N‑Symfoniczna opowieść: Ferenc Liszt i Ryszard Strauss jako malarze dźwięku
W samym sednie
Krótko o muzyce, która maluje i opowiada
Choć programowość najczęściej uważana jest za fenomen XIX w., próby malowania i opowiadania przy pomocy muzyki wskazywać można już ... w kulturze muzycznej antycznej Grecji!
Na ilustracji przedstawiono walkę Apollo z Python, znaną z Metamorphoses (rycina Virgil Solis) oraz ukryty punkt, wspominający o tym wydarzeniu.
Wyjaśnij, w jaki sposób mit ten został wykorzystany w starożytnej muzyce w nomosie pytyjskim przypisywanym Sakkadasowi, a następnie wskaż, jak podobna idea przedstawiania wydarzeń pojawia się w romantycznej muzyce programowej u Franza Liszta i Richarda Straussa
Kolejne epoki przynosiły rozmaite próby malarstwa dźwiękowego- od naśladownictwa o charakterze onomatopeicznym (np. odgłosy natury: imitowanie śpiewu ptaków, odgłosów bitwy, burzy) po poszukiwania muzycznych ekwiwalentów ruchu, światła i ciemności.
W utworze klawesynowym Le Coucou Louisa‑Claude Daquina pojawia się motyw naśladujący głos Common cuckoo.
Wyjaśnij, na czym polega sposób muzycznego przedstawienia kukułki w tym utworze oraz wskaż przykład dzieła epoki romantyzmu, w którym kompozytor również wykorzystuje elementy naśladowania odgłosów natury.
W wieku XIX, oprócz imitowania rzeczywistości zewnętrznej, muzyka zaczęła przedstawiać także fabularyzowane historie, uczucia i nastroje…
Wokół idei korespondencji sztuk
Związki muzyki z innymi sztukami były szczególnie silne w romantyzmie. Nieuchwytny, można nawet powiedzieć niematerialny charakter samej muzyki, która – jak mawiali zwolennicy muzyki absolutnej- nie wyrażała żadnych treści, czynił ją i jej materię (tworzywo dźwiękowe) wyjątkowym medium przekazującym wyrażone różnymi rodzajami literackimi (liryką, epiką i dramatem) idee: filozoficzne, etyczne, heroiczne, religijne etc.
Dotychczas kompozytorzy najczęściej określali swe utwory tytułami wskazującymi normy gatunkowe: sonata, symfonia, kwartet smyczkowy, koncert. W XIX w. zapanowała z kolei moda na nadawanie tytułów odwołujących słuchaczy do znanych utworów literackich (powieści, sztuk teatralnych, poematów). Zmiany światopoglądu, będące konsekwencją m. in. Wielkiej Rewolucji Francuskiej, szczególnie popularnymi i wdzięcznymi bohaterami utworów muzycznych uczyniły buntowników występujących przeciwko zastanej rzeczywistości społeczno‑politycznej- stąd też wielka popularność wątków faustowskich przedstawionych m.in na poniższej fotografii czy postaci wzorowanych na Don Juanie.
Stopniowo, od spektakli dramatycznych z udziałem muzyki, uniezależniały się uwertury przekształcając się w samodzielne utwory koncertowe. Twórcy zaczęli traktować je jako pretekst do przedstawienia za pomocą dźwięków historii oraz wyrażenia idei bądź uczuć. Szczególne zasługi w tym względzie przypisać należy uwerturom koncertowym Ludwiga van Beethovena (Egmont, Coriolan, trzy uwertury Leonora związane z operą Fidelio).
Uwertury koncertowe Beethovena oparte były na budowie formy sonatowej. Była to trzyczęściowa konstrukcja, gdzie w pierwszym ogniwie- nazywanym ekspozycją twórca wprowadzał dwa pomysły melodyczne (dwa tematy- tzw. dualizm tematyczny) skontrastowane ze sobą pod względem tonacji (niekiedy także charakteru), w środkowym ogniwie - przetworzenie opracowywał najbardziej charakterystyczne fragmenty tych tematów, a we fragmencie ostatnim - repryza raz jeszcze prezentował główne myśli muzyczne z uwzględnieniem rekapitulacji tonalnej (pojawiały się tu w jednej tonacji- głównej tonacji utworu).
Uwertury koncertowe stały się prototypami poematów symfonicznych – najczęściej jednoczęściowych kompozycji (wewnętrznie zróżnicowanych) umiarkowanej długości (Bohdan Pociej (1933‑2011) pisał, że poematy najczęściej trwają 10–20 minut.
Kiedy powstał pierwszy poemat muzyczny? 1830 czy 1850?
Poemat symfoniczny jest dzieckiem romantycznej estetyki i poetyki. Do jego powstania przyczyniła się w szczególności idea korespondencji sztuk – nowatorski sposób postrzegania wszystkich sztuk w sposób całościowy. Ten gatunek muzyczny, nawiązujący – jak już wspomniano – do istniejącego modelu formy sonatowej, może zostać zrozumiany tylko z uwzględnieniem inspiracji, podanej słuchaczowi w postaci znaczącego tytułu czy rozpisanego programu, będącego swoistą receptą pomagającą zrozumieć przesłanie utworu.
Ferenc Liszt, jako prekursor gatunku poematu symfonicznego
Kiedy ok. roku 1846 Franciszek Liszt przystępował do komponowania pierwszego poematu symfonicznego, korzystał z osiągnięć swych poprzedników, które postanowił twórczo rozwinąć i podporządkować nowym ideom. Odwołał się zarówno do uwertur koncertowych, jak i skomponowanej przez Hektora Berlioza w 1830 r. pierwszej symfonii programowej – Symfonii Fantastycznej (opowiadającej za pomocą dźwięków epizod z życia artysty), pięcioczęściowej symfonii spojonej Tematem Ukochanej.
W Symphonie fantastique u Hector Berlioz pojawia się charakterystyczny temat określany jako idée fixe, symbolizujący ukochaną bohatera (Temat Ukochanej)- zaprezentowany tutaj tylko we fragmencie, w wersji skrzypcowej. Znajdź jego zapis dźwiękowy w poniższej fotografii. Wskaż, w której części symfonii temat ten pojawia się w formie zniekształconej lub karykaturalnej oraz wyjaśnij, jaki ma to związek z programem utworu.
Choć powstanie poematu symfonicznego przypisuje się Franciszkowi Lisztowi, termin Tondichtung użyty został w roku skomponowania Symfonii Fantastycznej Berlioza- i pojawił się jako określenie Carla Loewe'go (1796‑1869) w kompozycji fortepianowej Mazeppa powstałej w 1830 r., zainspirowanej dramatem Byrona.
Wielki kontynuator Ryszard Strauss
Bardzo poważnie programowość w muzyce i rozwinięcie zwłaszcza formy poematu symfonicznego potraktował w swej twórczości Ryszard Strauss. Do nurtu muzyki programowej należy zaliczyć poematy symfoniczne i symfonie programowe. Ich tematyka wiąże się przede wszystkim - o czym była już mowa - z wątkami literackimi (**Don Kichot, Don Juan**) i podaniami ludowymi (Dyl Sowizdrzał).
Strauss jest autorem ośmiu poematów symfonicznych, utrzymanych w różnej formie (allegro sonatowe, fantazja symfoniczna, rondo, wariacje), najczęściej z introdukcją i kodą. Pojawiają się w nich charakterystyczne motywy przewodnie, np. tematy Don Kichota i Sancho Pansy (Don Kichot), tematy Makbeta, Lady Makbet, miłości małżeńskiej, zemsty, grozy i zwątpienia (Makbet), temat Dyla Sowizdrzała (Ucieszne figle Dyla Sowizdrzała). W niektórych poematach zauważyć można podtytuły i komentarze do akcji (Ucieszne figle Dyla Sowizdrzała) lub odniesienia do innych utworów, np. w Życiu bohatera występują cytaty z Don Juana oraz ze Śmierci i wyzwolenia.
Posłuchaj fragmentu Dyla Sowizdrzała i przedstaw, jak Ryszard Strauss wykorzystał instrumentację i formę muzyczną, by oddać charakter i przygody głównego bohatera w swoim poemacie symfonicznym?
Tematyka poematów symfonicznych Ryszarda Straussa
Z Italii – programem jest włoska kultura i krajobraz;
Don Juan – programem jest fragment wiersza Mikołaja Lenau’a (1802‑1850);
Makbet – programem jest dramat Williama Szekspira (1564‑1616) o tym samym tytule;
Śmierć i wyzwolenie – własny program, będący przedstawieniem przeżyć umierającego człowieka;
Ucieszne figle Dyla Sowizdrzała – programem jest ludowe podanie niemieckie na temat błazna i psotnika Dyla Sowizdrzała (1300‑1350);
Tako rzecze Zaratustra – program stanowi Zaratustra Friedricha Nietschego (1844‑1900);
Don Kichot – programem jest utwór Miguela de Cervantesa (1547‑1616) o tym samym tytule;
Życie bohatera – własny program, opisujący dzieje bohatera (bitwa, działania pokojowe, ucieczka od świata).
Prawdopodobnie najbardziej znanym poematem symfonicznym Ryszarda Straussa jest Tako rzecze Zaratustra monumentalna wieloczłonowa fantazja symfoniczna , gdzie poszczególne części posiadają nazwy: Wschód słońca/ O wielkiej tęsknocie/ O radościach i namiętnościach/ Pieśń pogrzebowa/ O wiedzy/ Uzdrowiony/ Pieśń taneczna/ Pieśń nocnego wędrowca). Poemat wyzyskuje ogromną obsadę wykonawczą, w tym nietypowe instrumenty, jak organy, tuba czy rożek angielski.
Francuski pisarz i krytyk Romain Rolland (1866‑1944) po premierze Tako rzecze Zaratustra pisał w taki sposób:
Muzycy dzisiejsi ( Musiciens d'aujourd'hui)Całą osobowość Ryszarda* Straussa można znaleźć w tym utworze, jego wysokie aspiracje poetyckie, a także harmonię oraz orkiestralną śmiałość.
Źródło: Romain Rolland, Muzycy dzisiejsi ( Musiciens d'aujourd'hui), 1908, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Fanfarowy motyw czołowy kompozycji został wykorzystany w filmie 2001: Odyseja kosmiczna, pojawia się też często w spotach reklamowych. Wysłuchaj teraz początkowego fragmentu tego poematu. Po zakończeniu odtwarzania wymieńmy się spostrzeżeniami. Zwróć uwagę, jaki instrument kończy główny temat utworu?
Spójrz na poniższy- zaledwie kilku taktowy -zapis partytury Also sprach Zarathustra oraz wysłuchaj początkowego fragmentu muzyki i wyjaśnij, w jaki sposób kompozytor wykorzystał środki orkiestracyjne, dynamikę oraz materiał tematyczny, aby przedstawić ideę wschodu słońca i podkreślić monumentalny charakter początku utworu inspirowanego dziełem Also sprach Zarathustra - Friedricha Nietzsche'go.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D2KUAAS85
Utwór muzyczny: Tako rzecze Zaratustra. Chicago Symphony Orchestra (Ryszard Strauss). Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się tajemniczym, złowrogim charakterem.
Ryszard Strauss, niemiecki kompozytor i dyrygent epoki późnego romantyzmu, zasłynął głównie jako twórca muzyki programowej i scenicznej. W pierwszym z nurtów na uwagę zwracają jego liczne poematy symfoniczne (z których najbardziej znany to Tako rzecze Zaratustra na podstawie dramatu Friedricha Nietsche) oraz symfonie programowe: Symfonia domowa (przedstawiająca dzień z życia rodziny) i Symfonia alpejska (ilustrująca górski krajobraz). W nurcie muzyki scenicznej Straussa szczególnie wyróżniają się jednoaktowe opery Salome i Elektra, przedstawiające tragiczne, pełne emocji losy dwóch bohaterek (biblijnej i mitologicznej). Dzieła te wykorzystują monumentalną obsadę wykonawczą, bogatą kolorystykę, harmonię wykraczającą poza system dur‑moll oraz nietypowe sposoby wykorzystania ludzkiego głosu (deklamacje, szepty, krzyki), tym samym otwierając drzwi nowemu kierunkowi muzycznemu XX wieku- ekspresjonizmowiekspresjonizmowi.. Strauss jest także twórcą muzyki autonomicznej (koncertów na instrumenty solowe i orkiestrę, kwartetów fortepianowych, sonat) oraz pieśni. Jego muzykę cechuje skłonność do monumentalizacji obsady, świadome operowanie barwą, chętne sięganie po chromatykę oraz odnoszenie się do tradycyjnych modeli formalnych, jak forma sonatowa, wariacje czy rondo.
Podsumowanie
Poematy symfoniczne i symfonie programowe stały się gatunkami, które przejęli kolejni kompozytorzy. Do najsłynniejszych należą poematy Claude’a Debussy’ego, Aleksandra Skriabina, Artura Honeggera oraz przedwcześnie zmarłego polskiego kompozytora i wybitnego taternika Mieczysława Karłowicza (fotografia poniżej).
Bibliografia
Franz Liszt, Cornell University Press.1997. Alan Walker
Muzycy dzisiejsi ( Musiciens d'aujourd'hui) Romain Rolland - w zbiorze szkiców muzycznych z 1908 r.
Richard Strauss, Londyn, 1976. Michael Kennedy
sjp.pwn.pl
polona.pl
Polecane tematy na zpe.gov.pl to:
Franciszek Liszt - demoniczny talent; Malarz dźwięków Ryszard Strauss