Polityka i kultura polityczna
Faszyzm i jego różne konteksty znaczeniowe
Przedstawisz najważniejsze zasady ideologii faszystowskiej.
Porównasz ze sobą różne przejawy faszyzmu..
Scharakteryzujesz korporacjonizm jako ustrój społeczno‑ekonomiczny.
Okres dwudziestolecia międzywojennego to czas wielkiego kryzysu demokracji liberalnej. Słabość rządów parlamentarnych doprowadziła w wielu krajach do ich odrzucenia i próby stworzenia systemów politycznych negujących wartości, jakie niesie ze sobą demokracja przedstawicielska. Wielkie zniszczenia wojenne i małe korzyści, jakie Włochy odniosły z wojny, oraz trudna sytuacja gospodarcza, wpłynęły na powstanie nowego ruchu, który jawnie negował europejskie dziedzictwo polityczne. Jego przywódca – Benito Mussolini wierzył, iż w okresie słabości instytucji państwowych i rozkładu życia społecznego prostą receptą może być tylko silne państwo, obejmujące swym działaniem każdą sferę życia i umiejące zespolić wysiłki wszystkich dla osiągnięcia wspólnych celów.
Przyczyny powstania faszyzmu
Źródła faszyzmu są wielowymiarowe. Jedną z przyczyn jego narodzin jest brak wprowadzenia i ugruntowania demokratycznych norm w nowo powstałych demokracjach europejskich. Rządy demokratyczne to rządy bazujące na koalicjach, nękane wewnętrznymi konfliktami koalicyjnymi. Postrzegane były jako rządy nietrwałe i słabe. W większości państw europejskich przed I wojną światową dominowały monarchie. Po wojnie, w trakcie kryzysów gospodarczych, rządy silnej ręki wydawały się właściwym rozwiązaniem. Według Friedricha Augusta von Hayeka społeczeństwa europejskie po I wojnie światowej nie potrafiły odnaleźć się w nowej rzeczywistości wolności gospodarczej i politycznej. Jego zdaniem obywatele przyzwyczajeni byli do podporządkowania się decyzjom władz. Konieczność podejmowania własnych decyzji gospodarczych i politycznych przerosła większość społeczeństwa.
Założenia faszyzmu
Benito Mussolini (1883–1945) – przywódca i ideolog włoskiego ruchu faszystowskiego; w latach 1922–1943 r. szef rządu Królestwa Włoch, a następnie – w okresie 1943–1945 – przywódca uzależnionej od III Rzeszy Włoskiej Republiki Socjalnej (Repubblica di Salò); sojusznik Hitlera; w 1945 r. rozstrzelany przez włoskich antyfaszystowskich partyzantów.
Faszyzm należy do ideologii uzasadniających potrzebę zbudowania państwa totalitarnego. Powstał w latach 20. XX w. we Włoszech, a jego twórcą był Benito Mussolini.
Doktryny polityczne XIX i XX wiekuDla faszysty wszystko jest skoncentrowane w państwie w tym znaczeniu, iż poza nim nie istnieją już żadne inne wyższe wartości. Państwo faszystowskie „jest syntezą wszelkiej wartości”. W samej fascynacji ideą państwa Mussolini posuwał się aż do jego zupełnej fetyszyzacji: „państwo jest absolutem, wobec którego jednostki i grupy są czymś względnym”.
Źródło: Wiesław Kozub-Ciembroniewicz, Doktryny polityczne XIX i XX wieku, Kraków 2000, s. 44.
Punktem wyjścia faszystów była ostra krytyka świata liberalnego. W demokracji oraz kapitalizmie dostrzegali oni czynniki rozkładu. Przekonywali, że XIX‑wieczny liberalizm zrodził świat egoizmów i materialistyczną pustkę. Mussolini pisał, że każdy myśli tylko o swoim ekonomicznym dobrobycie, a przedmiotem największej aspiracji stało się życie polegające na przelotnej rozkoszy
. Według faszystów jest to epoka zwiotczała i żałosna, żyjący w niej ludzie przypominają zwierzęta, myślące tylko o tym, jak się „wypaść i utuczyć”, zatraciła się zaś wielkość człowieka, jego czynów i wiekopomnych dzieł. Ideologowie faszyzmu pogardzanym cechom liberalnego świata przeciwstawiają atrybuty antycznego Rzymu: bohaterstwo, wielkoduszność i waleczność.
Rzecznicy faszyzmu chcieli powrotu do witalności starożytnego świata. Przekonywali, że nadszedł czas na nadejście nowego typu człowieka – człowieka faszystowskiego, a więc istoty wyzwolonej z ekonomicznych determinizmów. Według faszystów taki człowiek potrafiłby wznosić się ponad swój zwierzęcy egoizm i podejmować działania, które przejdą do historii. Czynnikiem, który miałby nadać człowiekowi nowy wymiar, będzie – walka. Człowiek faszystowski całe swoje życie miał traktować jako walkę, po męsku powinien stawiać czoło wszelkim trudnościom, dzięki czemu zostanie odnowiona jego wiara i charakter.
Faszyści byli przekonani, że tej wielkiej metamorfozy człowieka może dokonać tylko państwo. Jedynie ono jest w stanie ukształtować człowieka na modłę faszystowską. Jak pisał Mussolini, poza wspólnotą polityczną człowiek jest niczym – tylko ona może nadać każdej jednostce trwałą i wyrazistą tożsamość. W tym celu niezbędne jest, według ideologii faszystowskiej, zbudowanie państwa totalnego. Takie państwo, inaczej niż państwo liberalne, obejmowałoby swoim zasięgiem całą społeczną rzeczywistość oraz przenikało wolę i rozum każdego człowieka. Benito Mussolini wyraził to słowami: wszystko w państwie, nic poza państwem, nic przeciwko państwu
.
Faszystowska afirmacja państwa oznaczała więc nieograniczoną władzę polityczną oraz sprawowaną przez nią pełną kontrolę nad wszystkimi mieszkańcami. Każdy aspekt życia człowieka – kultura, gospodarka, a nawet rodzina – powinien być według faszystów kształtowany przez państwo, wymuszające odgórnie narodową jedność.
Ideologia faszystowska odrzucała zatem wszelkie koncepcje państwa, które dopuszczały społeczne podziały czy polityczny pluralizm. Ostrej krytyce poddawała państwo liberalne – faszyści widzieli w nim warunki sprzyjające relatywizmowi moralnemu oraz absolutyzowaniu jednostki kosztem wspólnoty. Według faszystów należy porzucić – jako anarchiczne – liberalne wizje samoorganizującego się społeczeństwa obywatelskiego. Z tego samego powodu faszyzm krytykował marksistowską koncepcję walki klas. Jego rzecznicy widzieli w niej egzystencjalne zagrożenie dla solidaryzmu społecznego. Odrzucali jednocześnie wszelkie wizje egalitaryzmu, stojąc na stanowisku, że dobrze zorganizowane społeczeństwo musi mieć charakter hierarchiczny.
W dziedzinie ekonomicznej ideologia faszystowska stała na gruncie korporacjonizmu, czyli solidarystycznego systemu gospodarczego z przymusowymi stowarzyszeniami. Faszyści chcieli, by pracownicy i pracodawcy poszczególnych branż byli obowiązkowo integrowani w branżowych korporacjach, reprezentujących poszczególne sektory przemysłu i rolnictwa. W ich ramach byłyby negocjowane decyzje dotyczące zasad zatrudnienia oraz wynagrodzeń. Organizacje takie – nadzorowane przez państwo – zastępowałyby niezależnie działające związki zawodowe oraz stowarzyszenia pracodawców. Wolnorynkowy kapitalizm był przez faszystów odrzucany, jako ustrój atomizujący społeczeństwo i rozbijający jedność narodową.
Aby nowe państwo faszystowskie mogło zostać zbudowane, niezbędny był, jak głosili jego zwolennicy – wódz, duce. Przez niego miał się wyrażać majestat narodu, a wszyscy w państwie powinni się poddać jego autorytetowi. Władzy wodza nie należało niczym ograniczać, jego wola powinna stawać się prawem, a on sam powinien stać na szczycie zhierarchizowanego niczym armia społeczeństwa. Duce jako przywódca charyzmatyczny dysponować miał nadzwyczajną intuicją i zdolny był do „przeobrażania oblicza narodu”. Mussolini twierdził, że przez świadomość i wolę wodza urzeczywistnia się naród jako „potężna idea”.
40
Wodzowskie scentralizowane państwo musiało wreszcie – faszyści mocno to podkreślali – nieustannie manifestować swoją potęgę. Ideologia faszystowska kategorycznie odrzucała pacyfizm we wszelkiej postaci i pochwalała militaryzm. Faszyści dostrzegali wartość wojny. W ich przekonaniu konfrontacja ze śmiercią wznosi człowieka na wyżyny moralne i uruchamia wielkie możliwości. Dlatego państwo faszystowskie powinno stale dążyć do mocarstwowości i ekspansji, gdyż jest to przejawem jego zdrowia i witalności. Jedynie wojna – pisał Mussolini – wznosi do maksimum napięcia wszystkie siły ludzkie i znaczy znamieniem szlachectwa narody, które mają odwagę stawić jej czoło. Wszelkie inne doświadczenia są tylko namiastkami, które nie stawiają nigdy człowieka przed sobą samym w alternatywie życia i śmierci
.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Doktryna faszyzmuZ punktu widzenia państwowości koncepcja faszystowska jest antyindywidualistyczną, staje wszakże na stanowisku jednostki, o ile ta utożsamia się z państwem, jako świadomość i jego wola powszechna człowieka w jego istnieniu historycznym. Przeciwny jest klasycznemu liberalizmowi, który powstał z konieczności przeciwstawienia się absolutyzmowi i wyczerpał swe zadanie historyczne z chwilą, gdy państwo zmieniło się w świadomość i wolę zbiorową. Liberalizm w interesie poszczególnej jednostki przeczył państwu; faszyzm jest afirmacją państwa, uznając w nim prawdziwą rzeczywistość jednostki.
Źródło: Benito Mussolini, Doktryna faszyzmu, Lwów 1935, s. 21–22.
Przejawy faszyzmu
Charakteryzując faszyzm, najczęściej odwołujemy się do europejskich państw okresu XX–lecia międzywojennego, w których narastanie idei faszystowskich doprowadziło do wybuchu II wojny światowej. Natomiast faszyzm pojawił się również w innych państwach europejskich i pozaeuropejskich. W Europie dyktatura oparta na ideach faszystowskich została wprowadzona na Węgrzech, w Rumunii i Hiszpanii. W Argentynie w latach 40. XX w. narodził się system polityczny bazujący na ideach faszystowskich. Został zapoczątkowany przez Evę i Juana Perónów. Każda z tych odmian faszyzmu w różny sposób realizowała jego idee.
Nazizm (narodowy socjalizm), skrót od niem. Nationalsozialismus, to ideologia wyznawana przez faszystowski nurt polityczny powstały w Niemczech po I wojnie światowej. Czasem zamiennie ze słowem nazizm stosuje się termin hitleryzm (od twórcy ideologii Adolfa Hitlera). Nazizm był ideologią państwową w czasie sprawowania władzy w totalitarnych Niemczech przez NSDAP - Narodowosocjalistyczną Niemiecką Partię Robotników w latach 1933–1945.
Nazizm nie stanowi uporządkowanej doktryny politycznej czy też teorii państwa i prawa. Jest zbiorem dobrze przykrojonych idei i koncepcji politycznych, których źródła to: rasistowski socjaldarwinizmu (Joseph Arthur de Gobineau, Georges Vacher de Lapouge, Houston Stewart Chamberlain) i szczególny rodzaj rasizmu: antysemityzm . Ideologię nazizmu wyłożył Adolf Hitler w Mein Kampf (1925) i Alfred Rosenberg w Micie dwudziestego wieku (1930).
W nazizmie można wyróżnić dwie, przejęte z faszyzmu włoskiego zasady: państwa wodzowskiego i elitaryzmu władzy.
Bezwzględny, polityczno‑prawny obowiązek posłuszeństwa wobec dyktatora: Wódz ma zawsze rację (Der Fűhrer hat immer Recht). Relacja między wodzem a członkami partii była budowana na wzór więzi łączącej drużynę z germańskim wodzem oraz na lojalności aż do oddania życia włącznie. Od tłumów wódz żądał jedynie aklamacji podjętych przez niego decyzji.
Marksizm jest aniołem stróżem kapitalizmu.
W III Rzeszy obowiązywała zinstytucjonalizowana prawnie zasada hierarchii społecznej dzieląca społeczeństwo na „wspólnotę narodową” i pozostających poza nią „wrogów” (marksistów, „dekadentów”, liberałów, pacyfistów). W tej grupie znajdowały się również jednostki „obce rasowo” (nie‑Niemcy, np. Romowie, Słowianie, a przede wszystkim Żydzi). Na czele państwa nazizm umieścił hitlerowską elitę władzy (NSDAP), wyselekcjonowaną grupę z wyłącznym uprawnieniem do rządzenia.
Teorie rasistowskie i nazizm w praktyce społecznej zaowocowały w XX w. bestialstwem niespotykanym w dziejach cywilizacji. Doprowadziły do celowego ludobójstwa poprzez stworzenie sieci obozów masowej zagłady. W większości nowoczesnych ustrojów demokratycznych odwoływanie się do ideologii nazistowskiej jest zakazane prawem.
Zbliżony do idei faszystowskich system polityczny stworzył w Hiszpanii, tuż przed I wojną światową, generał Francisco Franco, hiszpański wojskowy i dyktator.
Doktrynę, na której gen. Franco oparł swój sposób rządzenia państwem, nazywamy frankizmem. Wzorowana była na włoskim faszyzmie, głoszącym kult państwa i zasadę wodzostwa z hiszpańskim karlizmem, łączącym się z dominującą rola Kościoła Katolickiego. Karlizm był specyficzną dla Hiszpanii ideą, będącą katolicko–monarchistyczną odpowiedzią na liberalizującą się w II połowie XIX w. Europę. W swoim sprzeciwie wobec liberalizmu obie idee były zbieżne, dlatego łatwo było je połączyć osobą charyzmatycznego przywódcy. Stworzony przez Franco system rządów opierał się na kilku zasadach.
Pierwszą z nich był korporacjonizm (stworzony przez Benito Mussoliniego). Oznaczało to postawienie interesów państwa ponad interesami grup zawodowych. Państwo stawało się arbitrem w rozwiązywaniu sporów między pracownikami a pracodawcami, co jednocześnie wpływało na możliwości gospodarcze państwa. Kontrolując konflikt, ponosiło koszty, np. koniecznych niższych podatków lub pomocy dla pracodawców. Kolejną zasadą był nacjonalizm, objawiający się zarówno w polityce wewnętrznej, gdzie obowiązywała zasada solidaryzmu państwowego, jak i zagranicznej, gdzie panowała idea hispanidad, oznaczająca odrodzenie wpływów hiszpańskich w państwach południowoamerykańskich i wspólne odwołanie się do roli Kościoła katolickiego w ich powstaniu. Znacząca zasadą, nawiązującą do idei faszystowskich w innych państwach europejskich był antykomunizm. Stał on u podstaw narodzin i popularności ruchów faszystowskich. Rewolucja rosyjska i próby jej „eksportowania” do krajów Europy zachodniej bardzo mocno wpływały na poglądy przedstawicieli klasy średniej i wielkiego biznesu.
Główne tezy sformułowane przez gen. Francisco Franco w manifeście z Las Palmas wygłoszonym 18 lipca 1936 r.
Idee hispanidad i kolejną odmianę faszyzmu, bazującego tym razem na budowie Wielkiej Argentyny, próbował wprowadzać argentyński polityk Juan Domingo Perón.Perón był populistycznym politykiem, który próbował wprowadzać ideał tzw. trzeciej drogi, oznaczający możliwość wyboru rozwoju gospodarczego między kapitalizmem a socjalizmem. Równocześnie jednoznacznie odwoływał się do woli narodu, utożsamiając jego interesy z interesami państwa i jednostki. Argentyna była państwem postkolonialnym, a to oznacza, że jeszcze w latach 40. XX w. część infrastruktury i wielkiego przemysłu znajdowała się w rękach byłych przedstawicieli kolonizatorów lub państw europejskich, które nie dominowały w okresie kolonialnym w tej części świata. Pomagało to w stworzeniu przez Peróna ruchu, który walcząc o prawa robotników na rynku pracy, jednocześnie głosił nacjonalizację wszystkich obszarów gospodarki znajdujących się w obcych rękach. Perón rozpoczynał swoją karierę polityczną w rządzie utworzonym przez wojskowych, którzy uzyskali władzę w drodze zamachu stanu. Jako minister pracy i opieki społecznej zyskał duże wsparcie ze strony robotników, ponieważ rozwijał prawo pracy. Poparcie dla niego bazowało na organizowanych związkach zawodowych, które nabrały politycznego znaczenia, tworząc ruch zwany peronizmem. Niewątpliwym atutem Peróna, który nie odznaczał się szczególną charyzmą, była jego uwielbiania przez społeczeństwo argentyńskie żona, Maria Eva Duarte de Perón, która przeszła do historii jako Evita.
W czasie rządów męża odpowiadała za politykę socjalną, współpracę ze związkami zawodowymi i prowadzenie organizacji kobiecej. Była bardzo popularna wśród obywateli. W 1947 r. doprowadziła do przyznania kobietom praw wyborczych. Zmarła w 1952 r., co przyczyniło się do upadku jej męża.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R14wS5TGOQsDL
Film nawiązujący do treści materiału Zasady peronizmu.
Porównaj główne aspekty ideowo‑programowe faszyzmu i nazizmu.
Zapoznaj się ze źródłem i wykonaj ćwiczenia.
Przeanalizuj tekst i wykonaj zadanie.
Oświadczenie po nieudanym zamachu stanu w połowie 1955Rewolucje jak nasza cieszą się specjalnymi prawami. Bez wątpienia, aby osiągnąć nasze cele, musieliśmy często uciekać się do środków restrykcyjnych i nie przeczymy temu. Nałożyliśmy ograniczenia na wolności polityczne, kiedy to było niezbędne dla realizacji naszych celów. Rewolucja peronistowska teraz zakończyła się. Rozpoczyna się nowa faza, która będzie konstytucyjna, a nie rewolucyjna, bowiem kraj nie może znajdować się stale w procesie rewolucji. Co to oznacza w odniesieniu do mnie? Odpowiedź jest bardzo prosta, panowie: przestaję być liderem rewolucji i od teraz staję się prezydentem wszystkich Argentyńczyków, niezależnie od tego czy są przyjaciółmi, czy wrogami.
Źródło: Huan Perón, Oświadczenie po nieudanym zamachu stanu w połowie 1955. Cytat za: Marek Bankowicz, Demokraci i dyktatorzy, Krakowski Instytut Wydawniczy, Kraków 1993, s. 289.
Neofaszyzm
Współczesnym nawiązaniem do faszyzmu są tak zwane nurty neofaszystowskie. Charakteryzują się one propagowaniem nacjonalizmu i autokracji oraz wrogością wobec demokracji, liberalizmu i nurtów lewicowych, a także niechęcią do mniejszości etnicznych czy seksualnych. Neofaszyści krytykują również kapitalizm, domagając się daleko idącej państwowej ingerencji w system gospodarczy (z zachowaniem własności prywatnej), często propagując też ekonomiczny korporacjonizm. W poszczególnych państwach ruchy neofaszystowskie nawiązują do różnych form faszyzmu obecnych w historii. Mamy więc do czynienia z takimi nurtami, jak mussolinizm, strasseryzm, etc.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R7JBJJJQvj11a
Film nawiązujący do treści materiału Czy nazizm to przeszłość?.
Podsumowanie
Pojęcie faszyzmu odnosi się do skrajnie prawicowych masowych ruchów społecznych oraz ich ideologii, które odrzucały demokratyczny model ustroju politycznego, głosząc nacjonalizm, militaryzm, antyindywidualizm oraz apoteozę wodzowskiego państwa. Ich największa popularność przypada na okres międzywojenny. Ruchy faszystowskie rozwinęły się przede wszystkim w krajach Europy południowej, środkowej oraz wschodniej. Upadły wraz z klęską „państw osi” w II wojnie światowej.
Podsumuj swoją wiedze o faszyzmie rozwiązując zamieszczony poniżej test.
Sprawdź swoją wiedzę o faszyzmie
Słownik
inaczej: wódz; tytuł przyjęty przez Benita Mussoliniego, nawiązujący do łacińskiego słowa dux, które oznaczało wodza armii rzymskiej
doktryna polityczna, której podstawą była pełna koncentracja władzy w rękach Franco jako szefa państwa, szefa rządu (do 1973 r.), głównodowodzącego sił zbrojnych i przywódcy monopartii (Falanga Hiszpańska), który miał też moc stanowienia prawa przez wydawanie ustaw i dekretów; rządy Franco cechowały się przede wszystkim pragmatyzmem i zręcznym utrzymywaniem równowagi między głównymi siłami wspierającymi jego dyktaturę: armią, Falangą i Kościołem; caudillo (przywódca), niezwiązany z żadną określoną ideologią czy doktryną, był hegemonem, ale jednocześnie występował w roli arbitra między tymi siłami (określanymi jako frankistowskie rodziny polityczne)
wyrażenie o wielu znaczeniach, luźno nawiązującym do grupy ludzi, krajów i społeczności dzielących język hiszpański i wykazujących kulturę związaną z Hiszpanią; termin ten wywodzi się z wczesnego okresu nowożytnego, ale został na nowo zdefiniowany przez hiszpańskiego filozofa Miguela de Unamuno w 1909 r.; termin „latynoskość” jest terminem odnoszącym się do wieloetnicznej wspólnoty krajów hiszpańskiego imperium
idea gospodarcza, społeczna i polityczna głosząca konieczność ekspansji sektora państwowego w gospodarce, samowystarczalności gospodarczej, zwiększania znaczenia Argentyny w polityce międzynarodowej oraz sprawiedliwości społecznej
ideologia oraz nazwa zbudowanego na jej podstawie systemu społeczno‑ekonomicznego, których podstawą jest własność prywatna oraz porozumienia społeczne, zawierane w ramach korporacji (przymusowe stowarzyszenia pracowników i pracodawców poszczególnych branż)
przekonanie, że państwo powinno intensywnie zbroić się, demonstrować swoją siłę militarną i być gotowe do obrony swoich interesów za pomocą działań zbrojnych
postawa przeciwstawiająca się konfliktom zbrojnym, polityce zbrojeń oraz przemocy
populistyczny ruch społeczny, który narodził się w latach 40. XX w. w Argentynie, zapoczątkowany przez Peróna i jego żonę; jego podstawą były zasada sprawiedliwości społecznej i nacjonalizm; dążył do realizacji idei Wielkiej Argentyny przez wyznaczenie trzeciej drogi między kapitalizmem a komunizmem
reżim polityczny charakteryzujący się władzą, która poddaje swojej kontroli całe życie społeczne i gospodarcze; stosuje masowy terror i usiłuje – przez indoktrynację – wpłynąć na sposób myślenia i postępowania mieszkańców