Spuścizna literacka starożytnych Rzymian
Nihil difficileNihil difficile: Sine ira et studioSine ira et studio. Historiografia rzymska - Tytus Liwiusz i Tacyt.
Jak pisać dzieła historyczne? To pytanie zadawali sobie historiografowie od wieków. Już w starożytności zastanawiano się, czy lepiej, żeby dzieło było poczytne, czy żeby oddawało prawdę?
Taki dylemat miał już w IV w. p.n.e. grecki historyk Tukidydes,Tukidydes, opisując przebieg wojny peloponeskiejwojny peloponeskiej:
„Jeśli chodzi o słuchaczy, to dzieło moje, pozbawione baśni, wyda im się może mniej interesujące, lecz wystarczy mi, jeśli uznają je za pożyteczne ci, którzy będą chcieli poznać dokładnie przeszłość i wyrobić sobie sąd o takich samych lub podobnych wydarzeniach, jakie zgodnie ze zwykłą koleją spraw ludzkich mogą zajść w przyszłości. Dzieło moje jest bowiem dorobkiem o nieprzemijającej wartości, a nie utworem chwilowego popisu.”
Więcej informacji na temat greckich pisarzy dziejów znajdziesz w rozdziale - Historiografia grecka: Herodot i Tukidydes, w module zatytułowanym - Literatura grecka.
Narrację historyczną dotyczącą Rzymu, początkowo stanowiły dzieła pisane właśnie w języku greckim. Czasy rzymskich podbojów basenu Morza Śródziemnego spisywali zarówno greccy historycy, jak i nieco później rzymscy, ale ci również pisali po grecku.
Pierwszych historiografów rzymskich tworzących po łacinie przedstawia prezentacja multimedialna.
Tytus Liwiusz i jego dzieło
Na przełomie wieków do grona historiografów rzymskich dołączył Tytus Liwiusz. Do dziś uważa się go za najlepszego historyka czasów augustowskich.czasów augustowskich.
W zakładkach znajdziesz informacje dotyczące życia i twórczości Tytusa Liwiusza.
Legenda o założeniu Rzymu
Tytus Liwiusz pisząc o dziejach Rzymu, ab (Urbe) conditaab (Urbe) condita, zamieszcza, znaną już wówczas wśród społeczności rzymskiej, legendę o założeniu miasta.
W multimedium zamieszczono jej treść. Zapoznaj się z legendą, a następnie wykonaj ćwiczenia.
Według Rzymian ich stolica została założona dokładnie 21 kwietnia w 753 r. p.n.e. Data ta stała się kluczowa dla starożytnych, była bowiem podstawą rachuby czasu. Grecy liczyli swój czas na podstawie igrzysk olimpijskich, a Rzymianie podawali daty, licząc upływ czasu od założenia miasta, a więc ab Urbe conditaab Urbe condita. Ta data nie pochodzi bezpośrednio z Liwiusza, lecz jest wynikiem późniejszych rekonstrukcji uczonych rzymskich, przede wszystkim Marka Terencjusza WarronaMarka Terencjusza Warrona, który obliczył ją na podstawie list konsularnych i długości panowań. Jest to tzw. chronologia warrońska, która stała się w starożytności kanoniczna. Została później szeroko przyjęta w literaturze klasycznej i w historii.

Akcja rozgrywa się w mieście Alba Longa, założonym kilkaset lat wcześniej przez AskaniuszaAskaniusza, syna EneaszaEneasza. Romulus i Remus byli bliźniakami, synami Rei Sylwii i boga MarsaMarsa. Rea Sylwia jako kapłanka bogini WestyWesty powinna była zachować czystość. Ponieważ tego nie uczyniła, czekała ją kara – zamurowanie żywcem i śmierć głodowa. Jej wuj Amuliusz, który wcześniej nieprawnie pozbawił tronu swego brata NumitoraNumitora, ojca Rei Sylwii, kazał wrzucić ją do lochu, a dzieci zabić. Polecił to niewolnikowi, który pełen empatii dla niemowląt, wsadził je do koszyka i puścił z biegiem TybruTybru.

Dzieci uratowała wilczyca, która wykarmiła je w grocie u stóp PalatynuPalatynu, a następnie wychował je pasterz FaustulusFaustulus. Gdy chłopcy dorośli, pomścili śmierć matki wypędzając Amuliusza. Przywrócili władzę w mieście swemu dziadowi Numitorowi. Postanowili potem założyć własne miasto w miejscu, gdzie zostali ocaleni.
Spór o to, kto ma rządzić i gdzie dokładnie powstanie miasto, próbowali rozstrzygnąć przez wróżby – auspicia ex avibusauspicia ex avibus.. Romulus uznał się za zwycięzcę znaków, jako, że zobaczył dwanaście nadfruwających sępów, Remus zobaczył ich o połowę mniej. Liwiusz opisuje to w Ab urbe condita, zaznaczając, że już sama wróżba stała się źródłem konfliktu, który zakończył się tragicznie.
QuoniamQuoniamgeminigeminiessentessentnecnecaetatisaetatisverecundiaverecundiadiscrimendiscrimenfacerefacerepossetposset, ututdidiquorumquorumtutelaetutelaeeaealocaloca essent auguriisauguriislegerentlegerentquiquinomennomennovaenovaeurbiurbidaretdaret, qui conditamconditamimperioimperioregeretregeret, PalatiumPalatiumRomulusRomulus, RemusRemusAventinumAventinumadadinauguranduminaugurandumtemplatemplacapiuntcapiunt. PrioriPriori Remo augurium venissevenisseferturfertur, sexsexvolturesvoltures; iamqueiamquenuntiatonuntiato augurio cumcumduplexduplexnumerusnumerus Romulo seseostendissetostendisset, utrumqueutrumqueregemregemsuasuamultitudomultitudoconsalutaveratconsalutaverat.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Titus Livius, Ab urbe condita I, 7, 1–2.
Tłumaczenie
Ponieważ byli bliźniakami i niepewność wieku nie mogła czynić różnicy, niechby bogowie, w opiece których były te miejsca, zdecydowali (dosł. wybrali) za pomocą wróżb, który miałby dać nazwę nowemu miastu, który miałby rządzić władzą założonym (miastem), zajmują Romulus Palatyn, Remus Awentyn w celu dokonania wróżb przy świątyniach. Przekazuje się, że pierwszemu Remusowi objawił się (dosł. przybył) znak, sześć sępów; i gdy już (było) po ogłoszeniu wróżby, podwójna liczba ukazała się Romulusowi i każdego z nich jego towarzysze (dosł. tłum) pozdrowił jako króla.
Indeks dolny Tłumaczenie: autorka podręcznika Indeks dolny koniecTłumaczenie: autorka podręcznika
Romulus rozpoczął wytyczanie granic miasta przez oboranie terenu. Remus, szydząc z brata, przeskoczył nowo wyznaczoną granicę. Rozgniewany Romulus zabił Remusa i został jedynym władcą nowo założonego miasta, które nazwał od swojego imienia - Roma.
VulgatiorVulgatiorfamafamaestestludibrioludibriofratrisfratrisRemumRemumnovosnovostransiluissetransiluissemurosmuros; indeindeababiratoiratoRomuloRomulo, cumcumverbisverbisquoquequoqueincrepitansincrepitansadiecissetadiecisset, „SicSicdeindedeinde, quicumquequicumquealiusaliustransiliettransilietmoeniamoeniameamea”, interfectuminterfectum. ItaItasolussoluspotituspotitusimperioimperio Romulus; conditaconditaurbsurbsconditorisconditorisnominenomineappellataappellata.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Tytus Liwiusz, Ab urbe condita, księga I, rozdział 7 (I, 7, 2–3).
Tłumaczenie
Bardziej rozpowszechniona jest jednak wieść, że Remus, szydząc z brata (dosł. szyderstwem brata), przeskakiwał nowo wzniesione mury; wtedy, strofując go także dodał (słowami) : ‘Tak (niech zginie) każdy inny, kto inny przeskoczy moje mury’, został zabity przez rozgniewanego Romulusa. W ten sposób Romulus sam jeden objął władzę; założone miasto nazwano imieniem założyciela.
Indeks dolny Tłumaczenie: autorka podręcznika Indeks dolny koniecTłumaczenie: autorka podręcznika
Zapoznaj się z filmem przedstawiającym sylwetkę słynnego rzymskiego historiografa i wykonaj polecenia.
Wyjaśnij, w jakim celu Liwiusz pisał swoje dzieło historyczne.
Sporządź krótką notatkę na temat wartości historycznej dzieła Liwiusza dla współczesnego historyka.
Odpowiedz na pytanie: Dlaczego Liwiusz w tytule dzieła nie użył nazwy miasta „Rzym”? Swoją odpowiedź zapisz poniżej.
Tacyt - Sine ira et studioSine ira et studio
Słowa sine ira et studio pochodzą od rzymskiego historyka Tacyta (łac. Publius Cornelius Tacitus). Oznaczają one „bez gniewu i uprzedzeń”, „bez namiętności i stronniczości”. Tacyt użył ich we wstępie do swojego sztandarowego dzieła Annales (Roczniki), aby podkreślić zamiar pisania historii bez zaangażowania emocjonalnego.
Do dziś cytat ten jest często wykorzystywany jako motto dla publikacji historycznych, dziennikarskich i innych, które mają zachować obiektywność i bezstronność w przedstawianiu faktów.
Czy Tacyt rzeczywiście pisał obiektywnie i dzięki temu zasłużył na miano najlepszego historyka starożytnego Rzymu? Spróbuj odpowiedzieć na to pytanie po zapoznaniu się z charakterystyką jego twórczości zamieszczoną w prezentacji multimedialnej.
Aby utrwalić wiadomości dotyczące życia i twórczości Tacyta, zapoznaj się z mapą interaktywną, a następnie wykonaj polecenia.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D879QMRP8
Ilustracja przedstawia mapę interaktywną „Mapa Italii z miejscami wspomnianymi przez Tacyta w „Rocznikach”. Na mapie na pomarańczowo zaznaczone są lądy, na biało morza, na jasnoszaro pozostałe części kontynentów. W lewym, dolnym rogu mapy znajduje się legenda. Rzeki oznaczone są szarą linią oraz ich nazwy - szarą czcionką. Czerwoną linią oznaczono drogę - Via Appia, biegnącą przez większość oznaczonych miast. Miasta oznaczono czerwoną kropką oraz czerwoną czcionką. Po prawej stronie ilustracji jest panel boczny z jedenastoma hasłami. Hasła odpowiadają nazwom zaznaczonym na mapie czerwonym kolorem. Pierwsze hasło to „Roma”. Po kliknięciu na nie pojawia się następujący tekst. „Akcja wydarzeń historycznych w Annales Tacyta koncentruje się na stolicy Imperium Rzymskiego, pomijając życie mieszkańców prowincji”. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca fotografię „Forum Romanum”. Na zdjęciu znajdują się beżowe rozległe ruiny z wysokimi kolumnami. Pomiędzy nimi rośnie trawa i zielona roślinność oraz są szare alejki, na których jest tłum ludzi. W tle znajduje się zabudowa i błękitne niebo z białymi chmurami. Drugie hasło to „Ostia”. Po kliknięciu na nie pojawia się następujący tekst. „Port rzymski nad morzem Tyrreńskim, przy ujściu Tybru, nad jego lewym ramieniem, w odległości 25 km od Rzymu. Według relacji Tacyta Messalina wyszła za swego kochanka Syliusza, gdy jej małżonek cesarz Klaudiusz udał się do Ostii. Dlatego przepowiadano nieprawnym nowożeńcom groźną burzę od strony Ostii (Annales XI, 31), stamtąd bowiem wrócił żądny zemsty Klaudiusz, a oboje, Messalina i Syliusz ponieśli karę śmierci za swoje małżeństwo. W 64 r. n.e. po wielkim pożarze Rzymu Ostia była jednym z miast, z których napływała do stolicy pomoc dla pogorzelców (Annales XV, 39)”. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca fotografię „Ruiny rzymskie w Ostii”. Na zdjęciu znajdują się ruiny w kolorze brązowo‑beżowym. Pomiędzy nimi rosną drzewa liściaste, zielona roślinność i trawa. W tle znajduje błękitne niebo. Trzecie hasło to „Bovillae”. Po kliknięciu na niego pojawia się następujący tekst. „Starożytne miasteczko w Lacjum przy Via Appia, odległe od Rzymu o około 10 mil. W Bovillae za panowania Tyberiusza zbudowano kaplicę na cześć rodu julijskiego i posąg na cześć boskiego Augusta (Annales II, 41), wydawano tu również igrzyska cyrkowe dla rodu julijskiego (Annales XV, 23)”. Pod tekstem jest ilustracja „Ruiny rzymskie w Bovillae”. Przedstawia obrazek w kolorystyce biało‑czarnej. Na ilustracji znajdują się ruiny. Pomiędzy nimi rosną drzewa i inna roślinność. W tle znajduje się góra. Czwarte hasło to „Antium”. Po kliknięciu na nie pojawia się następujący tekst. „Dziś Anzio; starożytne miasto w Lacjum na cyplu skalnym wysuniętym daleko w morze. Według podania założył je syn Odyseusza i Kirke. Sławne ze świątyni Eskulapa, Neptuna i Fortuny oraz pałacu Nerona, który się tu urodził. Według Tacyta w Ancjum umieszczono dar wotywny za wyzdrowienie Julii Augusty, matki Tyberiusza, w świątyni Fortuny Rycerskiej (Annales III, 71).W tej rodzimej miejscowości Nerona urodziła się jego córka Augusta, która jednak zmarła cztery miesiące po porodzie (Annales XV, 23).W trakcie wielkiego pożaru Rzymu Neron przebywał właśnie w swoim pałacu w Ancjum i przybył do Rzymu dopiero, gdy ogień sięgnął pałacu cesarskiego (Annales XV, 39)”. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca fotografię „Ruiny Domus Neroniana w Ancjum”. Na zdjęciu znajdują się ruiny oraz rosnąca wokół zieleń. Tło stanowi morze i niebieskie niebo. Piąte hasło to „Pomptina Palus”. Po kliknięciu na nie pojawia się następujący tekst. „Pomptyńskie Bagna – nazwa bagnistej równiny na wybrzeżu Lacjum, pomiędzy Velitrae i Tarracina. Tacyt podaje, że po wielkim pożarze Rzymu Neron nakazał odbudowę pałacu. Przy okazji tej budowy podjął się karkołomnego zadania wykopania żeglugowego kanału od Jeziora Awernyńskiego aż do ujścia Tybru, wzdłuż pustynnego wybrzeża lub przez stojące w drodze góry. Jedynym miejscem zaopatrzonym w wodę na tamtym terenie były Bagna Pomptyńskie, reszta terenu była sucha i trudna do prowadzenia prac budowlanych, dlatego przedsięwzięcie Nerona było z góry skazane na porażkę (Annales XV, 42)”. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca obraz „Polowanie na Bagnach Pomptyńskich”, którego autorem jest Horace Vernet. Na obrazie znajduje się las liściasty z połamanymi drzewami przez który płynie rzeka. Na rzece jest mała, brązowa łódka, w której siedzi dwóch mężczyzn i pies. Tło stanowi błękitne niebo z białymi chmurami. Szóste hasło to „Capua”. Po kliknięciu na nie pojawia się następujący tekst. „Kapua – dziś Santa Maria di Capua Vetere; ważne miasto w Kampanii, słynne w starożytności z bogactw i wykwintnego życia; mieszkańcy znani byli ze zniewieściałości i zepsucia obyczajów. Według Tacyta Tyberiusz opuścił Rzym i udał się na do Kampanii pod pozorem poświęcenia świątyń Jowiszowi w Kapui, lecz w rzeczy samej zdecydowany żyć z dala od stolicy (Annales IV, 57)”. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca fotografię „Ruiny rzymskiego amfiteatru w Kapui”. Na zdjęciu znajdują się ruiny w kolorze brązowo‑beżowym. Pomiędzy nimi rosną drzewa liściaste i zielona roślinność. W tle znajdują się góry, błękitne niebo i białe chmury. Siódme hasło to „Beneventum”. Po kliknięciu na nie pojawia się następujący tekst. „Benevento jedno z najstarszych miast w Italii, leżące w Samnium przy ujściu rzeki Sabatus, na wschód od Mons Taburnus. Z powodu niezdrowego klimatu miasto nosiło pierwotnie nazwę Maleventum. Za panowania rzymskiego doszło do wielkiego rozkwitu i zostało ozdobione licznymi pięknymi budowlami. Tacyt przekazuje, że do Beneventum udał się Neron w drodze z Neapolu i tam pojawił się na igrzyskach gladiatorskich, planując jednocześnie kolejną zbrodnię - “samobójstwo” Torkwatusa Sylana za jego pokrewieństwo z Oktawianem Augustem (Annales XV, 34 - 35)”. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca fotografię „Ruiny rzymskiego teatru w Beneventum”. Na zdjęciu znajdują się ruiny w kolorze brązowo‑beżowym przedstawiające wykute na zboczu górskim siedziska. W tle są fragmenty murów i błękitne niebo. Ósme hasło to „Neapolis”. Po kliknięciu na nie pojawia się następujący tekst. „Dziś Neapol - słynne miasto położone w Kampanii, w Zatoce Kumańskiej, na zachód od Wezuwiusza. Założyli je koloniści greccy. Pod panowaniem Rzymian od 290 roku p.n.e. Był to jeden z najważniejszych portów w południowej Italii. W Annales czytamy, że do Neapolu udał się Neron, by zmienić otoczenie po zabójstwie matki, Agryppiny. Wysłał stąd pismo do senatu, wyliczające winy matki oraz wyjaśniające, że dokonała samobójstwa po tym, jak chciała się targnąć na życie Nerona (Annales XIV, 10). Tacyt podaje, że to miasto wybrał sobie Neron na debiut sceniczny, nie mając odwagi wystąpić w Rzymie. Do tej pory śpiewał tylko na Juwenaliach w pałacu albo w parku, które wydawały mu się za ciasne dla tak wielkiego głosu. Neapol upatrzył sobie Neron na występ, jako że było to greckie miasto, jakoby wstęp przed występami w Grecji. Po występie Nerona pusty już teatr zapadł się, co cesarz uznał za dobrą wróżbę świadczącą o opatrzności bogów, ponieważ nikt nie zginął (Annales XV, 33 -34)”. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca fotografię „Rzeźby rzymskie w Narodowym Muzeum Archeologicznym w Neapolu”. Na zdjęciu znajduje się pomieszczenie o białych ścianach i beżowej podłodze. Na środku pomieszczenia są trzy grafitowe podesty, na których znajdują się wykonane się z jasnego kamienia rzeźby przedstawiające mężczyzn w różnych pozycjach: leżącej kucznej, siedzącej. Wzdłuż ścian stoją białe podesty, na których są mniejsze rzeźby wykonane z jasnego kamienia. Przedstawiają postacie ludzkie lub same głowy. Dziewiąte hasło to „Pompeii”. Po kliknięciu na nie pojawia się następujący tekst. „Pompeje – miasto na wybrzeżu Kampanii u stóp Wezuwiusza, municipium rzymskie. Częściowo zniszczone w czasie trzęsienia ziemi, zostało w 79 roku razem z sąsiednimi miastami, Herkulanum i Stabie, zasypane popiołem wulkanicznym podczas wielkiego wybuchu Wezuwiusza. W Annales Tacyta znajdujemy przekaz na temat życia wmieście przed wybuchem wulkanu. Historyk opisuje krwawe zamieszki, do których doszło w amfiteatrze w Pompejach podczas igrzysk gladiatorskich (59 r. n.e.). Doszło tam do walki między Pompejanami a mieszkańcami sąsiedniej Nucerii, którzy wzajemnie się drażniąc w końcu przeszli do krwawych rękoczynów, w wyniku których zginęło wiele osób. Gdy wieść o tym dotarła do Rzymu, senat zakazał organizowania wszelkich zgromadzeń w Pompejach przez dziesięć lat (Annales XIV, 17).Od Tacyta dowiadujemy się także otrzęsieniu ziemi w Pompejach (62 r. n.e.), które zniszczyło większą część miasta (Annales XV, 33 -34)”. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca fotografię „Ruiny miasta Pompeje”. Na zdjęciu znajdują beżowe ruiny. Przed nimi jest niski, zielony trawnik. W tle jest wysoka góra i błękitne niebo. Dziesiąte hasło to „Tarentum”. Po kliknięciu na nie pojawia się następujący tekst. „Tarent - miasto na zachodnim wybrzeżu Kalabrii, kolonia spartańska. Wczasach Cesarstwa Rzymskiego miasto było ważnym ośrodkiem handlu. Mieszkańcy Tarentu znani byli zamiłowania do zbytków. U Tacyta czytamy, że Tarent był miejscem wygnania Sylany, którego powodem była nienawiść Agryppiny, matki Nerona do swojej rywalki (Annales XIV, 12)”. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca fotografię „Rzymskie ruiny w Tarentum”, której autorem jest Manuela Vitulli. Na zdjęciu znajdują się beżowe ruiny z dwiema kolumnami. W tle, z prawej strony znajduje się współczesna zabudowa. W tle, z lewe strony jest morze i błękitne niebo z białymi chmurami. Jedenaste hasło to „Brundisium”. Po kliknięciu na nie pojawia się następujący tekst. „Brundyzjum – dziś Brindisi; miasto portowe w Kalabrii. Jeden z najważniejszych portów na wschodnim wybrzeżu Italii, stąd wyjeżdżano do Grecji ido Azji. Dzięki Tacytowi kojarzymy Brundyzjum z miejscem, do którego przybywa Agryppina Starsza z prochami swojego męża, cesarza Germanika otoczona przez licznych żałobników przybyłych, by oddać cześć zmarłemu władcy (Annales III, 1)”. Pod tekstem jest ilustracja przedstawiająca obraz „Agrypina przybywająca do Brundisium z prochami Germanika”, którego autorem jest West. Na pierwszym planie znajduje się wiele postaci, w różnokolorowych szatach. Jedna z nich trzyma w rękach złotą urnę. Na drugim planie znajduje się statek, na którym stoi kilka osób. W tle znajduje się beżowo‑brązowa zabudowa, góry i błękitne niebo z białymi chmurami.
Ułóż puzzle, a następnie odpowiedz na pytanie znajdujące się pod ilustracją.
Jaka scena przedstawiona jest na obrazie?
W ilustracji interaktywnej pod punktem 1 znajduje się fragment „Roczników” Tacyta w języku łacińskim, dotyczacy pożaru Rzymu za czasów panowania cesarza NeronaNerona. Zapoznaj się z nim, a następnie sprawdź, czy poprawnie zrozumiałeś zaglądając pod punkt 2.
Materiał filmowy pozwoli ci podsumować dotychczasową wiedzę.
Zdecyduj, jaki układ kolejności wydarzeń stosuje Tacyt w swoich dziełach historycznych.
Napisz krótką rozprawkę na temat: Czy twoim zdaniem twórczośc Tacyta można porównać z twórczością Herodota pod względem obiektywizmu w przedstawianiu faktów historycznych?
Słownik łacińsko‑polski
przez, od
do, ku
dodać, dorzucić
wiek
inny, drugi
nazywać
wróżba, znak wróżebny
wróżyć, urządzać wróżby z lotu ptaków
Awentyn
chwytać, zajmować
założyciel
założyć
pozdrowić
gdy
o (kim, czym)
następnie
bóg
Z odmianą rzeczownika deus zapoznasz się w module zatytułowanym - Różne odmiany łacińskich rzeczowników, w rozdziale - Rzeczowniki i przymiotniki deklinacji II.
różnica
dać, dawać
podwójny
przykład
czynić, robić
wieść, pogląd
nieść, przekazywać, opowiadać
brat
bliźniak
już
imperium, władza, rozkaz, państwo
wróżyć, zasięgnąć wróżby z lotu ptaków
strofować, ganić
stąd, stamtąd, odtąd, dlatego
zabić, zabijać
zdenerwowany, zagniewany
ten, ta, to
(i) tak
zbierać, wybierać; czytać
miejsce
szyderstwo
mój
obwarowanie, mury miasta
góra, wzgórze
tłum, ludność, motłoch, duża ilość
mur
i nie
nic trudnego
imię, naza
nowy
liczba
oznajmić, obwieścić
pokazać; se ostendere - pokazać/ukazać się
Palatyn (wzgórze w Rzymie)
móc
opanować, zagarnąć (władzę)
przedni, wcześniejszy, pierwszy
i
który, która, które; ten, ta, to
ktokolwiek, jakikolwiek, każdy
ponieważ
także
kierować, rządzić
Remus, bliźniaczy brat Romulusa, założyciela Rzymu
król
Romulus, założyciel Rzymu; bliźniaczy brat Remusa
tutaj w znaczeniu: się, siebie
sześć
tak, w ten sposób
być
sam, sam jeden
swój, jego
świątynia
przeskakiwać
opieka
miasto
aby, ażeby
każdy z dwóch, obaj
przybyć
słowo
niepewność, skromność, wstyd
popularny, rozpowszechniony
sęp
Słownik pojęć

żyjący w I w. wódz rzymski, namiestnik prowincji Brytania. Rozszerzył panowanie rzymskie, ale nie zdołał podbić północnej części wyspy. Działania te opisał w Żywocie Agrykoli Tacyt - mąż jego córki.
żyjąca w I w. cesarzowa rzymska, córka Germanika i Agrypiny Starszej, żona cesarza Klaudiusza, matka cesarza Nerona. Klaudiusz został otruty z jej rozkazu. Neron w pierwszych latach swego panowania otaczał matkę miłością i szacunkiem; ponieważ jednak dążyła do władzy i miała zbyt wielkie wpływy, kazał ją zamordować.
zwany też Julusem; postać z mitologii rzymskiej, syn Trojańczyka Eneasza. Był mitycznym protoplastą rodu julijskiego w Rzymie. Po przybyciu z ojcem do Italii założył miasto Alba Longa, które stało się kolebką przyszłych władców Lacjum.
wyspa w starożytności zamieszkiwana głównie przez plemiona celtyckie. Rzymianie po podbiciu Brytanii w I w.utworzyli na tym terenie prowincję o nazwie Britannia.
żyjący w II/I w. p.n.e. rzymski polityk, wódz, dyktator i pisarz.
Więcej informacji o Juliuszu Cezarze znajdziesz w rozdziale zatytułowanym - Czasy dyktatury. Cezar o Cezarze, czyli pamiętniki wielkiego wodza, w module - Historia starożytnego Rzymu.
bohater trojański, syn Anchizesa i bogini Wenus. Po upadku Troi wyruszył na tułaczkę w poszukiwaniu nowej ojczyzny. Kierowany wolą bogów dotarł do Italii, gdzie założył miasto Lawinium.
O przygodach Eneasza dowiesz się więcej w rozdziale - „Arma virumque canoArma virumque cano”- Wergiliusz i narodziny rzymskiego eposu.
pasterz, który według rzymskiej tradycji, znalazł i ocalił porzucone bliźnięta - Romulusa i Remusa. Wraz ze swoją żoną wychował je, nie wiedząc początkowo o ich królewskim pochodzeniu.
żyjący w V w. p.n.e. historiograf grecki, zwany ojcem historii, autor „Dziejów”, w którym zawarł relację z wojen grecko‑perskich opisując również geografię i historię Hellady, Persji, Egiptu oraz okolicznych krain.
Z historiografią grecką zapoznasz się w rozdziale zatytułowanym Historiografia grecka‑Herodot i Tukidydes, w module zatytułowanym Literatura grecka.
żyjący w I w. p.n.e./I w. cesarz rzymski. Zasłynął z rozszerzenia imperium, w tym podboju Brytanii oraz reform administracyjnych, mających na celu usprawnienie rządów prowincji. Był też znany z dbałości o infrastrukturę, w tym budowę akweduktów i dróg, które wzmocniły rozwój miasta i imperium
w starożytnym Rzymie cztery instytucje: pontyfikowie, augurowie, kwindecemwirowie oraz epulonowie. Każda grupa miała przydzielone kompetencje; zajmowali się m.in. prawem sakralnym, przepowiadali przyszłość z lotu ptaków i ksiąg sybillińskich, organizowali uczty i festiwale ku czci bogów.
O rzymskich instytucjach, urzędach i urzędnikach dowiesz się więcej w rozdziale Demokracja, czy monarchia? Rzecz o antycznych formach ustrojowych, w module zatytułowanym Wspólna historia.
w starożytnym Rzymie urzędnik cywilny i wojskowy; urząd powstał w okresie republiki rzymskiej. Konsul był jednym z dwóch, najwyższych rangą, urzędników wybieranych na roczną kadencję. Nazwa pochodzi od czasownika consulere (radzić się).
żyjący w I w. rzymski retor i nauczyciel wymowy; pierwszy płatny z kasy państwowej nauczyciel retoryki. Jego najważniejszym dziełem jest Institutio oratoria („Kształcenie mówcy”). W dwunastu księgach autor zawarł teorię wymowy i uwagi o wychowaniu.
starożytny lud germański zamieszkujący w pierwszych wiekach naszej ery tereny górnej Odry i Wisły, czyli ziemie dzisiejszej południowej Polski.
w mitologii rzymskiej bóg wojny, ale także opiekun rolnictwa i siły życiowej wspólnoty. Jako ojciec Romulusa i Remusa uchodził za boskiego przodka narodu rzymskiego. Jego greckim odpowiednikiem był Ares.
żyjący w I w. cesarz Rzymu w katach 54‑68. syn Gnejusza Domicjusza Ahenobarba i Agrypiny Młodszej, wychowanek filozofa Seneki Młodszego.
Więcej na temat cesarza Nerona dowiesz się w rozdziale Rzym pod władzą cesarzy, w module zatytułowanym - Historia starożytna.
król miasta Alba Longa, zdetronizowany przez swojego brata Amuliusa. Jako dziadek Romulusa i Remusa odzyskał władzę dzięki ich pomocy, zanim Romulus założył Rzym.
żyjący w I w. p.n.e./I w. pierwszy cesarz rzymski. Jego panowanie przyniosło Rzymowi pokój i stabilizację po latach wojen domowych. August zreformował administrację, armię i system podatkowy, umacniając władzę cesarską i pozostawiając trwały wpływ na strukturę państwa rzymskiego.
jedno z siedmiu wzgórz Rzymu i według tradycji miejscem, gdzie Romulus założył miasto. W okresie cesarstwa stał się dzielnicą pałaców cesarskich, od których wywodzi się samo słowo „pałac”.
w starożytnym Rzymie wyższy urzędnik państwowy. Do jego kompetencji należało sądownictwo. W czasie nieobecności konsulów przejmował najwyższą władzę w mieście.
w starożytnym Rzymie były konsul, któremu, po zakończeniu jego rocznej kadencji konsula, przedłużano władzę i powierzano zarząd senacką prowincją. W praktyce prokonsul miał szerokie uprawnienia wojskowe, administracyjne i jurysdykcyjne, a jego funkcja stała się symbolem gubernatorskiej władzy w prowincji.
żyjący w V/IV w. p.n.e. wybitny historiograf grecki; autor monografii „Wojna peloponeska”.
główna rzeka włoskiego rejonu Lacjum; płynie przez Rzym. Według legendy jej nazwa wywodzi się od boga Tibernusa, syna boga wszelkich początków - Janusa.
żyjący w I w. p.n.e./I w. cesarz rzymski w latach 14‑37; pasierb i następca Oktawiana Augusta, poprzednik Kaliguli.
żyjący w II/I w. p.n.e. rzymski erudyta epoki późnej republiki, autor dzieł z zakresu gramatyki, rolnictwa, filozofii i historii religii. Choć większość jego ogromnego dorobku zaginęła, zachowane fragmenty i traktat De re rustica pokazują jego dążenie do systematycznego uporządkowania całej wiedzy starożytnych Rzymian. Zaproponował liczenie lat od założenia Rzymu (ab Urbe condita).
starożytne ludy zamieszkujące nad Wisłą i Bałtykiem w okresie rzymskim (I–IV w. n.e.), których przynależność etniczna jest sporna – najczęściej utożsamia się ich ze Słowianami lub odrębnym ludem indoeuropejskim.
w mitologii rzymskiej bogini ogniska domowego i świętego ognia, symbolizującego trwałość i ciągłość państwa. Jej kult sprawowały westalki, które strzegły wiecznego ognia w świątyni Westy na Forum Romanum. Jej greckim odpowiednikiem była Hestia.
seria konfliktów zbrojnych w V w. p.n.e. toczonych między rywalizującymi o hegemonię nad Grecją Atenami i Spartą oraz ich sojusznikami.
W rozdziale Walka o hegemonię w Helladzie (wojna peloponeska), moduł Historia Grecji, znajdziesz informacje na temat przyczyn, przebiegu i skutków tej wojny.

