R1LTXMKOPLUAO
Ilustracja przedstawia dwie młode kobiety. Stojąca po lewej stronie jest młoda, ma długie jasne włosy, duże oczy i prosty nos. Jej głowę zdobi wieniec laurowy. Ubrana jest w  powiewną szatę. W dłoniach trzyma nieduży instrument strunowy. Druga kobieta jest odwrócona od pierwszej; ukazany jest jej prawy profil. Ma bardzo ciemne włosy przepasane ozdobną złotą przepaską. Biała suknia zsunięta z ramienia ukazuje jej piersi. Kobieta w  prawej dłoni trzyma rysik, a w lewej tabliczkę z rysunkiem wyobrażającym skrzydlatą postać. Tło stanowi postać odwróconego tyłem amorka.

Spuścizna literacka starożytnych Rzymian

Alegoria muzyki i malarstwa, Ludwig Mayer, XIX w. 
Źródło: dostępny w internecie: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ludwig_Mayer_-_Allegorie_auf_Musik_und_Malerei_-_3562_-_Kunsthistorisches_Museum.jpg (zmodyfikowana), licencja: CC BY-SA 4.0.

Nihil difficilenihil difficileNihil difficile: Arma virumque canoArma virumque canoArma virumque cano - Wergiliusz i narodziny rzymskiego eposu 

Epoka augustowska w literaturze rzymskiej

Arma virumque cano
RX9KJKN83K7BQ1
Popiersie Mecenasa, XVII/XVIII w., autor nieznany, Coole Park, Irlandia. Źródło: Wikimedia Commons, CC 3,0, Cgheyne (fot.)

Dla czasów cesarza Oktawiana Augusta (I w. p.n.e./I w. n.e.), wśród środowisk rzymskiej elity charakterystyczne staje się ożywienie zainteresowań sztuką, nauką i literaturą. Pasje te, umiejętnie podsycane i inspirowane, były zręcznym aparatem propagandy cesarza. Na jego dworze znajdowali oparcie uczeni i artyści. Dworskie salony literackie dostarczały twórcom pierwszych słuchaczy i krytyków ich prac. Znamienne, że to właśnie imię Mecenasa, doradcy Augusta, stało się synonimem protektora nauk i sztuk pięknych.

Okres augustowski słusznie określany jest mianem „złotego wieku poezji rzymskiej”. Osiągnęła ona w tym czasie najwyższy poziom artystyczny. 

W dziedzinie tej prym wiedli trzej utalentowani poeci rzymscy: Wergiliusz, Horacy i Owidiusz. Ich twórczość, pozostająca w ścisłym związku z kulturą dworską i mecenatem, utrwaliła się w tradycji literackiej jako wzór sztuki poetyckiej, zapisując imiona autorów złotą czcionką w historii literatury światowej.

bg‑gray2

Informacje o życiu i twórczości dwóch pozostałych poetów znajdziesz w rozdziale: Poeci Augusta: umiar Horacego, namiętność Owidiusza.

Eneida Wergiliusza– rzymski epos narodowy i mit założycielski imperium

Epos, epopeja, poemat heroiczny – to określenia rozbudowanych utworów epickich, które opowiadają o losach bogów, herosów i ludzi. Epos jest najstarszym gatunkiem epickim. Jest utworem obszernym, wielowątkowym;  zwany jest również epopeją. Zwykle pisany wierszem, opowiada o czynach bohaterów, które rozgrywają się na tle doniosłych, przełomowych wydarzeń historycznych lub legendarnych. Eposy wiążą się z tradycjami narodowościowymi, a ich treści nawiązują do losów państw i narodów.

Już od  starożytności, historie przedstawiane w eposach, wpływają na pokolenia czytelników. Do tych najbardziej znanych, które odbiły się echem w literaturze światowej, zaliczane są: OdysejaIliada i .... Eneida.

bg‑gray2

Treści dotyczące eposów Homera znajdziesz w rozdziale zatytułowanym - Śladami Homera. Iliada i Odyseja, w module - Literatura grecka

A oto, jak zaczyna się ten rzymski epos:

Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris
Italiam, fato profugus, Laviniaque venit
litora, multum ille et terris iactatus et alto
vi superum saevae memorem Iunonis ob iram;
multa quoque et bello passus, dum conderet urbem,
inferretque deos Latio, genus unde Latinum,
Albanique patres atque altae moenia Romae.

Tłumaczenie:

Oręż opiewam i męża, co pierwszy
Z ziemi trojańskiej do Italii tułacz
Zrządzeniem losu – na brzegi lawińskie
Przybył. Po ziemiach i morzach miotany
Siłą niebieską, ścigany zawziętym
Gniewem Junony srogiej, wiele także
W wojnie wycierpiał, aż wreszcie założył
Miasto, aż bogi wprowadził do Lacjum.
Rodzaj latyński, albańscy ojcowie,
Mury wysokiej Romy stąd się wiodą.
Indeks dolny Tłumaczenie: Z. Kubiak [w:] P. Vergilius Maro, Eneida, PIW, Warszawa 1987, s. 37. Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Indeks dolny koniec

W ilustracji interaktywnej zapoznasz się z życiem i twórczością Wergiliusza. Znajdziesz też informacje na temat Eneidy. Po zapoznaniu się z treścią wykonaj zadania. 

1
R5QQGQPBKDTHO1
Ilustracja interaktywna przedstawia obraz „Wergiliusz czyta Eneidę Augustowi i Oktawii”, którego autorem jest Jean‑Joseph Taillasson. Na obrazie znajduje się dziesięć postaci. Na środku jest młody mężczyzna, który siedzi na złotym krześle. Ma krótkie, blond włosy, a na głowie wieniec laurowy. Ubrany jest w zieloną szatę, niebieskie spodnie i czerwoną pelerynę ze złotymi zdobieniami. Na nogach ma brązowe buty nad kostkę. Jego twarz jest zwrócona w lewą stronę. Naprzeciwko niego, po lewej stronie, stoi mężczyzna w białej szacie przepasanej brązowym materiałem. Na nogach ma brązowe sandały. Ma długie, kręcone, ciemne włosy i białą opaskę na głowie. W lewej dłoni trzyma zapisany zwój papirusu. Prawą rękę m wysuniętą do przodu. Za nim, po prawej stronie stoi starszy mężczyzna z krótkimi, siwymi włosami. Ubrany jest w jasnozieloną szatę i zieloną narzutę. Ma skrzyżowane ramiona. Za nim, po prawej stronie stoi dwóch mężczyzn. Pierwszy z nich ma siwą brodę i wąsy. Na głowie ma złoty hełm. Drugi stoi bokiem. Na głowie ma złoto‑srebrny hełm. Jest ubrany w złoto- żółtą szatę. Z lewej strony mężczyzny w białej szacie stoi trzech mężczyzn. Pierwszy z nich ma krótkie, kręcone, blond włosy i ubrany jest w granatową szatę. Opiera się o złoty stół, na którym leży zwój białego papieru. Drugi z nich ma krótkie, kręcone, ciemne włosy i ubrany jest w ciemną szatę. Na prawym ramieniu trzyma brązowy przedmiot. Trzeci z nich ma krótkie, kręcone, blond włosy. Na lewym ramieniu trzyma jasnobrązowy przedmiot zakończony ostrzem. Za nimi jest ściana, na której wisi obraz i kolumny. Tło jest ciemne, niewyraźne. Po prawej stronie mężczyzny siedzącego na złotym krześle są dwie kobiety. Jedna z nich siedzi na złotym krześle. Ma kręcone, blond włosy, a na głowie ma różową chustkę. Twarz ma zwróconą w prawą stronę. Oczy ma przymknięte i grymas na twarzy. Ubrana jest w biało‑granatową szatę ze złotymi zdobieniami. Na nogach ma sandały. Prawą dłoń trzyma pod lewą piersią. Nad nią jest pochylona druga kobieta. Ma długie, brązowe, kręcone włosy i granatową chustkę na głowie. Ubrana jest w fioletowo‑niebieską szatę. Dłońmi obejmuje ramiona pierwszej kobiety. Za nimi jest brązowa, zmarszczona kotara. Podłoga jest w szaro‑brązowe kwadraty oddzielone jasnoszarymi pasami. Po wejściu w drugą warstwę ilustracji w prawym panelu znajdują się trzy hasła. Pierwsze: Publiusz Wergiliusz Maro. Po kliknięciu na hasło na obrazie pojawia się pomarańczowe obramowanie wokół mężczyzny w białej szacie przepasanej brązowym materiałem. Po naciśnięciu na granatowy prostokąt, który znajduje się przy pierwszym napisie, pojawia się następujący tekst. Do najwybitniejszych poetów propagujących ideologię Augusta należał Publiusz Wergiliusz Maro (Publius Vergilius Maro, 70 - 19 p.n.e.) Syn rolnika z wioski Andes pod Mantuą, kształcił się w Kremonie, w Mediolanie, a od 50 r. p.n.e. w Rzymie. Studiował także w Neapolu filozofię epikurejską (ok. 45 r. p.n.e.). Młody poeta został pozbawiony ziemi w czasie przeprowadzanej konfiskaty gruntów na rzecz zasłużonych weteranów Augusta. Wywłaszczenie dotknęło wieśniaków z okolic Mantui, a więc i ojca Wergiliusza. Znalazł się wtedy poeta najpierw w Neapolu, u swego nauczyciela, filozofa epikurejskiego, Syrona, następnie przeniósł się do Rzymu, gdzie poznał Mecenasa, a przez niego Augusta. Wergiliusza można nazwać poetą przełomu. W czasach młodzieńczych pozostawał pod wpływem neoteryków. Widoczne to jest w utworach poety przekazanych w tzw. Dodatku do Dzieł Wergiliusza (Appendix Vergiliana). Znajdują się tam zbudowane według wymagań szkoły aleksandryjskiej epigramaty, ujęte w zbiór Drobiazgi (Catalepton), a także noszący piętno tej samej szkoły poemacik (epyllion) Komar (Culex). Także we wczesnym okresie twórczości ogłosił Wergiliusz zbiór Bukolik (Bucolica) napisanych w latach 42‑39 p.n.e. Utwory te, zwane też Eklogami (Eclogae), były w dużej mierze wzorowane na Sielankach Teokryta, lecz posiadały również wiele motywów oryginalnych. W następnym etapie twórczości poety z Mantui widać wyraźnie zwrot ku poezji Grecji epoki klasycznej. Ujawnia się to w poemacie dydaktycznym Georgiki (Georgica, 37 - 30 p.n.e.), przede wszystkim zaś w słynnej, nawiązującej do Homera epopei Eneida (Aeneis), nad którą pracował Wergiliusz do końca życia (29 - 19 p.n.e.). Nadanie dziełu ostatecznej formy planował Wergiliusz w czasie pobytu w Grecji. Udał się tam w 19 r. p.n.e. Z podróży tej już nie powrócił. Zmarł 21 września 19 r. p.n.e., w 51 roku życia. W testamencie zakazał publikowania Eneidy, uważając poemat za niedostatecznie doskonały. August jednak nie uszanował woli poety. Wydaje się, że już w 17 r. p.n.e. Eneida trafiła do rąk czytelników. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca fotografię, której autorem jest Effi Schweizer. Na zdjęciu znajduje się mozaika „Wergiliusza z manuskryptem Eneidy, otoczonego przez Muzy: Klio i Melpomenę”. Mozaika znajduje się w drewnianej, brązowej ramie na jasnozielonym tle. Na środku siedzi mężczyzna w długiej, jasnej szacie i jasnych butach. Na kolanach trzyma zwój papirusu. Z prawej strony stoi postać w czerwonej szacie ze złotymi zdobieniami i zielonym materiałem na lewym ramieniu. W lewej dłoni trzyma maskę, a prawą dotyka swojego policzka. Z lewej strony mężczyzny stoi druga postać. Ma długą, zielono‑złotą szatę. W dłoniach trzyma zwój papieru. Tło mozaiki jest jasne. Drugie hasło na panelu, to „Strona z manuskryptu Eneidy Wergiliusza”. Po naciśnięciu na niego myszką na obrazie pojawia się pomarańczowe obramowanie wokół mężczyzny ubranego w jasnozieloną szatę i zieloną narzutę. Po naciśnięciu na granatowy prostokąt, który znajduje się przy drugim haśle, pojawia się następujący tekst. Ostatnie dzieło Wergiliusza, „Eneida”, powstało z inspiracji Augusta. Pisane w latach 29 - 19 p.n.e. dzieło stało się epopeją narodową Rzymian, której celem było uświetnienie dawnych dziejów państwa rzymskiego i uzasadnienie prawa Rzymu do panowania nad światem. Składał także Wergiliusz w tym poemacie hołd boskiej (bo wywodzącej się od samej Wenery) dynastii julijskiej, z jej znakomitym przedstawicielem, Augustem. Eneasz, od którego imienia wzięła tytuł epopeja, to syn Anchizesa i Wenery, jeden z najdzielniejszych u boku Hektora obrońców Troi. Za sprawą opiekujących się Eneaszem bogów wraz z ojcem, synem i garstką Trojan uszedł z płonącego miasta. Rozbitkowie, unosząc ze sobą posążki bogów, schronili się na okręty, aby pod boskim przewodnictwem “wrócić do dawnej matki”, tak bowiem przepowiednie nazywały ziemię italską. Wyprawa Eneasza do Italii została zatem przedstawiona jako powrót - nostos . Według legendy niegdyś praojciec Troi, Dardanus, przybył z Italii na wybrzeże Azji Mniejszej i założył gród Troję, Eneasz zaś z towarzyszami na rozkaz bogów miał powrócić do dawnej siedziby. Powrót ten utrudniała nieprzyjazna Trojanom bogini Junona. Za jej sprawą bardzo przedłużała się podróż rozbitków i byli oni narażeni na liczne przygody i niebezpieczeństwa. Ostatecznie musiała Junona pogodzić się z losem przeznaczającym Trojanom ziemię italską, postawiła jednak warunek (który przyjął Jowisz), że przybysze zlatynizują się na nowej ziemi i dawne imię Trojan ulegnie zapomnieniu. Tak więc Eneasza ocalili bogowie, ażeby na italskim półwyspie mogła powstać nowa Troja, nazwana jednak nie Troją, lecz Rzymem. W pierwszych sześciu księgach epopei została przedstawiona tułaczka Eneasza przypominająca wędrówkę Odyseusza. Z Homerowej Odysei zostały przeniesione do Eneidy przygody z Cyklopem, Scyllą, Charybdą, Kirke. Tak jak Odyseusz, zszedł Eneasz do podziemia. Za sprawą Junony przerwał swą tułaczkę dłuższym pobytem w Kartaginie (romans z Dydoną), podobnie jak Odyseusz, goszczony przez Kirke i Kalipso. Druga część poematu jest natomiast wzorowana na Iliadzie. Z wyroku losów miał Eneasz w Italii założyć nową dynastię i ożenić się z córką króla Lacjum, Lawinią. Ojciec Lawinii, Latynus, zgodził się na małżeństwo. Jednak Junona podburzyła do walki rywala Eneasza, króla plemion Rutulów, Turnusa. Z powodu Lawinii nastąpił wybuch wojny między Latynami a Rutulami. Wojna ta przypomina wojnę Trojan i Greków o Helenę, pełna jest epizodów zapożyczonych z Iliady. Kres wojnie kładzie pojedynek Eneasza z Turnusem, zakończony śmiercią Turnusa. Odpowiada on przedstawionemu w Iliadzie pojedynkowi Achillesa z Hektorem. Do tego pojedynku Eneasz wkłada zbroję wykutą przez Wulkana. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca stronę z manuskryptu „Eneidy” Wergiliusza, autorstwa Cristoforo Majorana. Na środku ilustracji jest tekst w kolorze brązowym. Rozpoczyna się on ozdobną, złotą literą „I” na czerwonym tle. Nad tekstem jest prostokąt ze złotą ramką. W środku na granatowym tle są złote napisy. Nad ramką przedstawiono fragmentarycznie dwie karykaturalne postacie; takie same znajdują się pod tekstem. Od pasa w górę mają ciało ludzkie, a od pasa w dół złote nogi z kopytami i złote ogony. Tło strony z manuskryptu jest bardzo ozdobne w kolorach: złotym, czerwonym, granatowym i zielonym. Trzecie hasło, to „Cesarz August". Po kliknięciu na nie na obrazie pojawia się pomarańczowe obramowanie wokół mężczyzny siedzącego na złotym krześle. Po naciśnięciu na granatowy prostokąt, który znajduje się przy trzecim haśle, pojawia się następujący tekst. Fragment VI księgi Eneidy, w którym Eneasz schodzi do podziemi i spotyka tam, zasmucony jego przedwczesną śmiercią. Kiedy Wergiliusz czyta ten fragment Oktawianowi Augustowi, Oktawia, matka mdleje z rozpaczy po stracie syna. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca obraz „Wergiliusz czyta Eneidę cesarzowi Augustowi, jego żonie Liwii i mdlejącej siostrze, Oktawii”, którego autorem jest Antonio Zucchi. Na obrazie są cztery postacie. Na środku siedzi mężczyzna w złotej szacie i czerwonym płaszczu. Na głowie ma zielony wieniec laurowy. Twarz ma zwróconą w prawą stronę. Po jego lewej stronie stoi mężczyzna ubrany w jasną szatę i błękitny płaszcz. W prawej dłoni trzyma zapisane tabliczki. Mężczyzna ma krótkie, ciemne włosy. Za nim stoi złota, ozdobna kolumna. Z prawej strony znajdują się dwie kobiety. Jedna siedzi na krześle, a druga stoi i nachyla się nad nią. Siedząca kobieta ma długą, białą szatę i jasnoróżową narzutę. Ma upięte, brązowe włosy i cienką opaskę na głowie. Jej oczy są zamknięte, a twarz jest przechylona w lewą stronę. Jej karnacja jest bardzo jasna. Kobieta, która się nad nią nachyla ma jasne włosy, spięte z tyłu. Ubrana jest w jasną szatę i niebieską narzutę. Prawą dłonią dotyka prawego przedramienia siedzącej kobiety. Ścianę osłania jasna tkanina. Tło obrazu jest ciemne.
Jean‑Joseph Taillasson, „Wergiliusz czyta Eneidę Augustowi i Oktawii”, 1787 r., Galeria Narodowa, Londyn, Anglia, wikipedia.org, domena publiczna
Źródło: Jean Joseph Taillasson, Wergiliusz czyta Eneidę Augustowi i Oktawii, 1787, Olej na płótnie, Galeria Narodowa, Londyn, Anglia, dostępny w internecie: https://en.wikipedia.org/wiki/Aeneid#/media/File:VirgilAeneidVI.jpg [dostęp 25.08.2022], domena publiczna.

Ilustracja interaktywna przedstawia obraz „Wergiliusz czyta Eneidę Augustowi i Oktawii”, którego autorem jest Jean‑Joseph Taillasson. Na obrazie znajduje się dziesięć postaci. Na środku jest młody mężczyzna, który siedzi na złotym krześle. Ma krótkie, blond włosy, a na głowie wieniec laurowy. Ubrany jest w zieloną szatę, niebieskie spodnie i czerwoną pelerynę ze złotymi zdobieniami. Na nogach ma brązowe buty nad kostkę. Jego twarz jest zwrócona w lewą stronę. Naprzeciwko niego, po lewej stronie, stoi mężczyzna w białej szacie przepasanej brązowym materiałem. Na nogach ma brązowe sandały. Ma długie, kręcone, ciemne włosy i białą opaskę na głowie. W lewej dłoni trzyma zapisany zwój papirusu. Prawą rękę m wysuniętą do przodu. Za nim, po prawej stronie stoi starszy mężczyzna z krótkimi, siwymi włosami. Ubrany jest w jasnozieloną szatę i zieloną narzutę. Ma skrzyżowane ramiona. Za nim, po prawej stronie stoi dwóch mężczyzn. Pierwszy z nich ma siwą brodę i wąsy. Na głowie ma złoty hełm. Drugi stoi bokiem. Na głowie ma złoto‑srebrny hełm. Jest ubrany w złoto- żółtą szatę. Z lewej strony mężczyzny w białej szacie stoi trzech mężczyzn. Pierwszy z nich ma krótkie, kręcone, blond włosy i ubrany jest w granatową szatę. Opiera się o złoty stół, na którym leży zwój białego papieru. Drugi z nich ma krótkie, kręcone, ciemne włosy i ubrany jest w ciemną szatę. Na prawym ramieniu trzyma brązowy przedmiot. Trzeci z nich ma krótkie, kręcone, blond włosy. Na lewym ramieniu trzyma jasnobrązowy przedmiot zakończony ostrzem. Za nimi jest ściana, na której wisi obraz i kolumny. Tło jest ciemne, niewyraźne. Po prawej stronie mężczyzny siedzącego na złotym krześle są dwie kobiety. Jedna z nich siedzi na złotym krześle. Ma kręcone, blond włosy, a na głowie ma różową chustkę. Twarz ma zwróconą w prawą stronę. Oczy ma przymknięte i grymas na twarzy. Ubrana jest w biało‑granatową szatę ze złotymi zdobieniami. Na nogach ma sandały. Prawą dłoń trzyma pod lewą piersią. Nad nią jest pochylona druga kobieta. Ma długie, brązowe, kręcone włosy i granatową chustkę na głowie. Ubrana jest w fioletowo‑niebieską szatę. Dłońmi obejmuje ramiona pierwszej kobiety. Za nimi jest brązowa, zmarszczona kotara. Podłoga jest w szaro‑brązowe kwadraty oddzielone jasnoszarymi pasami. Po wejściu w drugą warstwę ilustracji w prawym panelu znajdują się trzy hasła. Pierwsze: Publiusz Wergiliusz Maro. Po kliknięciu na hasło na obrazie pojawia się pomarańczowe obramowanie wokół mężczyzny w białej szacie przepasanej brązowym materiałem. Po naciśnięciu na granatowy prostokąt, który znajduje się przy pierwszym napisie, pojawia się następujący tekst. Do najwybitniejszych poetów propagujących ideologię Augusta należał Publiusz Wergiliusz Maro (Publius Vergilius Maro, 70 - 19 p.n.e.) Syn rolnika z wioski Andes pod Mantuą, kształcił się w Kremonie, w Mediolanie, a od 50 r. p.n.e. w Rzymie. Studiował także w Neapolu filozofię epikurejską (ok. 45 r. p.n.e.). Młody poeta został pozbawiony ziemi w czasie przeprowadzanej konfiskaty gruntów na rzecz zasłużonych weteranów Augusta. Wywłaszczenie dotknęło wieśniaków z okolic Mantui, a więc i ojca Wergiliusza. Znalazł się wtedy poeta najpierw w Neapolu, u swego nauczyciela, filozofa epikurejskiego, Syrona, następnie przeniósł się do Rzymu, gdzie poznał Mecenasa, a przez niego Augusta. Wergiliusza można nazwać poetą przełomu. W czasach młodzieńczych pozostawał pod wpływem neoteryków. Widoczne to jest w utworach poety przekazanych w tzw. Dodatku do Dzieł Wergiliusza (Appendix Vergiliana). Znajdują się tam zbudowane według wymagań szkoły aleksandryjskiej epigramaty, ujęte w zbiór Drobiazgi (Catalepton), a także noszący piętno tej samej szkoły poemacik (epyllion) Komar (Culex). Także we wczesnym okresie twórczości ogłosił Wergiliusz zbiór Bukolik (Bucolica) napisanych w latach 42‑39 p.n.e. Utwory te, zwane też Eklogami (Eclogae), były w dużej mierze wzorowane na Sielankach Teokryta, lecz posiadały również wiele motywów oryginalnych. W następnym etapie twórczości poety z Mantui widać wyraźnie zwrot ku poezji Grecji epoki klasycznej. Ujawnia się to w poemacie dydaktycznym Georgiki (Georgica, 37 - 30 p.n.e.), przede wszystkim zaś w słynnej, nawiązującej do Homera epopei Eneida (Aeneis), nad którą pracował Wergiliusz do końca życia (29 - 19 p.n.e.). Nadanie dziełu ostatecznej formy planował Wergiliusz w czasie pobytu w Grecji. Udał się tam w 19 r. p.n.e. Z podróży tej już nie powrócił. Zmarł 21 września 19 r. p.n.e., w 51 roku życia. W testamencie zakazał publikowania Eneidy, uważając poemat za niedostatecznie doskonały. August jednak nie uszanował woli poety. Wydaje się, że już w 17 r. p.n.e. Eneida trafiła do rąk czytelników. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca fotografię, której autorem jest Effi Schweizer. Na zdjęciu znajduje się mozaika „Wergiliusza z manuskryptem Eneidy, otoczonego przez Muzy: Klio i Melpomenę”. Mozaika znajduje się w drewnianej, brązowej ramie na jasnozielonym tle. Na środku siedzi mężczyzna w długiej, jasnej szacie i jasnych butach. Na kolanach trzyma zwój papirusu. Z prawej strony stoi postać w czerwonej szacie ze złotymi zdobieniami i zielonym materiałem na lewym ramieniu. W lewej dłoni trzyma maskę, a prawą dotyka swojego policzka. Z lewej strony mężczyzny stoi druga postać. Ma długą, zielono‑złotą szatę. W dłoniach trzyma zwój papieru. Tło mozaiki jest jasne. Drugie hasło na panelu, to „Strona z manuskryptu Eneidy Wergiliusza”. Po naciśnięciu na niego myszką na obrazie pojawia się pomarańczowe obramowanie wokół mężczyzny ubranego w jasnozieloną szatę i zieloną narzutę. Po naciśnięciu na granatowy prostokąt, który znajduje się przy drugim haśle, pojawia się następujący tekst. Ostatnie dzieło Wergiliusza, „Eneida”, powstało z inspiracji Augusta. Pisane w latach 29 - 19 p.n.e. dzieło stało się epopeją narodową Rzymian, której celem było uświetnienie dawnych dziejów państwa rzymskiego i uzasadnienie prawa Rzymu do panowania nad światem. Składał także Wergiliusz w tym poemacie hołd boskiej (bo wywodzącej się od samej Wenery) dynastii julijskiej, z jej znakomitym przedstawicielem, Augustem. Eneasz, od którego imienia wzięła tytuł epopeja, to syn Anchizesa i Wenery, jeden z najdzielniejszych u boku Hektora obrońców Troi. Za sprawą opiekujących się Eneaszem bogów wraz z ojcem, synem i garstką Trojan uszedł z płonącego miasta. Rozbitkowie, unosząc ze sobą posążki bogów, schronili się na okręty, aby pod boskim przewodnictwem “wrócić do dawnej matki”, tak bowiem przepowiednie nazywały ziemię italską. Wyprawa Eneasza do Italii została zatem przedstawiona jako powrót - nostos . Według legendy niegdyś praojciec Troi, Dardanus, przybył z Italii na wybrzeże Azji Mniejszej i założył gród Troję, Eneasz zaś z towarzyszami na rozkaz bogów miał powrócić do dawnej siedziby. Powrót ten utrudniała nieprzyjazna Trojanom bogini Junona. Za jej sprawą bardzo przedłużała się podróż rozbitków i byli oni narażeni na liczne przygody i niebezpieczeństwa. Ostatecznie musiała Junona pogodzić się z losem przeznaczającym Trojanom ziemię italską, postawiła jednak warunek (który przyjął Jowisz), że przybysze zlatynizują się na nowej ziemi i dawne imię Trojan ulegnie zapomnieniu. Tak więc Eneasza ocalili bogowie, ażeby na italskim półwyspie mogła powstać nowa Troja, nazwana jednak nie Troją, lecz Rzymem. W pierwszych sześciu księgach epopei została przedstawiona tułaczka Eneasza przypominająca wędrówkę Odyseusza. Z Homerowej Odysei zostały przeniesione do Eneidy przygody z Cyklopem, Scyllą, Charybdą, Kirke. Tak jak Odyseusz, zszedł Eneasz do podziemia. Za sprawą Junony przerwał swą tułaczkę dłuższym pobytem w Kartaginie (romans z Dydoną), podobnie jak Odyseusz, goszczony przez Kirke i Kalipso. Druga część poematu jest natomiast wzorowana na Iliadzie. Z wyroku losów miał Eneasz w Italii założyć nową dynastię i ożenić się z córką króla Lacjum, Lawinią. Ojciec Lawinii, Latynus, zgodził się na małżeństwo. Jednak Junona podburzyła do walki rywala Eneasza, króla plemion Rutulów, Turnusa. Z powodu Lawinii nastąpił wybuch wojny między Latynami a Rutulami. Wojna ta przypomina wojnę Trojan i Greków o Helenę, pełna jest epizodów zapożyczonych z Iliady. Kres wojnie kładzie pojedynek Eneasza z Turnusem, zakończony śmiercią Turnusa. Odpowiada on przedstawionemu w Iliadzie pojedynkowi Achillesa z Hektorem. Do tego pojedynku Eneasz wkłada zbroję wykutą przez Wulkana. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca stronę z manuskryptu „Eneidy” Wergiliusza, autorstwa Cristoforo Majorana. Na środku ilustracji jest tekst w kolorze brązowym. Rozpoczyna się on ozdobną, złotą literą „I” na czerwonym tle. Nad tekstem jest prostokąt ze złotą ramką. W środku na granatowym tle są złote napisy. Nad ramką przedstawiono fragmentarycznie dwie karykaturalne postacie; takie same znajdują się pod tekstem. Od pasa w górę mają ciało ludzkie, a od pasa w dół złote nogi z kopytami i złote ogony. Tło strony z manuskryptu jest bardzo ozdobne w kolorach: złotym, czerwonym, granatowym i zielonym. Trzecie hasło, to „Cesarz August”. Po kliknięciu na nie na obrazie pojawia się pomarańczowe obramowanie wokół mężczyzny siedzącego na złotym krześle. Po naciśnięciu na granatowy prostokąt, który znajduje się przy trzecim haśle, pojawia się następujący tekst. Fragment VI księgi Eneidy, w którym Eneasz schodzi do podziemi i spotyka tam, zasmucony jego przedwczesną śmiercią. Kiedy Wergiliusz czyta ten fragment Oktawianowi Augustowi, Oktawia, matka mdleje z rozpaczy po stracie syna. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca obraz „Wergiliusz czyta Eneidę cesarzowi Augustowi, jego żonie Liwii i mdlejącej siostrze, Oktawii”, którego autorem jest Antonio Zucchi. Na obrazie są cztery postacie. Na środku siedzi mężczyzna w złotej szacie i czerwonym płaszczu. Na głowie ma zielony wieniec laurowy. Twarz ma zwróconą w prawą stronę. Po jego lewej stronie stoi mężczyzna ubrany w jasną szatę i błękitny płaszcz. W prawej dłoni trzyma zapisane tabliczki. Mężczyzna ma krótkie, ciemne włosy. Za nim stoi złota, ozdobna kolumna. Z prawej strony znajdują się dwie kobiety. Jedna siedzi na krześle, a druga stoi i nachyla się nad nią. Siedząca kobieta ma długą, białą szatę i jasnoróżową narzutę. Ma upięte, brązowe włosy i cienką opaskę na głowie. Jej oczy są zamknięte, a twarz jest przechylona w lewą stronę. Jej karnacja jest bardzo jasna. Kobieta, która się nad nią nachyla ma jasne włosy, spięte z tyłu. Ubrana jest w jasną szatę i niebieską narzutę. Prawą dłonią dotyka prawego przedramienia siedzącej kobiety. Ścianę osłania jasna tkanina. Tło obrazu jest ciemne.

Polecenie 1
R1FJP2J9NQQN8
Zdecyduj, czy poniższe zdania są prawdziwe, czy fałszywe. Prawda Możliwe odpowiedzi: 1. Drogę do kariery na dworze Oktawiana Augusta zapewnił poecie Mecenas., 2. Wergiliusz był niewykształconym synem rolnika., 3. Lawinia była córką króla Latynów., 4. Według Eneidy przodkowie Trojan przybyli z Italii., 5. Podczas czytania fragmentów Eneidy mdleje żona Oktawiana, Liwia., 6. Eneida jest dziełem niedokończonym., 7. Kres wojny z Rutulami kładzie pojedynek Eneasza z Latynusem., 8. Georgiki były wzorowane na Sielankach Teokryta, 9. Eneida wzorowana jest na jednym z dzieł Homera - Odysei., 10. Wenus działała na niekorzyść Eneasza w trakcie jego podróży do Italii. Fałsz Możliwe odpowiedzi: 1. Drogę do kariery na dworze Oktawiana Augusta zapewnił poecie Mecenas., 2. Wergiliusz był niewykształconym synem rolnika., 3. Lawinia była córką króla Latynów., 4. Według Eneidy przodkowie Trojan przybyli z Italii., 5. Podczas czytania fragmentów Eneidy mdleje żona Oktawiana, Liwia., 6. Eneida jest dziełem niedokończonym., 7. Kres wojny z Rutulami kładzie pojedynek Eneasza z Latynusem., 8. Georgiki były wzorowane na Sielankach Teokryta, 9. Eneida wzorowana jest na jednym z dzieł Homera - Odysei., 10. Wenus działała na niekorzyść Eneasza w trakcie jego podróży do Italii.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 2
R57HVJ3CDSHN8

Mapa interaktywna przedstawia miejsca, które odwiedził Eneasz z Trojanami, szukając nowej ojczyzny. 

1
R18K32ZHF9N151
Ilustracja przedstawia mapę interaktywną „Podróż Eneasza na mapie basenu Morza Śródziemnego za panowania Oktawiana Augusta (31 r. p.n.e.-14 r. n.e.)”. W lewym dolnym rogu znajduje się legenda mapy. Przypisano na niej kolory występujące na mapie do ich znaczeń. Na pomarańczowo - terytoria należące do Rzymu przed 31 r. p.n.e. Podboje i zdobycze Oktawiana: na ciemnozielono - od 31 do 19 r. p.n.e., na jasnozielono - od 19 do 9 r. p.n.e., na żółto - od 9 do 6 r. p.n.e. Na różowo - królestwa klientów Rzymu. Czerwoną kropką oznaczono twierdze legionistów w szóstym roku naszej ery. Na mapie na pomarańczowo zaznaczone są terytoria należące do Rzymu przed 31 r. p.n.e. Jest to Hiszpania, Galia, Italia, Asia, Syria i Afryka. Na ciemnozielono zaznaczone są podboje i zdobycze Oktawiana w latach 31‑19 p.n.e. Jest to Egipt, Galatia, teren na północy Hiszpanii oraz dookoła Nikai. Na jasnozielono zaznaczone są podboje i zdobycze Oktawiana w latach 19‑9 p.n.e. Jest to zachodnia Germania, Retia, Dalmacja. Na żółto zaznaczone są podboje i zdobycze Oktawiana w latach 9‑6 p.n.e. Jest to środkowa Germania i Judea. Na jasnofioletowo zaznaczone są królestwa klientów Rzymu. Jest to Mauretania, Kapadocja, Tracja, Norikum. Na biało zaznaczone są morza i oceany, a na jasnoszaro pozostałe części kontynentów. Napisy na akwenach wodnych są szarą czcionką, a na lądach czarną. Czerwoną kropką z czerwoną obwódką zaznaczone są twierdze legionistów w 6 r. n.e. Nazwy tych miejsc napisane są czerwoną czcionką. W wewnętrznej warstwie mapy na panelu bocznym znajduje się dziesięć haseł; są to nazwy twierdz legionistów. Po naciśnięciu pierwszego hasła „Troja” pojawia się następujący tekst. Opowieść o zdobyciu i zniszczeniu Troi przez Greków znajduje się w księdze II Eneidy. Eneasz, od którego imienia wzięła tytuł epopeja, to syn Anchizesa i Wenery, jeden z najdzielniejszych u boku Hektora obrońców Troi. Za sprawą opiekujących się Eneaszem bogów uszedł z płonącego miasta. Pod osłoną ciemności wyniósł z Troi na barkach starego ojca Anchizesa, za rękę prowadząc małego syna Askaniusza, z tyłu zaś podążała za nimi żona Kreuza. Eneasz polecił towarzyszom zebrać się za miastem w świątyni Demeter, sam natomiast wrócił do miasta, aby odszukać zagubioną w czasie ucieczki Kreuzę. W Troi spotkał jednak tylko jej marę, która kazała mu udać się do Italii, gdzie czeka na niego tron i nowa małżonka. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca obraz „Eneasz uciekający z Troi”, którego autorem jest Pompeo Batoni. Po lewej stronie jest kobieta z długimi, ciemnymi włosami. Ma żółto‑pomarańczowo‑niebieską szatę i bose stopy. Jej prawa ręka wyciągnięta jest do przodu. Obok niej stoi niska postać o krótkich, ciemnych włosach. Jest naga; przerzucony fragment szarego płaszcza przesłania ramię i podbrzusze. W prawej dłoni trzyma niewielki przedmiot, a lewą dotyka ubrania mężczyzny, który stoi po prawej stronie. Mężczyzna ten jest wysoki i umięśniony. Ma na sobie zielono‑czerwony krótki strój i brązowe sandały nad kostkę. Ma brązowe wąsy i brodę. Na głowie ma srebrno‑złoty hełm. Na swoim lewym ramieniu niesie starszego mężczyznę w krótkiej, jasnej szacie i czerwono‑złotej czapce. W tle znajdują się jasne mury. Nad nimi jest niebieskie niebo i zachodzące słońce. Drugie hasło to „Delos”. Po naciśnięciu na nie pojawia się następujący tekst. Po zburzeniu Troi Eneadzi popłynęli najpierw do Tracji, ale ostrzeżeni przez marę zamordowanego Polydora, przybyli na wyspę Delos, gdzie Anchizes otrzymał nową wyrocznię, aby szukali dawnej ojczyzny. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca obraz „Krajobraz z Eneaszem na Delos”, którego autorem jest Claude Lorrain. Z prawej strony obrazu znajduje się fragment wysokiego budynku z kolumnami. Jest on w jasnej kolorystyce. Na dachu budynku znajdują się dwie postacie. Przy kolumnach stoi sześć postaci w kolorowych szatach. Za nimi jest jasny budynek z zieloną kopułą i jasnymi kolumnami na froncie. Na środku obrazu jest drzewo. Przed nim niewielka łąka, na której wypasają się kozy. Za drzewem rozpościera się niebieskie morze z pływającymi po nim statkami. Po lewej stronie obrazu jest fragment drzewa i niewielkiego mostu, po którym idą dwie osoby. Tło stanowi błękitne niebo z białymi chmurami. Trzecie hasło, to „Kreta”. Po naciśnięciu na nie pojawia się następujący tekst. Na Krecie uciekinierzy z Troi założyli nowe miasto, ale wkrótce musieli je opuścić wskutek zarazy. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca malowaną plakietkę emaliowaną z „Eneaszem opuszczającym Kretę”. Po lewej stronie namalowano ląd z zieloną trawą i brązowymi budynkami. Znajdują się tam cztery postacie w ciemnych szatach. Jedna z nich wskazuje lewą ręką na morze. Po prawej stronie znajduje się morze, kilka wysp i okrągła łódka. W łódce są trzy postacie w ciemnych szatach. Nad jedną z nich zamieszczono na białym prostokątnym tle napis „Eneas”. W tle ukazano ciemnoniebieskie niebo oraz trzy inne łodzie płynące w deszczu. Czwarte hasło, to „Wyspy Strofadzkie”. Po jego naciśnięciu pojawia się następujący tekst. Na Wyspach Strofadzkich harpia Celeno przepowiedziała im, że dopiero wówczas odnajdą nową ojczyznę, gdy z głodu zjedzą stoły. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca obraz „Eneasz i jego towarzysze walczący z harpiami”, którego autorem jest François Perrier. Na środku obrazu są dwie postacie. Postać z lewej strony ubrana jest w krótką, złotą zbroję z czerwonym płaszczem, złoty hełm z jasnym pióropuszem oraz brązowe sandały. W lewej dłoni trzyma miecz. Postać z prawej strony ubrana jest w pomarańczową, krótką szatę, szary pancerz ochraniający korpus i brązowe sandały. Lewą rękę ma podniesioną do góry i trzyma w niej tarczę. Nad mężczyznami lata kilka postaci, które mają ludzkie głowy oraz ptasie skrzydła i pazury. Dookoła mężczyzn zgromadziły się kobiety i dzieci, które również walczą z harpiami. Tło stanowi zachmurzone niebo. Piąte hasło, to „Epir”. Po jego naciśnięciu pojawia się następujący tekst. W Epirze spotkali Andromachę, wdowę po Hektorze, i Helenusa, syna Priama, który wywróżył im, że ojczyzną ich będzie Italia. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca „Eneasza przybywającego do Epiru witanego przez Helenusa i Andromachę”. Na środku obrazka jest mężczyzna z siwą brodą w niebieskiej szacie z pomarańczowymi zdobieniami i pomarańczowymi rękawami. Na głowie ma ozdobne, białe nakrycie. W rękach trzyma złoty, pionowy przedmiot. Za nim stoją trzy postacie w pomarańczowych strojach i pomarańczowych czapkach. Po lewej stronie stoją trzy kobiety w ciemnych, długich sukniach. Wszystkie mają pomarańczowe włosy. Pomiędzy nimi stoi pomarańczowa skrzynia. W lewym górnym rogu jest kilka drzew oraz trzech mężczyzn w pomarańczowych strojach. Wszystkie te postacie stoją na pomarańczowo‑zielonym lądzie, w tle którego jest pomarańczowy zamek z kopułą i wieżami. Z prawej strony lądu jest akwen wodny i dwa pomarańczowe statki. Na jednym z nich jest sześć postaci. Wszystkie ubrane są na pomarańczowo z pomarańczowymi nakryciami głowy. Tło ilustracji stanowi niebieskie niebo z gwiazdami. Po kliknięciu na szóste hasło „Sycylia” pojawia się następujący tekst. Trojanie dopłynęli na Sycylię przez Scyllę i Charybdę. W Drepanum umarł stary Anchizes. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca „Śmierć Anchizesa”, której autorami są G. J. Lang i G. C. Eimmart. Jest wykonana czarnym narzędziem pisarskim na białym tle. Na środku znajduje się postać męska na wysokim łóżku. Ma nagi tors, a nogi przykryte materiałem. Pod głową ma dużą poduszkę. Dookoła niego jest osiem osób. Część z nich ma zbroje, a część jest ubrana w szaty. Po lewej stronie są ozdobne drzwi z kotarą. Stoi w nich postać w długiej szacie. W tle, z lewej strony stoi waza na ozdobnym podeście. Tło jest ciemne, niewyraźne. Pod ilustracją zapisano trzywersowy fragment „Eneidy” w języku łacińskim. Siódme hasło, to Kartagina. Po jego naciśnięciu pojawia się następujący tekst. Dzięki pomocy boga Neptuna Eneasz mógł uciec przed burzą (wywołaną przez Junonę) na wybrzeże libijskie. Trojanie zostali życzliwie przyjęci przez królową kartagińską Dydonę. Podczas uczty opowiedzieli jej o swoich wcześniejszych losach. Eneasz i jego towarzysze skorzystali z gościnności królowej, wkrótce również nawiązał się romans Dydony z Trojaninem. Podczas polowania zorganizowanego przez królową wybuchła gwałtowna burza, która zmusiła Dydonę i Eneasza do schronienia się w górskiej grocie, gdzie nastąpiło ich pierwsze zbliżenie. Romans królowej z bohaterem trojańskim został jednak przerwany przez Jowisza, który przysłał do Eneasza Merkurego, aby przypomniał mu o jego misji i obowiązkach wobec syna i towarzyszy. Eneasz, surowo napomniany, przygotował się po kryjomu do odjazdu pomimo błagań zrozpaczonej Dydony, która na próżno próbowała go zatrzymać, wreszcie zdesperowana popełniła samobójstwo, rzucając straszliwą klątwę na kochanka i jego naród. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca „Dydonę i Eneasza”, której autorem jest Pompeo Batoni. Na środku obrazu stoi mężczyzna w krótkiej, brązowej szacie i niebieskiej narzucie. Na głowie ma niebiesko‑złoty hełm, a na nogach sandały. Po prawej stronie, na kamieniu, siedzi kobieta o kręconych jasnych włosach. Prawą ręką dotyka lewego boku mężczyzny. Ubrana jest w różową tiulową szatę. Lewą dłoń podnosi do góry, głowę odchyla w prawą stronę. Z tyłu stoi jasnowłosa kobieta w zielonej szacie. Z lewej strony obrazu jest akwen wodny z brązowym statkiem. Tło stanowi zachmurzone niebo. Po naciśnięciu na kolejne hasło „Sycylia” pojawia się następujący tekst. Po opuszczeniu Kartaginy Trojanie udają się ponownie na Sycylię w gościnę do króla Acestesa. Eneasz postanowił tam uczcić rocznicę śmierci Anchizesa przez złożenie uroczystych ofiar i urządzenie igrzysk sportowych. W trakcie zawodów kobiety trojańskie za sprawą Junony podpaliły ich flotę, ale Jowisz ubłagany przez Eneasza, zesłał deszcz, który ugasił pożar. Eneasz zostawił na Sycylii pod opieką Acestesa kobiety i część towarzyszy niezdolnych do dalszych trudów. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca „Eneasza z towarzyszami składających ofiarę bogom przed grobem Anchizesa”. Na obrazie przedstawiono pięć postaci w granatowych i brązowych szatach stojących na trawie. Po lewej stronie jest brązowy budynek z granatową kopułą i granatowymi witrażami. W środku jest biały stół z 4 złotymi kielichami. Na brzegu stołu jest głowa zielonego węża. Pozostała część ciała węża znajduje się na brązowym podeście z granatowymi nogami. Podest ten jest przed budynkiem z kopułą. Po prawej stronie podestu leży brązowa krowa, a nad nią brązowa koza. W tle znajduje się brązowy zamek i gwiaździste, granatowe niebo. Po prawej stronie obrazu znajduje się akwen wodny i brązowy statek. Dziewiąte hasło to „Kume”. Po naciśnięciu na nie pojawia się następujący tekst. Po wylądowaniu w Kume udał się do groty Sybilli i wraz z nią wyruszył na wędrówkę po świecie podziemnym. Po uśpieniu potwornego Cerbera Eneasz spostrzegł w pierwszej części podziemia dusze przedwcześnie zmarłych ludzi, między innymi Dydonę, która jednak na widok Trojanina odeszła bez słowa. W Tartarze Eneasz i Sybilla oglądali dusze odbywających kary złoczyńców, oszustów i cudzołożników. Na progu pałacu Plutona Eneasz złożył złotą gałązkę, a następnie wszedł do Elizjum - krainy dusz szczęśliwych, gdzie spotkał ojca Anchizesa, który wskazał mu dusze przyszłych potomków - bohaterów rzymskich: Romulusa, Cezara, Pompejusza, Augusta, Kamillusa, Marcellusa i innych. Anchizes zapowiedział także synowi, że czekają go jeszcze ciężkie wojny w Lacjum. Pod tekstem jest ilustracja pt. „Eneasz i Sybilla”, nieznanego autora. Na środku obrazu stoi mężczyzna w złoto‑czerwonej zbroi i złotym hełmie. W lewej dłoni trzyma okrągłą tarczą, a w prawej złotą gałązkę. Za nim jest połamany maszt z białym żaglem. Na górze masztu jest czarny wąż. Z lewej strony stoi mężczyzna z długą, białą brodą, ubrany w brązową szatę z podniesionymi do góry rękoma. Dookoła mężczyzn znajduje się wiele innych postaci. Tło obrazu jest ciemne, niewyraźne. Po naciśnięciu kolejnego hasła „Kraj Latynów” pojawia się następujący tekst. U kresu podróży okręty Eneasza wpłynęły do ujścia Tybru, gdzie w krainie zwanej Lacjum gościnnie przyjął Trojan król Latynus, ofiarując ich wodzowi rękę swojej córki Lawinii, którą jej matka, królowa Amata, zamierzała wydać za mąż za księcia Rutulów, Turnusa. Z powodu Lawinii nastąpił wybuch wojny między Latynami a Rutulami, jako że Junona podburzyła rywala Eneasza, Turnusa. Kres wojnie kładzie pojedynek Eneasza z Turnusem, zakończony śmiercią Turnusa. Trojanin poślubił więc Lawinię, a syn jego Askaniusz Julus założył podwaliny nowej dynastii julijskiej, której potomkiem - przez pokrewieństwo z Juliuszem Cezarem - jest August. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca obraz pt. „Latynus oferuje Eneaszowi córkę Lawinię za żonę”, którego autorem jest Giovanni Battista Tiepolo. Obraz ma kształt elipsy na ciemnym tle. Po prawej stronie znajduje się kobieta o jasnych włosach. Ubrana jest w długą białą suknię z długim rękawem. W lewej dłoni trzyma dół sukni, a prawą dotyka dłoni mężczyzny. Mężczyzna ten ma ciemny strój z ozdobnymi rękawami. Ma krótkie, ciemne włosy. Za nim stoi starszy mężczyzna z żółtym nakryciem głowy i czerwonym strojem. W tle jest brązowa ściana i biała balustrada.
Mapa - Podróż Eneasza na mapie basenu Morza Śródziemnego za panowania Oktawiana Augusta (31 r. p.n.e. - 14 r. n.e.), online‑skills, CC BY 3.0
Źródło: online-skills, Mapa - Podróż Eneasza na mapie basenu Morza Śródziemnego za panowania Oktawiana Augusta (31 r. p.n.e. - 14 r. n.e.), licencja: CC BY 3.0.

Ilustracja przedstawia mapę interaktywną „Podróż Eneasza na mapie basenu Morza Śródziemnego za panowania Oktawiana Augusta (31 r. p.n.e.-14 r. n.e.)”. W lewym dolnym rogu znajduje się legenda mapy. Przypisano na niej kolory występujące na mapie do ich znaczeń. Na pomarańczowo - terytoria należące do Rzymu przed 31 r. p.n.e. Podboje i zdobycze Oktawiana: na ciemnozielono - od 31 do 19 r. p.n.e., na jasnozielono - od 19 do 9 r. p.n.e., na żółto - od 9 do 6 r. p.n.e. Na różowo - królestwa klientów Rzymu. Czerwoną kropką oznaczono twierdze legionistów w szóstym roku naszej ery. Na mapie na pomarańczowo zaznaczone są terytoria należące do Rzymu przed 31 r. p.n.e. Jest to Hiszpania, Galia, Italia, Asia, Syria i Afryka. Na ciemnozielono zaznaczone są podboje i zdobycze Oktawiana w latach 31‑19 p.n.e. Jest to Egipt, Galatia, teren na północy Hiszpanii oraz dookoła Nikai. Na jasnozielono zaznaczone są podboje i zdobycze Oktawiana w latach 19‑9 p.n.e. Jest to zachodnia Germania, Retia, Dalmacja. Na żółto zaznaczone są podboje i zdobycze Oktawiana w latach 9‑6 p.n.e. Jest to środkowa Germania i Judea. Na jasnofioletowo zaznaczone są królestwa klientów Rzymu. Jest to Mauretania, Kapadocja, Tracja, Norikum. Na biało zaznaczone są morza i oceany, a na jasnoszaro pozostałe części kontynentów. Napisy na akwenach wodnych są szarą czcionką, a na lądach czarną. Czerwoną kropką z czerwoną obwódką zaznaczone są twierdze legionistów w 6 r. n.e. Nazwy tych miejsc napisane są czerwoną czcionką. W wewnętrznej warstwie mapy na panelu bocznym znajduje się dziesięć haseł; są to nazwy twierdz legionistów. Po naciśnięciu pierwszego hasła „Troja” pojawia się następujący tekst. Opowieść o zdobyciu i zniszczeniu Troi przez Greków znajduje się w księdze II Eneidy. Eneasz, od którego imienia wzięła tytuł epopeja, to syn Anchizesa i Wenery, jeden z najdzielniejszych u boku Hektora obrońców Troi. Za sprawą opiekujących się Eneaszem bogów uszedł z płonącego miasta. Pod osłoną ciemności wyniósł z Troi na barkach starego ojca Anchizesa, za rękę prowadząc małego syna Askaniusza, z tyłu zaś podążała za nimi żona Kreuza. Eneasz polecił towarzyszom zebrać się za miastem w świątyni Demeter, sam natomiast wrócił do miasta, aby odszukać zagubioną w czasie ucieczki Kreuzę. W Troi spotkał jednak tylko jej marę, która kazała mu udać się do Italii, gdzie czeka na niego tron i nowa małżonka. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca obraz „Eneasz uciekający z Troi”, którego autorem jest Pompeo Batoni. Po lewej stronie jest kobieta z długimi, ciemnymi włosami. Ma żółto‑pomarańczowo‑niebieską szatę i bose stopy. Jej prawa ręka wyciągnięta jest do przodu. Obok niej stoi niska postać o krótkich, ciemnych włosach. Jest naga; przerzucony fragment szarego płaszcza przesłania ramię i podbrzusze. W prawej dłoni trzyma niewielki przedmiot, a lewą dotyka ubrania mężczyzny, który stoi po prawej stronie. Mężczyzna ten jest wysoki i umięśniony. Ma na sobie zielono‑czerwony krótki strój i brązowe sandały nad kostkę. Ma brązowe wąsy i brodę. Na głowie ma srebrno‑złoty hełm. Na swoim lewym ramieniu niesie starszego mężczyznę w krótkiej, jasnej szacie i czerwono‑złotej czapce. W tle znajdują się jasne mury. Nad nimi jest niebieskie niebo i zachodzące słońce. Drugie hasło to „Delos”. Po naciśnięciu na nie pojawia się następujący tekst. Po zburzeniu Troi Eneadzi popłynęli najpierw do Tracji, ale ostrzeżeni przez marę zamordowanego Polydora, przybyli na wyspę Delos, gdzie Anchizes otrzymał nową wyrocznię, aby szukali dawnej ojczyzny. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca obraz „Krajobraz z Eneaszem na Delos”, którego autorem jest Claude Lorrain. Z prawej strony obrazu znajduje się fragment wysokiego budynku z kolumnami. Jest on w jasnej kolorystyce. Na dachu budynku znajdują się dwie postacie. Przy kolumnach stoi sześć postaci w kolorowych szatach. Za nimi jest jasny budynek z zieloną kopułą i jasnymi kolumnami na froncie. Na środku obrazu jest drzewo. Przed nim niewielka łąka, na której wypasają się kozy. Za drzewem rozpościera się niebieskie morze z pływającymi po nim statkami. Po lewej stronie obrazu jest fragment drzewa i niewielkiego mostu, po którym idą dwie osoby. Tło stanowi błękitne niebo z białymi chmurami. Trzecie hasło, to „Kreta”. Po naciśnięciu na nie pojawia się następujący tekst. Na Krecie uciekinierzy z Troi założyli nowe miasto, ale wkrótce musieli je opuścić wskutek zarazy. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca malowaną plakietkę emaliowaną z „Eneaszem opuszczającym Kretę”. Po lewej stronie namalowano ląd z zieloną trawą i brązowymi budynkami. Znajdują się tam cztery postacie w ciemnych szatach. Jedna z nich wskazuje lewą ręką na morze. Po prawej stronie znajduje się morze, kilka wysp i okrągła łódka. W łódce są trzy postacie w ciemnych szatach. Nad jedną z nich zamieszczono na białym prostokątnym tle napis „Eneas”. W tle ukazano ciemnoniebieskie niebo oraz trzy inne łodzie płynące w deszczu. Czwarte hasło, to „Wyspy Strofadzkie”. Po jego naciśnięciu pojawia się następujący tekst. Na Wyspach Strofadzkich harpia Celeno przepowiedziała im, że dopiero wówczas odnajdą nową ojczyznę, gdy z głodu zjedzą stoły. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca obraz „Eneasz i jego towarzysze walczący z harpiami”, którego autorem jest François Perrier. Na środku obrazu są dwie postacie. Postać z lewej strony ubrana jest w krótką, złotą zbroję z czerwonym płaszczem, złoty hełm z jasnym pióropuszem oraz brązowe sandały. W lewej dłoni trzyma miecz. Postać z prawej strony ubrana jest w pomarańczową, krótką szatę, szary pancerz ochraniający korpus i brązowe sandały. Lewą rękę ma podniesioną do góry i trzyma w niej tarczę. Nad mężczyznami lata kilka postaci, które mają ludzkie głowy oraz ptasie skrzydła i pazury. Dookoła mężczyzn zgromadziły się kobiety i dzieci, które również walczą z harpiami. Tło stanowi zachmurzone niebo. Piąte hasło, to „Epir”. Po jego naciśnięciu pojawia się następujący tekst. W Epirze spotkali Andromachę, wdowę po Hektorze, i Helenusa, syna Priama, który wywróżył im, że ojczyzną ich będzie Italia. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca „Eneasza przybywającego do Epiru witanego przez Helenusa i Andromachę”. Na środku obrazka jest mężczyzna z siwą brodą w niebieskiej szacie z pomarańczowymi zdobieniami i pomarańczowymi rękawami. Na głowie ma ozdobne, białe nakrycie. W rękach trzyma złoty, pionowy przedmiot. Za nim stoją trzy postacie w pomarańczowych strojach i pomarańczowych czapkach. Po lewej stronie stoją trzy kobiety w ciemnych, długich sukniach. Wszystkie mają pomarańczowe włosy. Pomiędzy nimi stoi pomarańczowa skrzynia. W lewym górnym rogu jest kilka drzew oraz trzech mężczyzn w pomarańczowych strojach. Wszystkie te postacie stoją na pomarańczowo‑zielonym lądzie, w tle którego jest pomarańczowy zamek z kopułą i wieżami. Z prawej strony lądu jest akwen wodny i dwa pomarańczowe statki. Na jednym z nich jest sześć postaci. Wszystkie ubrane są na pomarańczowo z pomarańczowymi nakryciami głowy. Tło ilustracji stanowi niebieskie niebo z gwiazdami. Po kliknięciu na szóste hasło „Sycylia” pojawia się następujący tekst. Trojanie dopłynęli na Sycylię przez Scyllę i Charybdę. W Drepanum umarł stary Anchizes. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca „Śmierć Anchizesa”, której autorami są G. J. Lang i G. C. Eimmart. Jest wykonana czarnym narzędziem pisarskim na białym tle. Na środku znajduje się postać męska na wysokim łóżku. Ma nagi tors, a nogi przykryte materiałem. Pod głową ma dużą poduszkę. Dookoła niego jest osiem osób. Część z nich ma zbroje, a część jest ubrana w szaty. Po lewej stronie są ozdobne drzwi z kotarą. Stoi w nich postać w długiej szacie. W tle, z lewej strony stoi waza na ozdobnym podeście. Tło jest ciemne, niewyraźne. Pod ilustracją zapisano trzywersowy fragment „Eneidy” w języku łacińskim. Siódme hasło, to Kartagina. Po jego naciśnięciu pojawia się następujący tekst. Dzięki pomocy boga Neptuna Eneasz mógł uciec przed burzą (wywołaną przez Junonę) na wybrzeże libijskie. Trojanie zostali życzliwie przyjęci przez królową kartagińską Dydonę. Podczas uczty opowiedzieli jej o swoich wcześniejszych losach. Eneasz i jego towarzysze skorzystali z gościnności królowej, wkrótce również nawiązał się romans Dydony z Trojaninem. Podczas polowania zorganizowanego przez królową wybuchła gwałtowna burza, która zmusiła Dydonę i Eneasza do schronienia się w górskiej grocie, gdzie nastąpiło ich pierwsze zbliżenie. Romans królowej z bohaterem trojańskim został jednak przerwany przez Jowisza, który przysłał do Eneasza Merkurego, aby przypomniał mu o jego misji i obowiązkach wobec syna i towarzyszy. Eneasz, surowo napomniany, przygotował się po kryjomu do odjazdu pomimo błagań zrozpaczonej Dydony, która na próżno próbowała go zatrzymać, wreszcie zdesperowana popełniła samobójstwo, rzucając straszliwą klątwę na kochanka i jego naród. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca „Dydonę i Eneasza”, której autorem jest Pompeo Batoni. Na środku obrazu stoi mężczyzna w krótkiej, brązowej szacie i niebieskiej narzucie. Na głowie ma niebiesko‑złoty hełm, a na nogach sandały. Po prawej stronie, na kamieniu, siedzi kobieta o kręconych jasnych włosach. Prawą ręką dotyka lewego boku mężczyzny. Ubrana jest w różową tiulową szatę. Lewą dłoń podnosi do góry, głowę odchyla w prawą stronę. Z tyłu stoi jasnowłosa kobieta w zielonej szacie. Z lewej strony obrazu jest akwen wodny z brązowym statkiem. Tło stanowi zachmurzone niebo. Po naciśnięciu na kolejne hasło „Sycylia” pojawia się następujący tekst. Po opuszczeniu Kartaginy Trojanie udają się ponownie na Sycylię w gościnę do króla Acestesa. Eneasz postanowił tam uczcić rocznicę śmierci Anchizesa przez złożenie uroczystych ofiar i urządzenie igrzysk sportowych. W trakcie zawodów kobiety trojańskie za sprawą Junony podpaliły ich flotę, ale Jowisz ubłagany przez Eneasza, zesłał deszcz, który ugasił pożar. Eneasz zostawił na Sycylii pod opieką Acestesa kobiety i część towarzyszy niezdolnych do dalszych trudów. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca „Eneasza z towarzyszami składających ofiarę bogom przed grobem Anchizesa”. Na obrazie przedstawiono pięć postaci w granatowych i brązowych szatach stojących na trawie. Po lewej stronie jest brązowy budynek z granatową kopułą i granatowymi witrażami. W środku jest biały stół z 4 złotymi kielichami. Na brzegu stołu jest głowa zielonego węża. Pozostała część ciała węża znajduje się na brązowym podeście z granatowymi nogami. Podest ten jest przed budynkiem z kopułą. Po prawej stronie podestu leży brązowa krowa, a nad nią brązowa koza. W tle znajduje się brązowy zamek i gwiaździste, granatowe niebo. Po prawej stronie obrazu znajduje się akwen wodny i brązowy statek. Dziewiąte hasło to „Kume”. Po naciśnięciu na nie pojawia się następujący tekst. Po wylądowaniu w Kume udał się do groty Sybilli i wraz z nią wyruszył na wędrówkę po świecie podziemnym. Po uśpieniu potwornego Cerbera Eneasz spostrzegł w pierwszej części podziemia dusze przedwcześnie zmarłych ludzi, między innymi Dydonę, która jednak na widok Trojanina odeszła bez słowa. W Tartarze Eneasz i Sybilla oglądali dusze odbywających kary złoczyńców, oszustów i cudzołożników. Na progu pałacu Plutona Eneasz złożył złotą gałązkę, a następnie wszedł do Elizjum - krainy dusz szczęśliwych, gdzie spotkał ojca Anchizesa, który wskazał mu dusze przyszłych potomków - bohaterów rzymskich: Romulusa, Cezara, Pompejusza, Augusta, Kamillusa, Marcellusa i innych. Anchizes zapowiedział także synowi, że czekają go jeszcze ciężkie wojny w Lacjum. Pod tekstem jest ilustracja pt. „Eneasz i Sybilla”, nieznanego autora. Na środku obrazu stoi mężczyzna w złoto‑czerwonej zbroi i złotym hełmie. W lewej dłoni trzyma okrągłą tarczą, a w prawej złotą gałązkę. Za nim jest połamany maszt z białym żaglem. Na górze masztu jest czarny wąż. Z lewej strony stoi mężczyzna z długą, białą brodą, ubrany w brązową szatę z podniesionymi do góry rękoma. Dookoła mężczyzn znajduje się wiele innych postaci. Tło obrazu jest ciemne, niewyraźne. Po naciśnięciu kolejnego hasła „Kraj Latynów” pojawia się następujący tekst. U kresu podróży okręty Eneasza wpłynęły do ujścia Tybru, gdzie w krainie zwanej Lacjum gościnnie przyjął Trojan król Latynus, ofiarując ich wodzowi rękę swojej córki Lawinii, którą jej matka, królowa Amata, zamierzała wydać za mąż za księcia Rutulów, Turnusa. Z powodu Lawinii nastąpił wybuch wojny między Latynami a Rutulami, jako że Junona podburzyła rywala Eneasza, Turnusa. Kres wojnie kładzie pojedynek Eneasza z Turnusem, zakończony śmiercią Turnusa. Trojanin poślubił więc Lawinię, a syn jego Askaniusz Julus założył podwaliny nowej dynastii julijskiej, której potomkiem - przez pokrewieństwo z Juliuszem Cezarem - jest August. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca obraz pt. „Latynus oferuje Eneaszowi córkę Lawinię za żonę”, którego autorem jest Giovanni Battista Tiepolo. Obraz ma kształt elipsy na ciemnym tle. Po prawej stronie znajduje się kobieta o jasnych włosach. Ubrana jest w długą białą suknię z długim rękawem. W lewej dłoni trzyma dół sukni, a prawą dotyka dłoni mężczyzny. Mężczyzna ten ma ciemny strój z ozdobnymi rękawami. Ma krótkie, ciemne włosy. Za nim stoi starszy mężczyzna z żółtym nakryciem głowy i czerwonym strojem. W tle jest brązowa ściana i biała balustrada.

R1O42O1X353M5
Ćwiczenie 1
Polecenie 3
R1E2SAAT63VGC
Dla czasów Tu uzupełnij charakterystyczne jest ożywienie zainteresowań sztuką, nauką i literaturą. Zainteresowania te, umiejętnie podsycane i inspirowane, stały się zręcznym aparatem Tu uzupełnij za rządów Augusta. Na dworze Tu uzupełnij i jego światłych, zajmujących się pracą literacką przyjaciół: Mecenasa (Caius Cilnius Maecenas, 70 - 8 r. p.n.e.), Azyniusza Polliona (Caius Asinius Pollio, 76 r. p.n.e. - 4 n.e.) i Waleriusza Mesali (Marcus Valerius Messalla Corvinus, około 64 r. p.n.e. - 8 n.e.) znajdowali oparcie Tu uzupełnij i Tu uzupełnij. Dworskie salony literackie dostarczały twórcom pierwszych słuchaczy i krytyków ich prac. Znamienne, że to właśnie imię Mecenasa, doradcy Augusta, stało się synonimem Tu uzupełnij nauk i sztuk pięknych.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
Polecenie 3

Zapoznaj się z ilustracjami i wykonaj polecenie. 

R1BrA7BdskZzC
Ilustracja przedstawia mapę ziemi podbitych za panowania Oktawiana Augusta (31 r. p.n.e.-14 r. n.e.)”. W lewym dolnym rogu jest legenda. Na mapie na żółto zaznaczone są terytoria należące do Rzymu przed 31 r. p.n.e. Jest to Hispania, Galia, Italia, Macedonia, Asia, Syria i Africa. Na ciemnozielono zaznaczone są podboje i zdobycze Oktawiana w latach 31‑19 p.n.e. Jest to Egipt, Galatia, teren na północy Hispanii oraz dookoła Nikaji. Na jasnozielono zaznaczone są podboje i zdobycze Oktawiana w latach 19‑9 p.n.e. Jest to zachodnia Germania, Retia, Dalmatia. Na bladozielono zaznaczone są podboje i zdobycze Oktawiana w latach 9 p.n.e. -6.n.e. Jest to środkowa Germania i Judea. Na jasnoróżowo zaznaczone są Królestwa klientów Rzymu. Jest to Mauretania, Cappadocia, Tharcia, Noricum. Na niebiesko zaznaczone są morza i oceany, a na biało pozostałe części kontynentów. Napisy na akwenach wodnych i na lądzie są wykonane czarną czcionką. Czerwoną kropką zaznaczone są Twierdze legionistów w 6 r. n.e. Na mapie dodatkowo zaznaczone są białym kółkiem z czarną obwódką następujące miejsca: Troja, Delos, Kreta, Wyspy Strofadzkie, Epir, Sycylia, Kartagina, Cumae, Kraj Latynów. Pod mapą jest 9 białych kwadratów z czarną obwódką i czarną liczbą w środku. Kwadraty ponumerowane są liczbami od 1 do 9.
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.

Eneasz jako protoplasta rodu julijskiego

W tradycji rzymskiej Eneasz był uważany za protoplastę rodu Juliuszów (gens Iulia).

R1XSKJS79DZM41
Wilczyca kapitolińska, 480 - 470 r. p.n.e., Muzea Kapitolińskie, Włochy.
Źródło: dostępny w internecie: wikimedia.org, domena publiczna.

Trojańczyk, po przybyciu do Lacjum i stoczeniu zwycięskiego pojedynku z rywalem Turnusem, poślubił córkę króla Latynów - Lawinię. Założył nowe miasto, które od jej imienia nazwał Lawinium. Na zakończenie Eneidy dowiadujemy się o  przyszłości syna Eneasza, Askaniusza: będzie on panował w Lacjum, a jego potomkowie zbudują dynastię, z której wyrośnie przyszły Rzym. 

Kompaktowa wizualizacja łączy linię czasu wydarzeń po śmierci Turnusa z genealogią Eneasza. Dzięki temu można łatwo prześledzić, co jest narracją Wergiliusza, a co przyszłą tradycją rzymską.

R973Z9MUJ3KAB1
Grafika przedstawia diagram z osiami i polami, łączący linię wydarzeń z drzewem genealogicznym. Po lewej stronie u góry znajduje się napis: „Linia wydarzeń po śmierci Turnusa”, po prawej „Genealogia Trojan w Italii”. Od nich pionowo biegną linię z załączonymi małymi ilustracjami. Po lewej: Śmierć Turnusa, Osiedlenie Trojan w Italii, Przepowiednia o Askaniuszu. Po prawej: Eneasz, Askaniusz, od tego napisu i ilustracji dwie gałęzie: Potomkowie Alba Longa, Romulus. Niebieska linia biegnie po lewej stronie; w legendzie wyjaśniona jest jako: „Akcja Eneidy”. Żółte przerywane linie łączą napisy i ilustracje lewe z prawymi; w legendzie wyjaśniono je jako: Alba Longa i Rzym – przyszłe wydarzenia.
Wizualizacja wydarzeń legendarnych i historycznych dotyczących założenia Rzymu. Źródło: Grafika wygenerowana za pomocą narzędzia AI Canva, opublikowana na licencji CC0 (public domain).

Czy przepowiednia się spełniła dowiadujemy się od Liwiusza, który w Ab Urbe condita relacjonuje, że Askaniusz, syn Eneasza, opuścił Lawinium, które stało się zbyt zaludnione, i sam założył nowe miasto, które nazwał Alba Longa.  Między założeniem Lawinium a Alba Longa miało upłynąć około 30 lat. 

Liwiusz przytacza tę opowieść w formie legendy. O ile w późniejszych dzieje Rzymu opierał na źródłach pisanych (np. dokumentach urzędowych), o tyle opisując początki wiecznego miasta korzystał z mitów i tradycji ustnej. Sam przyznaje, że przekazuje różne wersje wydarzeń, nie zawsze rozstrzygając, która jest prawdziwa. Jego celem nie była ścisła rekonstrukcja faktów, lecz ukazanie moralnych wzorców i dziejowej wielkości Rzymu. Zatem opowieść o Romulusie i Remusie należy rozpatrywać w kategorii mitu, nie zaś historii.

bg‑gray2

Legendarne początki Rzymu przedstawione zostały w rozdziale: Sine ira et studio: historiografia rzymska - Tytus Liwiusz i Tacyt.

Tradycja Homera w służbie Rzymu

Czy Weriliusz był homerydą?  Można się zgodzić z twierdzeniem, że poeta  przejął pewne wątki od Homera, jednak Eneida zdecydowanie nie jest tylko powtórzeniem  greckich eposów. Opowieść o losach Eneasza przesycona jest wiarą w stoicką opatrzność bogów, którzy przed wiekami zadecydowali o powstaniu rzymskiego imperium. Powrót Eneasza to wypełnienie woli boskiej opatrzności. Spełniając rozkazy bogów, Eneasz pokonałTurnusa, poślubił Lawinię, a syn jego Askaniusz Julus założył podwaliny nowej dynastii julijskiej, której potomkiem, przez pokrewieństwo z Juliuszem Cezarem, jest Oktawian August. Tak więc istnienie Rzymu to spełnienie woli najwyższych bogów, zaś cesarz August przedstawiony jest w poemacie jako założyciel państwa pobożności i pokoju, przyszły bohater Rzymu, który sprowadzi na ziemię złoty wiek. W epopei Wergiliusz zręcznie połączył mityczne dzieje Rzymu ze szczęśliwą - dzięki władaniu Augusta - teraźniejszością.

Na ile epopeje Homera są spójne z Eneidą, a gdzie tkwi zasadnicza różnica między nimi, dowiesz się z materiału filmowego. 

R1L8PVJDTFJ6T1
Film nawiązujący do treści materiału z wykładem profesora Andrzeja Mikołajczyka.
Polecenie 4
R2FAFMN6V36G9
Polecenie 5
R1DD441BGK8LA

Historia pewnej miłości

Księga IV Eneidy należy do najbardziej dramatycznych i literacko najsłynniejszych partii całego eposu. To właśnie tutaj znajduje się opis miłości Eneasza i Dydony, porzucenia królowej przez Eneasza i jej samobójczej śmierci.

Ilustracja prezentuje Dydonę w chwili samobójstwa. Zapoznaj się z treścią zamieszczoną w punktach interaktywnych. Znajdziesz tam oryginalny fragment Eneidy poświecony śmierci Dydony, jego tłumaczenie i interpretację. 

RDAPHNVRUF3NK
Śmierć Dydony, Augustin Cayot, XVIII w., Muzeum Luwr, Francja. Źródło: wikimedia.org, domena publiczna
bg‑gray2

O wojnach Rzymu z Kartagińczykami dowiesz się więcej w rozdziale zatytułowanym - Ekspansja terytorialna Rzymu: Podboje, prowincje, w module - Historia starożytnego Rzymu.

Styl i metrum Eneidy

W przytoczonym fragmencie Historii literatury rzymskiej zamieszczono charakterystykę stylu pisarskiego Wergiliusza i wersyfikacji Eneidy.

Historia literatury rzymskiej
R1BZGHJSELB8Q1
Malowidło pompejańskie przedstawiające rannego Eneasza z synem Askaniuszem, I w., Narodowe Muzeum Archeologiczne w Neapolu, Włochy. Źródło: clipmass.com, CC BY 3.0

Losy bohatera Eneidy są przedstawione w tonie wzniosłym i patetycznym. Wergiliusz opowiada z uczuciem i umie wpłynąć na uczucia słuchaczy. Potrafi wywołać grozę, litość, współczucie. Wśród epickiej opowieści raz po raz dochodzi do głosu liryka. Wergiliusz w epopei zachował pewne cechy właściwe dla utworów neoteryków. Stworzył epopeję, ale równocześnie, posługując się techniką aleksandryjską, rozbił poemat na odrębne, zamknięte w sobie całości. Każda księga Eneidy ma odrębną, zwartą kompozycję. Styl Wergiliusza jest zretoryzowany.

W utworze zawarł poeta wiele przemówień, które nie tylko mają kompozycję retoryczną, ale także obfitują w figury retoryczne. Liczne sentencje i zwroty poematu weszły do ogólnoeuropejskiego skarbca przysłów. Budził też podziw heksametr Eneidy o uroczym wprost dźwięku. Poeta potrafił nagiąć go do każdej sytuacji, do każdego nastroju. Eneida stanowi szczytowe osiągnięcie w rozwoju poetyckiego stylu w poezji rzymskiej. Wergiliusz był mistrzem poezji w takim stopniu, w jakim mistrzem prozy był Cyceron.

cart.3 Źródło: Maria Cytowska, Hanna Szelest, Historia literatury rzymskiej, Warszawa 2007, s. 220–221.

Wergiliusz w kulturze europejskiej

Wiele sentencji, zaczerpniętych z poematu Wergiliusza, weszło na stałe do skarbnicy złotych myśli. 

Parafraza słynnego zdania wygłoszonego przez boga Merkurego do Enasza-Varium et mutabile semper femina (Kobieta jest zawsze zmienna i niestała), pobrzmiewają u Szekspira w Hamlecie: Słabości, imię twoje - kobieta , w Mickiewiczowskich Dziadach: Kobieto, puchu marny, ty wietrzna istoto, jak również w libretcie opery Verdiego Rigoletto– La donna è mobile.

R3K3R7NLBALBC
Ilustracja interaktywna przedstawia: Plakat ze światowej premiery opery „Rigoletto” z 1851 roku. Dodatkowo na ilustracji umieszczono następujące informacje: 1. Utwór La Donna e mobile z III aktu opery Rigoletto, autorstwa Giuseppe Verdiego
Wykonawca: Enrico Caruso. Kompozycja posiada szybkie tempo. Cechuje się wesołym charakterem.
Plakat ze światowej premiery opery „Rigoletto” z 1851 roku. Źródło: wikimedia.org, domena publiczna (ilustracja); Giuseppe Verdi, „La Donna e mobile” z trzeciego aktu „Rigoletta”. Źródło: wikipedia.org, domena publiczna
alter ego

Ale nie tylko sentencje Wergiliusza stały się wspólną własnością ludzkości. Odwołania do Eneidy możemy znaleźć w licznych dziełach literatury europejskiej już od średniowiecza. Kiedy Dante AlighieriBoskiej komedii opisywał wędrówkę swojego alter egoalter egoalter ego w zaświatach, za przewodnika wziął sobie ... Wergiliusza.

Także i w polskiej poezji epickiej pobrzmiewają echa słynnego rzymskiego eposu. Oto, jak w naszej epopei narodowej - Panu Tadeuszu, Wojski opowiada o tym, jak pogodził skłóconych ze sobą porywczych przeciwników -  Doweykę i Domeykę:

A ja w śmiech, bo mnie uczył mój przyjaciel Maro,
Że skóra źwierza nie jest lada jaką miarą.
Wszak wiecie Waćpanowie, jak królowa Dydo
Przypłynęła do Libów i tam z wielką biedą
Wytargowała sobie taki ziemi kawał,
Który by się wołową skórą nakryć dawał;
Na tym kawałku ziemi stanęła Kartago!
Więc ja to sobie w nocy rozbieram z uwagą.
Ledwie dniało, już z jednej strony taradejką
Jedzie Doweyko, z drugiej na koniu Domeyko.
Patrzą, aż tu przez rzekę leży most kosmaty,
Pas ze skóry niedźwiedziej porzniętej na szmaty.
Postawiłem Doweykę na źwierza ogonie
Z jednej strony, Domeykę zaś na drugiej stronie.
„Pukajcie teraz, rzekłem, choć przez całe życie,
Lecz póty was nie spuszczę, aż się pogodzicie”.

cart. 22Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz, IV, 977–986, PIW, Warszawa 2005.

„Przyjaciel Maro” w tym tekście to nie kto inny, jak Wergiliusz, a cała przemowa Wojskiego przywołuje epizod, związany z założeniem Kartaginy przez Dydonę.

Eneida pozostaje nie tylko literackim arcydziełem, lecz także źródłem wiedzy o wartościach i mitach starożytnego Rzymu. Wergiliusz pokazuje, że losy jednostki i losy państwa są ze sobą ściśle związane, a obowiązek wobec bogów, rodziny i ojczyzny ma pierwszeństwo przed osobistymi pragnieniami. Epos łączy tradycję grecką z wyjątkowym rzymskim spojrzeniem na historię i moralność, co czyni go kluczowym tekstem antycznym. Dzięki Eneidzie współcześni czytelnicy mogą lepiej zrozumieć zarówno świat starożytnego Rzymu, jak i uniwersalne pytania o człowieka w historii.

Słownik łacińsko‑polski

nihil difficile
nihil difficile

nic trudnego

Słownik pojęć

Anchizes
Anchizes
R1BUCX18VC56L
Głowa Anchizesa, fragment grupy rzeźb przedstawiającą ucieczkę z Troi, II w. p.n.e., Narodowe Muzeum Sztuki Rzymskiej, Merida, Hiszpania. Źródło: wikipedia.org, CC BY‑SA 4.0, Rabax63 (fot.)

w mitologii greckiej i rzymskiej książę trojański, z którym Afrodyta miała syna Eneasza. Zdradziwszy po pijanemu wbrew zakazowi tajemnicę tego związku, Anchizes został tknięty paraliżem. Jako starzec, wyniesiony na ramionach syna z płonącej Troi, udał się z nim na tułaczkę i zmarł na Sycylii.

Askaniusz Julus
Askaniusz Julus
R1GOEKJVS7CSH
Eneasz, Anchizes i Askaniusz, Gian Lorenzo Bernini, 1618 - 1619 r., Galeria Borghese, Rzym, Włochy. Źródło: wikimedia.org, CC BY‑SA 4.0, Architas (fot.)

syn Eneasza i jego pierwszej żony Kreuzy. Wyszedł wraz z ojcem z płonącej Troi i towarzyszył mu w wędrówkach; legendarny założyciel miasta Alba Longa i protoplasta rodu julijskiego.

bukolika
bukolika

utwór poetycki, przedstawiający wyidealizowane życie i prace pasterzy. Czasami zwana także sielanką lub eklogą.

Cerber
Cerber

w mitologii greckiej - potworny, piekielny pies, pilnujący wejścia do Hadesu o trzech, dwóch albo jednej tylko głowie, który nie wpuszcza do podziemia żywych i nie wypuszcza z niego zmarłych. Tylko Orfeusz zdołał go udobruchać śpiewem i grą na lirze. Sybilla, prowadząca Eneasza przez królestwo zmarłych, uśpiła Cerbera ciastkiem z makiem i miodem.

harpie
harpie
R1XMCF9ES4D88
Harpia Celeno, Mary Pownall, XX w., Muzeum i Galeria Sztuki Kelvingrove, Glasgow, Szkocja. Źródło: wikimedia.org, CC BY‑SA 4.0, Daniel Naczk (fot.)

skrzydlate demony, córki wiatrów, przedstawiane jako potworne hybrydy kobiet i ptaków, które porywały ludzi i dusze, a także profanowały jedzenie. Jedną z harpii, znaną z Eneidy Wergiliusza, była Celeno. 

heksametr
heksametr

sześciostopowy, rytmiczny wiersz, charakterystyczny dla epiki starożytnej, gdzie stopy były oparte na układzie długich i krótkich sylab (daktyl: -, U, U; spondej: -, -). W poezji nowożytnej, zwłaszcza polskiej, naśladuje go heksametr polski– wers sylabotoniczny, 6‑akcentowy, stosowany przez Mickiewicza (Konrad Wallenrod).

Hektor
Hektor
RTHGK2ESJMX1T
Ostatnie spotkanie Hektora z żoną Andromachą i synem Astyanaksem, waza czerwonofigurowa”, IV w. p.n.e. Narodowe Muzeum Archeologiczne Jatta, Ruvo di Puglia, Włochy. Źródło: wikimedia.org, domena publiczna

w mitologii greckiej pierworodny syn Priama i Hekabe, mąż Andromachy, najdzielniejszy i najszlachetniejszy z bohaterów trojańskich. Ginie w pojedynku z Achillesem, który ubłagany przez Priama, ojca Hektora, oddaje mu zwłoki syna.

Helenus
Helenus

mitologiczny syn Priama i Hekabe, bliźniaczy brat Kassandry. Pozostawiony jako dziecko na noc w świątyni Apollina uzyskał dar wieszczy; przewidział nieszczęścia, które sprowadzi na Troję porwanie Heleny przez Parysa. Po śmierci Hektora objął dowództwo nad Trojanami i został wzięty do niewoli przez Greków. Wypuszczony na wolność, poślubił wdowę po swym bracie Hektorze, Andromachę, a następnie udał się z nią do Epiru. Po śmierci króla Epiru Neoptolemosa objął rządy.

Kartagina
Kartagina

starożytne miasto fenickie w Afryce Północnej, obecnie w Tunezji.

Kremona
Kremona

miasto w północnych Włoszech, w rejonie Lombardia; leży nad rzeką Pad. 

Mantua
Mantua

dziś Mantova; miasto na Nizinie Lombardzkiej w północnych Włoszech; leży nad rzeką Mincio, dopływem Padu.

Marcellus  łac. Marcus Claudius Marcellus
Marcellus  łac. Marcus Claudius Marcellus

żyjący w I w. p.n.e. siostrzeniec, adoptowany syn i zięć Oktawiana Augusta; miał być jego następcą. Zmarł w wieku 19 lat, prawdopodobnie otruty przez żonę cesarza, Liwię.

Mecenas   łac. Gaius Cilnius Maecenas
Mecenas   łac. Gaius Cilnius Maecenas
R8ZEU1LQ9R4R2
U Mecenasa, Stefan Bakałowicz, XIX w., Galeria Trietiakowska, Moskwa, Rosja. Źródło: wikimedia.org, domena publiczna

żyjący w I w. p.n.e. arystokrata rzymski pochodzenia etruskiego, zaufany przyjaciel, doradca i agent dyplomatyczny cesarza Oktawiana Augusta. Choć nigdy nie sprawował oficjalnych funkcji, powoływany był w chwilach krytycznych do zastępowania nieobecnego cesarza w Rzymie. Jego wpływ na pryncypat Augusta, jako patrona literatury, był ogromny. Był przyjacielem i dobroczyńcą Horacego, a Wergiliusz napisał Georgiki za jego radą. Swój olbrzymi majątek zapisał Augustowi. Od jego nazwiska do języka polskiego weszło słowo „mecenas”, oznaczające protektora, zwłaszcza sztuk, nauk, literatury i pisarzy.

neoterycy
neoterycy

grupa młodych rzymskich poetów z I w. p.n.e. W swej twórczości zrywali z tradycjami wielkich eposów historycznych i wzorowali się na poezji hellenistycznej, preferowali utwory niewielkich rozmiarów, np. fraszki, epigramaty.

Polydor
Polydor

w mitologii greckiej syn Priama, króla Troi i jego żony Hekuby. Ojciec w przewidywaniu upadku Troi, powierzył go wraz z licznymi bogactwami Polimestorowi, królowi w Chersonezie Trackim. Ten, po upadku Troi, zabił Polydora, a bogactwa zagarnął. Hekabe, matka Polydora, wraz z innymi Trojankami mszcząc syna zabiła dwoje dzieci Polimestora, a jego samego oślepiła.

Rutulowie
Rutulowie

stary lud w Lacjum, podbity wcześnie przez Rzymian. Ich głównym miastem była Ardea.

Sybilla
Sybilla
RDCM66RV3GKQN
Pomnik Sybilli, Berlin, Niemcy, XX w. Źródło: wikimedia.org, CC BY‑SA 3.0, James Steakley (fot.)

w mitologii greckiej i rzymskiej natchniona przez bóstwo wieszczka, prorokini przepowiadająca spontanicznie, w ekstazie, przyszłe, zwłaszcza katastrofalne, wydarzenia. Najbardziej znana w Rzymie była sybilla z Kume, która według legendy miała zaprowadzić Eneasza do świata zmarłych.

Szkoła aleksandryjska
Szkoła aleksandryjska

kierunek w literaturze greckiej, najwyraźniejszy u pisarzy związanych bezpośrednio lub pośrednio z Aleksandrią i jej kulturą. Poezja aleksandryjska jest poezją elitarną, oddalającą się coraz bardziej od mas; poeci ówcześni to znawcy i miłośnicy dawnego piśmiennictwa. Nie chcąc naśladować dawnych wzorów eposu bohaterskiego uprawiają rodzaje literackie, w których mogą się popisać erudycją i dowcipem. Odrzucają z reguły dzieła wielkich rozmiarów, najchętniej tworzą epylliony.