Aby wykazać wartość użytkową gleby, bierze się pod uwagę jej właściwości i warunki środowiskowe, w których powstawała i występuje. Do warunków środowiskowych zaliczamy na przykład ukształtowanie terenu i warunki wodne. Z wartością użytkową gleby związana jest jej produktywność, czyli zdolność produkcji biomasy. W rolnictwie ta produktywność gleby jest oceniana poprzez zaklasyfikowanie jej do odpowiedniej klasy bonitacyjnejklasa bonitacyjnaklasy bonitacyjnej. Przy ustalaniu  gleby bierze się pod uwagę wiele jej właściwości, w tym:

• wielkość ziaren,

• grubość poziomu próchnicznego i typ próchnicy,

• rodzaj skały macierzystej,

• odczyn gleby,

• warunki powietrzno‑wodne (poziom wody gruntowej),

• strukturę.

Wydziela się sześć klas (można je dzielić na podklasy) – najlepsze gleby są zaliczane do klasy I, a najsłabsze - do VI. Klasy te mogą dotyczyć gleb, gruntów ornychgrunty ornegruntów ornych i użytków zielonych. Gleby najsłabsze są zwykle zalesiane lub pozostają nieużytkami.

Ocena wartości użytkowej gleb ornych zawarta jest w klasyfikacji bonitacyjnej. Wyróżnia się sześć klas bonitacyjnych. - opisy do rozwinięcia

Przydatność gleby dla potrzeb rolnictwa wynika z jej podstawowej cechy, czyli żyzności.żyznośćżyzności. Tę naturalną zdolność zaopatrywania roślin w wodę, tlen i składniki pokarmowe można zwiększyć przez stosowanie różnych zabiegów agrotechnicznych. Uzyskuje się w ten sposób glebę o odpowiedniej urodzajnościurodzajnośćurodzajności, czyli zdolności produkcyjnej (tj. zdolności do wydawania wysokich plonów).

Urodzajność jest więc wypadkową wielu czynników. Wynika z tego, że gleby żyzne nie zawsze muszą być urodzajne, natomiast gleby o małej żyzności mogą dawać wysokie plony.

Aby rozpoznać glebę po jej profilu i umieścić ją we właściwej klasie bonitacyjnej, należy uważnie przeanalizować profil, a także zwrócić uwagę na grubość poziomu próchnicznego: powyżej 1 metra występuje w czarnoziemach, średni do 30 centymetrów jest charakterystyczny dla najlepszych gleb brunatnych, kasztanowych, madów, rędzin. Płytszy występuje np. w glebach bielicowych (np. 5 centymetrów) lub w czerwonych glebach ferralitowych (do 10 centymetrów). Im grubszy poziom próchniczny, tym wyższa klasa bonitacyjna gleb. Ważny jest kolor gleby – odzwierciedla się to nawet w nazwach gleb (np. czerwone ferralitowe, czarnoziemy, brunatne). Należy zwrócić też uwagę na charakterystyczne barwy poziomów: wymywania (jaśniejszy) i głębszy wmywania (ciemniejszy). Poziom glejowy ma barwę sinoniebieską. Od rodzaju skały macierzystej zależy skład mineralny, odczyn, przepuszczalność (m.in. stosunki wodno‑powietrzne np. przy luźniejszej skale lub o różnym uziarnieniu). Na profilu glebowym często nie rozpoznamy warunków wodno‑powietrznych lub innych warunków środowiskowych – dlatego możemy mieć problem z przypisaniem klasy bonitacyjnej tam, gdzie gleby różnią się warunkami wodno‑powietrznymi.

R1RF7diyQwKiE

Ilustracja przedstawia przekrój blokowy gleby brunatnej. Opisano warstwy. Pierwsza warstwa, porośnięta roślinami, to poziom organiczny (O). Następnie występuje ciemnobrązowy poziom, przez który przerastają korzenie roślin. Opisano jest jako: grubość i barwa poziomu próchnicznego (średnia grubość) - symbol: litera A. Pod nią występuje poziom wzbogacania brunatny, w kolorze jasnobrązowym. POniżej jest warstwa z większymi kamieniami. Jest to skała macierzysta gliny i piaski wodnolodowcowe - symbol: C.

Do najlepszych gleb świata należą te dobrze napowietrzone i o obojętnym lub zasadowym odczynie.

Zalicza się do nich:

• czarnoziemy,

• gleby wytworzone z popiołów wulkanicznych,

• cynamonowe,

• czarne ziemie,

• mady i

• rędziny.

Mniej żyzne to gleby słabo dotlenione, np. bagienne, kwaśne gleby bielicowe, gleby górskie i pustynne. Przy niewielkiej naturalnej żyzności można poprzez zabiegi agrotechniczne (np. odpowiednie nawożenie, regulację stosunków wodnych, terasowanie) uzyskać dobre plony. Bywa niestety również tak, że w wyniku nieracjonalnej gospodarki człowieka żyzne gleby stają się glebami nieurodzajnymi. Czarnoziemne gleby prerii i pampy są glebami bardzo żyznymi, jednak pozbawione przez człowieka zwartej szaty roślinnej łatwo podlegają erozji na skutek działania wód opadowych i wiatru. W taki sposób mogą stracić swoją urodzajność.

R14UXFBMQTG1E

Fotografia kolorowa przedstawia fragment pola pokrytego czarną ziemią, w niektórych miejscach rosną pojedyncze trawy.

Jakość gleb decyduje o możliwościach uprawy roślin o niskich (np. żyta, ziemniaków) lub wysokich (np. pszenicy, buraków cukrowych) wymaganiach glebowych. Dlatego czasami możliwość racjonalnego wykorzystania zdolności produkcyjnej gleby określa się kompleksami przydatności rolniczejkompleks przydatności rolniczejkompleksami przydatności rolniczej (tak jest choćby Polsce). Kategorie te grupują gleby o podobnych właściwościach, które mogą być użytkowane w taki sam lub zbliżony sposób. Nieraz należą one do różnych jednostek taksonomicznych. Można więc mówić np. o kompleksie gleb pszenno‑buraczanych (urodzajnych) lub żytnio‑ziemniaczanych (o słabszej urodzajności).

Przydatność rolnicza genetycznych typów gleb jest następująca:

• gleby tundrowe, ze względu na małą żyzność i urodzajność oraz niedogodne do uprawy roślin warunki klimatyczne (możliwe uprawy szklarniowe), są wykorzystywane jako pastwiska dla reniferów;

• gleby bielicowe wymagają intensywnego nawożenia (uprawa ziemniaków, żyta, owsa, jęczmienia);

• gleby brunatne i płowe, ze względu na wysoką urodzajność, są cenione w rolnictwie, szczególnie pod uprawy zbóż i roślin okopowych;

• czarnoziemy, ze względu na bardzo dużą zawartość próchnicy, bardzo dobrą strukturę i korzystne warunki termiczne są najżyźniejszymi glebami – można na nich uprawiać bardzo wymagające rośliny (np. pszenicę i buraki cukrowe);

• gleby kasztanowe i cynamonowe są urodzajne, lecz wymagają nawadniania,     uprawa się na nich pszenicę, kukurydzę i bawełnę;

• gleby półpustyń i pustyń, ze względu na zasolenie, są wykorzystywane przede wszystkim jako naturalne pastwiska, przy sztucznym nawadnianiu w oazach możliwa jest uprawa roślin tropikalnych (np. palmy daktylowej);

• czerwonoziemy i żółtoziemy wymagają intensywnego nawożenia (uprawa zbóż, herbaty, kawy);

• czerwone i żółtoczerwone gleby laterytowe są mało urodzajne i trudne do uprawy, wymagają skomplikowanych zabiegów agrotechnicznych (możliwa uprawa kakao, palmy oleistej i kokosowej, drzew kauczukowych);

• mady i czarne ziemie to bardzo urodzajne gleby nadające się do różnego typu upraw (przy właściwych warunkach wodnych), często wymagają melioracji, po niej nadają się do wszystkich upraw;

• rędziny są urodzajne, lecz do uprawy nadają się tylko w przypadku odpowiednio dużej miąższości (tzw. rędziny głębokie), są trudne do uprawy, wymagają odpowiednich zabiegów agrotechnicznych, możliwa uprawa różnych roślin w zależności od klimatu;

• gleby bagienne po osuszeniu wykorzystywane są np. jako naturalne pastwiska, są mało urodzajne, po osuszeniu ulegają murszeniu;

• gleby górskie stanowią przede wszystkim podstawę hodowli, są mało urodzajne, w sprzyjających warunkach (np. doliny) uprawia się na nich owies czy ziemniaki.