swoich kompozycjach brzmienie nietypowych, mało popularnych instrumentów. Przyjrzyjmy się niektórym z nich. 2. Glockenspiel to instrument muzyczny z grupy idiofonów, znany też pod nazwą dzwonków orkiestrowych. Dźwięk wydobywa się w nim poprzez uderzanie metalowych płytek pałką o metalowej lub drewnianej główce. Rozłożenie płytek przypomina układ klawiszy fortepianu. Skala dzwonków obejmuje przeszło dwie oktawy (od b1 do c4 lub e4). Instrument wprowadzony został do orkiestry symfonicznej w XVIII w.
Glockenspiel
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
RXmrrL6HHQuW61
Ilustracja interaktywna przedstawia czelestę. Instrument jest podobny do pianina i ma kolor brązowy. Klawisze są czarne i białe. Widać miejsce na nuty. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: Czelesta to instrument muzyczny z grupy idiofonów klawiszowych, wynaleziony pod koniec XIX w. Dźwięk powstaje w nim w wyniku uderzania młoteczków (uruchamianych przy pomocy klawiszy) w metalowe płytki. Czelesta posiada delikatne, bajkowe brzmienie, zbliżone do odgłosów dzwonków. Skala instrumentu przypada na dźwięki od c1 do c5.
Czelesta, yamaha.com, CC BY 3.0.
R12IrsPLtjEe61
Ilustracja interaktywna przedstawia: Rożek angielski. Fotografia przedstawia rożek angielski - instrument dęty drewniany z grupy aerofonów stroikowych. Instrument składa się z podłużnej czarnej rury, zakończonej charakterystycznym gruszkowatym rozszerzeniem. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: Rożek angielski to odmiana oboju, charakteryzująca się specyficznym, melancholijnym, głębokim brzmieniem. Skala instrumentu (od e do b2) jest o kwintę niższa niż oboju. Szczególną popularność zdobył w XIX w.
Rożek angielski, wikimedia.org, CC BY-SA 3.0.
R1epBbwuSympM1
Ilustracja interaktywna przedstawia: Fisharmonia. Instrument jest podobny do pianina i ma kolor brązowy. Klawisze są czarne i białe. Widać miejsce na nuty. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: Choć wyglądem przypomina pianino, fisharmonia jest instrumentem z grupy dętych. Dźwięk powstaje w niej poprzez tłoczenie bądź zasysanie powietrza w miechach. Fisharmonia nigdy nie znalazła zastosowania jako instrument koncertowy. Używana była głównie w kaplicach i niewielkich kościołach, w zastępstwie organów.
Fisharmonia, wikimedia.org, CC BY 3.0.
RCJS2NCT4GX6L
Ilustracja interaktywna przedstawia: Heckelfon. Instrument dęty drewniany z grupy aerofonów dwustroikowych. Jest koloru czarnego ze srebrnymi klawiszami. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: Heckelfon to instrument dęty drewniany. Został wynaleziony na początku XX w. przez Wilhelma Heckela i jego synów. Wyglądem przypomina obój, lecz jest strojony oktawę niżej; posiada też ciemniejszy, bardziej przenikliwy dźwięk. Jego skala obejmuje dźwięki od A do g2.
Heckelfon
Źródło: wikimedia.org, licencja: CC BY 3.0.
RFDCCT7N866RM
Ilustracja interaktywna przedstawia harfę − instrument strunowy szarpany (chordofon) w kształcie stylizowanego trójkąta, którego jeden bok stanowi rozszerzające się ku dołowi pudło rezonansowe. Z niego wychodzi 46 lub 47 strun naciągniętych na stalowe kołki, tkwiące w górnej ramie. Harfa ma jasny różowy i złoty kolor. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: Harfa to instrument strunowy szarpany, posiadający 46 lub 47 strun zamieszczonych na trójkątnej ramie. Struny nastrojone są na dźwięki gamy Ces‑dur, a do ich przestrajania służy siedem pedałów. Historia harfy sięga czasów starożytnych. Instrument po raz pierwszy znalazł się w orkiestrze symfonicznej w epoce baroku (kompozycje Jerzego Fryderyka HaendlaChristopha Willibalda Glucka), lecz największą popularność przeżywał w XIX w., także jako instrument koncertowy.
Harfa
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
bg‑yellow

Biblioteka muzyczna

R1BZZ5ALNZJNM
Utwór muzyczny Paul Dukas, „Uczeń czarnoksiężnika”, temat fagotu. Utwór nagrany przez AM. Kompozycja posiada szybkie tempo. Cechuje się żwawym charakterem.
R1HUHN58GPX3V
Utwór muzyczny: Paul Dukas, „Uczeń czarnoksiężnika”, temat fagotu i klarnetu, Utwór nagrany przez AM. Kompozycja posiada szybkie tempo. Cechuje się żwawym charakterem.
REJ8KS9JTHM95
Akord tristanowski: R. Wagner, Wstęp do „Tristana i Izoldy”, wykonanie: muzycy z AMFN. Kompozycja posiada wolne tempo. Cechuje się spokojnym charakterem.
RLOMFDGF2VFS3
RG7KES2J8ZJD7
Ryszard Strauss, Ucieszne figle Dyla Sowizdrzała
R1E8UKF3OZ368
Utwór muzyczny: Symfonia alpejska. Autor: Ryszard Strauss. Kompozycja posiada wolne tempo. Cechuje się spokojnym charakterem.
REOE6FNVFZZ7K