Pieśń bez słów – typowo romantyczna miniatura instrumentalna

Obok rozbudowanych wielkich form muzycznych kompozytorzy sięgają często do miniatur, określanych mianem liryki instrumentalnej. Kompozycje te mają zwykle dowolną, swobodną budowę. Wyznacznikiem przynależności do określonego gatunku jest najczęściej zastosowanie właściwego dla nich tempa oraz specyficznych cech charakteru, nastroju. Tego typu utwory pojawiają się w różnych epokach, ale szczególną popularność zyskują w XIX wieku - w epoce romantyzmu.

Pieśń bez słów to typowo romantyczna miniatura instrumentalna. Przeznaczona jest zwykle na fortepian. Pierwszym twórcą, a zarazem najważniejszym reprezentantem Pieśni bez słów jest Feliks Mendelssohn‑Bartholdy (1809‑1847). Już sama nazwa gatunkowa wskazuje na najbardziej istotną właściwość tych utworów. Jest nią przeniesienie cech pieśni wokalnej na grunt muzyki instrumentalnej. Stąd też główną siłą rozwojową tych miniatur staje się linia melodyczna. Ma ona zwykle typowo wokalny, liryczny charakter. Podobnie jak w pieśni na głos i fortepian, melodii towarzyszy i dopełnia ją wyrazowo druga partia – warstwa akompaniamentu.

RMEPNVAQE4NKR

Ilustracja przedstawia zapis na pięciolinii utworu „Pieśń bez słów" Mendelssohn. Nad nutami jest napis w języku niemieckim.

Mendelssohn stworzył ponad 50 Pieśni bez słów (Lieder ohne Worte). Większość z nich wydał w ośmiu zeszytach, w każdym z zeszytów umieszczając po sześć miniatur. Mają one zwykle prostą, nieskomplikowaną budowę, często wykorzystującą lub ABA1 . Pod względem charakteru miniatury te prezentują bogatą i zróżnicowaną paletę emocji i nastroju. Wiele z tych utworów opatrzonych zostało programowymi tytułami, jak np. Pieśń weneckiego gondoliera, Pieśń myśliwska,  Pieśń wiosenna, czy Prząśniczka. Ten typ to jedna z najprostszych i najczęściej stosowanych form muzycznych, zbudowana z trzech odcinków.

Scherzo - nie zawsze żartobliwe

Scherzo (wym. skerco ) to gatunek muzyczny o lekkim, pogodnym charakterze. Tego typu wyrazowość związana jest ze znaczeniem słowa scherzo, które w języku włoskim oznacza po prostu żart. Scherzo może wchodzić w skład formy cyklicznej lub stanowić niezależną, samodzielną całość.

Utwory o takim tytule pojawiały się już w baroku. Były to pogodne, beztroskie kompozycje, niekiedy o obsadzie wokalno‑instrumentalnej. Przypomnij sobie, jak brzmiały takie utwory.

Claudio Monteverdi - Scherzi musicali

Częściej jednak scherza przeznaczone były do wykonania instrumentalnego, stanowiąc zwykle jedną z części (intermezzo nietaneczne) barokowej suity (np. III Partity a‑moll Jana Sebastiana Bacha). Popularne Badinerie, zamykające II Suitę orkiestrową h‑moll Jana Sebastiana Bacha jest również odpowiednikiem scherza.

Jan Sebastian Bach Badinerie z II Suity orkiestrowej h‑moll

Najbardziej żywotny okres w rozwoju tego gatunku inicjuje Ludwig van Beethoven (1770‑1827). Kompozytor dokonuje bowiem zmian w klasycznym modelu czteroczęściowego cyklu sonatowego, w trzecim ogniwie zastępując niekiedy menueta właśnie scherzem. Na gruncie symfonii zamiany tej dokonał po raz pierwszy w swojej II Symfonii D‑dur op. 36.

Kompozytorzy epoki romantyzmu, kontynuując pomysł Beethovena, ostatecznie wypierają z cyklu sonatowego dawny, niemodny już taniec i zastępują go scherzem. Choć ta zmiana wydaje się być znacząca, wręcz radykalna, to jednak zauważyć należy, że oba gatunki łączy wiele cech wspólnych. Zarówno menuet jak i scherzo pełnią przecież podobną rolę w cyklu. Stanowią moment odprężenia, załagodzenia napięć, tak charakterystycznych dla innych części. Ponadto mają podobne tempo, to samo trójdzielne metrum oraz pogodny charakter. Zwykle wykorzystują też ten sam układ formalny ABA lub ABA1 z triem pośrodku.

W porównaniu z menuetem, scherzo wprowadza jednak równocześnie pewne zmiany. Związane są one przede wszystkim z inną, specyficzną dla tego gatunku wyrazowością. Zamiast elegancji i wytworności tańca, pojawia się bardziej dynamiczny ruch, wyrazista rytmika oraz lżejszy, żartobliwy charakter. Takie tendencje podkreśla między innymi następstwo krótkich motywów, lżejsza artykulacja oraz . Cechy te zauważyć możemy choćby w poniższym przykładzie (Ludwig van Beethoven – Sonata fortepianowa D‑dur op. 28 cz. III Scherzo). Zwróćcie uwagę na elementy kształtujące charakter scherza: krótkie motywy oddzielone od siebie pauzami, lekką artykulacjęartykulacjaartykulację staccato, zmienność dynamiki i rejestrów.

Polecenie 2

Spójrz na poniższy zapis nutowy i zwróć uwagę na wykorzystaną w nim artykulację.

R1U59PE7BT7ND

Ilustracja przedstawia zapis nutowy utworu „Sonata fortepianowa” D‑dur op.28 cz.III „Scherzo” Beethovena.

Polecenie 2

R1J5QX5M22QPE

Pokaż odpowiedź

Sposób wydobywania, łączenia dźwięków. sposób wykonania utworu.

Fryderyk Chopin i jego pomysł na scherzo

Jednak nie wszystkie scherza zachowują typowe cechy przynależności gatunkowej. Już Beethoven odchodzi niekiedy od idei lekkiego, pogodnego żartu. Jego kompozycje nabierają innego wyrazu – mocy, energii i niepokoju. W pierwszej połowie XIX w. scherzo zmienia jeszcze bardziej swoje oblicze. Dzieje się tak za sprawą Fryderyka Chopina (1810‑1849). Jego oryginalne, niestandardowe ujęcie gatunku, rodzi kompozycje wbrew tytułowi – poważne, dramatyczne, wręcz tragiczne. Chopin przyczynia się również do usamodzielnienia się scherza. Umieszcza je bowiem nie tylko w cyklach sonatowych (z zamienioną kolejnością ogniw środkowych, gdzie scherzo jest na drugim miejscu, a część wolna na trzecim). Tworzy też cztery rozbudowane, samodzielne kompozycje, które należy uznać za najważniejsze, najwybitniejsze przykłady w historii rozwoju tego gatunku. Co znamienne – aż trzy z czterech chopinowskich scherz (kolejno: h‑moll, b‑moll, cis‑moll, E‑dur) mają tonacje minorowe. Wszystkie wykorzystują tradycyjnie trzyczęściową budowę formalną, z ruchliwymi, dynamicznymi częściami skrajnymi oraz bardziej liryczną, spokojną częścią środkową.

Niezwykle dramatyczne i pełne napięcia jest pierwsze Scherzo h‑moll op. 20. Nie znamy dokładnej daty powstania utworu. Prawdopodobnie Chopin stworzył go w Wiedniu w 1831 r., a więc po opuszczeniu rodziny i ojczyzny. Być może emocje wyrażone muzyką są odzwierciedleniem przeżyć i stanu kompozytora, spędzającego święta Bożego Narodzenia samotnie, z dala od domu. Całość otwiera ostry w brzmieniu, pełen dramatyzmu akord. Napięcie, które wprowadza, utrzymane zostanie konsekwentnie w częściach skrajnych, opierających się na poszarpanych, przejmujących w wyrazie przebiegach figuracyjnych.

Burzliwy i pełen napięcia początek utworu widoczny jest również w poniższym zapisie nutowym.

R7B5V1PTFV4E9

Ilustracja przedstawia zapis nutowy utworu „Scherzo h‑moll” op. 20 Chopina.

Po ruchliwej i dramatycznej części A, Chopin zaskakuje wręcz kontrastem. Część środkowa wprowadzając uspokojenie i zniwelowanie napięć, stwarza całkowicie odmienny nastrój. Jej szczególny klimat wyrazowy kształtuje cudownie wtopiony w fortepianową fakturę cytat melodii polskiej kolędy Lulajże Jezuniu.

Poniżej Fryderyk Chopin Scherzo h‑moll op. 20 -fragment z kolędą Lulajże Jezuniu

RL75E2HFMSK36

Ilustracja przedstawia zapis nutowy części utworu „Scherzo h‑moll” op. 20 Chopina.

Nokturn – nastrojowa pieśń o nocy

Nokturn jako gatunek muzyczny pojawia się w XVIII wieku, w epoce klasycyzmu. Jego ówczesne tytułowe określenia: notturno, nocturne, musica notturna, Nachtmusik – nawiązują jedynie do zwyczaju wykonywania tych utworów – wieczorem, na wolnym powietrzu. Te plenerowe prezentacje muzyczne determinowały również nastrój – lekki i pogodny, niekiedy nawet taneczny. Wspomniane wyżej cechy, podobnie jak wieloczęściowa i swobodna budowa całości, zbliżają ówczesne nokturny do popularnej wówczas serenady i divertimenta.

Właściwy nokturn, rozumiany jako miniatura instrumentalna, głównie fortepianowa, zainspirowany poetyckim nastrojem nocy, pojawia się dopiero w następnej epoce, za sprawą Johna Fielda (1782‑1837). Ten irlandzki pianista i kompozytor, prekursor romantyzmu żyjący na przełomie XVIII i XIX wieku, opatrywał takim właśnie tytułem swoje nastrojowe, nieco sentymentalne kompozycje. Utwory te zyskały w swoim czasie ogromną popularność. Zostały zauważone również przez Fryderyka Chopina – kompozytora, który wyprowadzi ów gatunek na same wyżyny, na szczyt artyzmu i doskonałości.

Nokturn Chopina jest gatunkiem specyficznym i bardzo charakterystycznym. Wykorzystuje osobliwy nastrój – obrazujący tajemniczą, romantyczną, księżycową noc. Stąd przepojony jest liryzmem, zadumą, melancholią. W swoich kompozycjach Chopin stosuje najczęściej ABAABA - budowa pieśniABA1. Części skrajne z typowo nokturnową stylistyką, utrzymane są w spokojnym tempie. Ich specyficzną wyrazowość, miękkość brzmienia i poetyckość nastroju, kompozytor kształtuje łącząc ze sobą łagodność płynnej, typowo wokalnej kantyleny (wzbogaconej o wyrafinowane ornamenty i figuracje) z subtelnym akompaniamentem (wykorzystującym często figuracyjne przebiegi szeroko rozłożonych akordów). Ta spokojna, zrównoważona narracja zostaje zwykle gwałtownie przerwana w części środkowej B, wprowadzającej często silny kontrast. Muzyka staje się tu bardziej gwałtowna i ruchliwa, buduje napięcie i niepokój, który rozładowuje oczywiście powrót nastrojowości i motywiki części pierwszej, zamykając całość utworu ponownie w typowo nokturnowej stylistyce.

Polecenie 3

Wysłuchaj patrząc w nuty fragmentu nokturnu Chopina. Zwróć uwagę na nostalgiczny charakter akompaniamentu lewej ręki pianisty i ruch ósemkowy. Fryderyk Chopin- Nokturn cis - moll op. 27 nr 1

R7J2GATNUTXDD

Utwór: Nokturn cis - moll op.27 nr 1, autorstwa Fryderyka Wykonawca: Arthur Rubinstein. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się spokojnym charakterem.

Utwór: Nokturn cis - moll op.27 nr 1, autorstwa Fryderyka Wykonawca: Arthur Rubinstein. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się spokojnym charakterem.

Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D85GFEH52

Utwór: Nokturn cis - moll op.27 nr 1, autorstwa Fryderyka Wykonawca: Arthur Rubinstein. Kompozycja posiada zróżnicowane tempo zmieniające się w trakcie utworu. Cechuje się spokojnym charakterem.

R1Q6ELNLK46DC

Ilustracja przedstawia zapis nutowy części utworu „Nokturn cis‑moll” op. 27 Chopina. Nad nutami jest tytuł, imię oraz nazwisko autora.

Polecenie 3

R3FD8C8GJRAF1

Pokaż odpowiedź

Nokturn ma kilka znaczeń: 1.to mała forma muzyczna- utwór instrumentalny o spokojnym, sentymentalnym charakterze, mający oddać nastrój nocy 2. w poezji: liryczny utwór o nastroju marzycielskim, oparty na motywach nocy; 3. rodzaj obrazu, przedstawiający pejzaż nocny lub scenę figuralną, rozgrywającą się w nocy.

Słowo nokturn (z francuskiego nocturne, z włoskiego notturno – nocny) w swobodnym tłumaczeniu oznacza pieśń nocy lub pieśń o nocy. Terminem tym opatrzone są więc utwory, które inspirowane są obrazem i nastrojem nocy. Określenie dotyczy nie tylko sfery muzycznej. Pojawia się bowiem i w literaturze, i w sztukach plastycznych. Nokturn w malarstwie przedstawia najczęściej nocny krajobraz lub miejską scenę w mroku. Operuje grą słabego światła i cienia, uzyskując specyficzny nastrój i klimat.

Zobacz, jak bardzo nokturn wpływa na malarstwo tego okresu w dziejach historii sztuki. Zapamiętaj polskich wybitnych twórców, których nazwiska ukryte są w punktach interaktywnych.

Preludium – gatunek o różnych obliczach w historii

Preludium jako gatunek o charakterze wstępu, wprowadzenia, pojawia się już u schyłku średniowiecza. W XV i XVI wieku przyjmuje często nazwy preambulum, czy intonazioni. Są to krótkie utwory o charakterze improwizacyjnym, przeznaczone zwykle do wykonania na organach lub lutni.

W XVII i XVIII wieku preludium ma coraz większe znaczenie, jest też bardziej rozbudowane rozmiarowo. Nadal jednak utrzymuje swoją funkcję poprzedzania, otwierania, stając się na przykład pierwszą częścią suity. Bardzo popularne w baroku łączenie w dwuczęściowy cykl preludium i fugi, wykorzystuje ideę kontrastowego zestawienia ze sobą swobodnego, figuracyjnego gatunku ze ścisłą, forma polifonicznaforma polifoniczna.

Barokowe preludium jest dość zróżnicowane. Obok utworów ze skomplikowaną , znajdziemy kompozycje bardziej homofoniczne, czasem wręcz z kantylenową linią melodyczną. Za najpopularniejszy ówczesny model tego gatunku, uznać jednak należy preludium typu figuracyjnego, z ewolucyjną zasadą kształtowania. Tego typu kompozycje rozwijały całość formy z krótkiego pomysłu muzycznego, motywu. Charakteryzowały się zwykle jednolitością wyrazową i motywiczną.

Posłuchaj  dzieła Jana Sebastiana Bacha, Das Wohltemperierte Klavier, T. 1, Preludium C- dur- znanego również jako słynne Ave Maria w opracowaniu na skrzypce/ głos z fortepianem przez Charles'a Gounod'a (1818–1893). Tutaj poniżej zagrane na fortepianie jako samodzielny utwór.

RU898XALCL8T5

Ilustracja przedstawia zapis nutowy części utworu „Preludium C- dur” Jana Sebastiana Bacha. Nad nutami jest tytuł.

Preludium to otwiera tom pierwszy Das Wohltemperierte Klavier – niezwykłe dzieło Bacha, stanowiące cykl 24 preludiów i fug, zestawionych według następstwa tonacji w porządku chromatycznym i jednoimiennym (C‑dur, c‑moll, Cis‑dur, cis‑moll, D‑dur, d‑moll itd.).

Kolejną ważną epoką w rozwoju preludium jest romantyzm. Rozkwit tego gatunku w XIX wieku wyniknie z jego nowej funkcji. Utwory te, nieco wbrew własnej nazwie, tracą swoje pierwotne znaczenie, przestają być wyłącznie wstępem do innego utworu. Preludium się usamodzielni, zacznie funkcjonować jako twór niezależny. Tego typu kompozycje pisze Fryderyk Chopin. Swoje 24 Preludia op. 28 zestawia w cykl, którego porządek następstwa skontrastowanych miniatur wyznacza układ tonacji koła kwintowego (C‑dur, a‑moll, G‑dur, e‑moll, D‑dur, h‑moll itd.).

Podsumowanie

Romantyzm to czas, gdy kompozytorzy, szukając sposobu na wyrażenie najgłębszych emocji i obrazów, coraz chętniej sięgali po krótkie formy instrumentalne. Bez słów, jedynie za pomocą muzyki, potrafili opowiedzieć historie pełne nastroju, zaskoczenia, a czasem i humoru. Gatunki takie jak pieśń bez słów, nokturn, preludium czy scherzo stały się popularne, udowadniając, że nawet kilkuminutowy utwór potrafi przenieść słuchacza w zupełnie inny świat, pełen subtelnych i poetyckich doznań.

Nokturny zachwycały melancholijną intymnością, preludia wprowadzały w nastrój pełen oczekiwania, a scherza – zaskakiwały (czasami) radosną, figlarną energią. Te formy przypominają, że wielka siła nie zawsze tkwi w rozmachu – wystarczy mała forma, by poruszyć wyobraźnię i wyrazić więcej niż słowa.

Polecane tematy na zpe.gov.pl to: 

Inne materiały: