Polityka i kultura polityczna
System rządów totalitarnych - Związek Sowiecki
Scharakteryzujesz okoliczności przejęcia władzy przez bolszewików w Rosji.
Wyjaśnisz na czym polegał system rządów totalitarnych w ZSRS.
Ocenisz skutki reżimu komunistycznego.
Istotą ideologii totalitarnych jest kształtowanie nowego człowieka w całości podporządkowanego interesom państwa i rządzącej nim partii. Władze państwa totalitarnego wykorzystują ideologię do wpojenia obywatelom jedynie słusznych poglądów i ukształtowania zmobilizowanych w obronie interesów państwa mas. Często są stosowane przez autorytarne jednostki do zdobycia i utrzymania władzy, a pomocne są w tym siły policyjne i służby specjalne, których zadaniem jest eliminowanie nieprawomyślnych jednostek.
Geneza sowieckiego totalitaryzmu
Twórcą Rosji Sowieckiej był Włodzimierz Lenin. To on stworzył podstawy ideologiczne oraz umożliwił bolszewikom zdobycie i ugruntowanie władzy w państwie. Pomocne okazały się przede wszystkim dekrety: o pokoju i o ziemi.
Dekret o pokoju doprowadził do zawarcia pokoju separatystycznego z Niemcami i wycofania się Rosji z wojny, a tym samym zrealizowania postulatów większości rosyjskiego społeczeństwa, zmęczonego działaniami wojennymi i kryzysem.
Dekret o ziemi umożliwił, przy przyzwoleniu bolszewików, samowolne zagarnięcie przez chłopów majątków ziemskich i doprowadził do likwidacji warstw posiadających oraz zniszczenia starego porządku.
Na gruzach carskiej Rosji nie powstało automatycznie socjalistyczne państwo,
na co liczyli twórcy rewolucji październikowej. Również kształtująca się nowa rzeczywistość nie uzyskała akceptacji znacznej części społeczeństwa. Wówczas bolszewicybolszewicy, korzystali z różnych metod i środków (często spoza granic prawa),
aby zdobytej władzy już nie oddać.
Zinterpretuj poniższy plakat: wyjaśnij, jakie grupy społeczne symbolizują przedstawione na rysunku postacie. Jak rozumiesz napis Towarzysz Lenin oczyszcza ziemię z nieczystości?
Początki władzy bolszewików
W listopadzie 1917 roku w głosowaniu powszechnym wybrano w Rosji Zgromadzenie Konstytucyjne. Ku zdziwieniu bolszewików w przeprowadzonych wyborach zdobyli oni tylko 25% głosów. Ponad 40% oddano na Partię Socjalistów Rewolucyjnych (eserów). Bolszewicy nie zamierzali jednak uznać tego faktu i kolejny raz przy pomocy marynarzy Floty Bałtyckiej rozpędzili ciało ustawodawcze. Lenin obrazowo to podsumował, stwierdzając, że skoro konstytuanta stanęła w poprzek rewolucji, należało ją zlikwidować. Bolszewicy utworzyli rząd: Radę Komisarzy Ludowych z Włodzimierzem Leninem na czele i rozpoczęli przekonywanie do swojej władzy. Pomocny w tym okazał się aparat terroru. Już pod koniec 1917 roku z inicjatywy Lenina powołana została Wszechrosyjska Nadzwyczajna Komisja do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem, tzw. Czeka. Na jej czele stał bliski współpracownik Lenina, wcześniej jeden z przywódców SDKPiL, Feliks Dzierżyński.
Aparat terroru miał przede wszystkim uniemożliwić oddanie władzy przez bolszewików. Wrogiem rządzących mógł się okazać każdy i każdego mogły dotknąć represje. Do więzień trafiali tzw. przestępcy gospodarczy (nazywani burżujami i spekulantami), a także polityczni występujący przeciwko ustrojowi bądź za występujących uznani lub nieakceptujący nowej władzy. Bardzo często o losie człowieka decydowało jego pochodzenie społeczne. Wrogami klasowymi przewidzianymi do unicestwienia stali się ziemianie, przemysłowcy, przedstawiciele inteligencji. Szczególnie złą sławę wśród licznych placówek więziennych miało moskiewskie więzienie na Łubiance.
Kształt ustrojowy państwu bolszewików nadała Konstytucja Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Rad z lipca 1918 roku. Przede wszystkim wprowadzała wspomnianą nazwę państwa. Zakładała, że władzę ustawodawczą w państwie miał sprawować Wszechrosyjski Zjazd Rad Delegatów Robotniczych, Chłopskich i Żołnierskich. Miał być zwoływany co najmniej raz na dwa lata. Kiedy nie obradował, rządził Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy. Do jego zadań należało wydawanie ustaw, administrowanie państwem, kontrolowanie go. Mógł również odwoływać lub zawieszać wszelkie decyzje Zjazdu Rad. Z Wszechrosyjskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego wyłaniany był rząd, czyli Rada Komisarzy Ludowych. Mocno ograniczone były prawa polityczne. Najbardziej uprzywilejowaną grupę stanowili robotnicy (konstytucja gwarantowała np. wolność prasy, słowa, zgromadzeń, ale tylko klasie robotniczej), mniej uprzywilejowaną – chłopi (w wyborach do rad jeden głos robotniczy równał się pięciu chłopskim), a grupami całkowicie pozbawionymi wszelkich praw byli duchowni, carscy urzędnicy i przedstawiciele warstw posiadających (nazywano ich liszeńcami od słowa liszat – pozbawiać).
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj ćwiczenie.
Ustrój radziecki a konstytucja stalinowskaWysuwając jako cel ostateczny i „główne zadanie” swej działalności „zniweczenie wszelkiego wyzysku człowieka przez innego człowieka, całkowite usunięcie podziału społeczeństwa na klasy, bezlitosne zgniecenie wyzyskiwaczy, ustanowienie socjalistycznej organizacji społeczeństwa i zwycięstwo socjalizmu we wszystkich krajach”, Lenin i kierowana przez niego partia bolszewików, odmiennie od kierunku anarchistycznego, nie negowali roli i znaczenia w tym dziele organizacji państwowej. „Proletariat tylko na pewien czas potrzebuje państwa”, pisał Lenin w przeddzień rewolucji listopadowej. „Zupełnie nie różnimy się z anarchistami w sprawie zniesienia państwa jako celu. Utrzymujemy jednak tylko, że dla osiągnięcia tego celu rzeczą niezbędną jest czasowe wykorzystanie narzędzi, środków i metod władzy państwowej przeciw wyzyskiwaczom, jak dla zniszczenia klas niezbędną jest tymczasowa dyktatura klasy uciskanej. Marks w polemice z anarchistami wybiera najbardziej ostre i najbardziej jasne postawienie kwestii: czy, zrzucając jarzmo kapitalizmu, mają robotnicy „broń złożyć”, czy też wykorzystać ją przeciw kapitalistom w celu pokonania ich oporu? Systematyczne zaś użycie przez jedną klasę broni przeciw innej klasie, cóż to jest takiego, jeżeli nie „tymczasowa forma państwa”.
Źródło: Wiktor Sukiennicki, Ustrój radziecki a konstytucja stalinowska, „RPEiS” 1937, nr 17(2), s. 244–245, dostępny w internecie: repozytorium.amu.edu.pl [dostęp 20.11.2020].
W ugruntowaniu władzy bolszewikom przeszkadzali również zwolennicy poprzedniego ustroju. Przeciwko próbom tworzenia nowej rzeczywistości politycznej wystąpili dawni carscy generałowie, czyli biali. Wymordowanie carskiej rodziny (na mocy decyzji Lenina) w lipcu 1918 roku tylko ich umocniło w oporze przeciwko bolszewikom. Do walki z białymi utworzono Armię Czerwoną. Powstała na mocy ochotniczego robotniczo‑chłopskiego zaciągu. Zgodnie z ideą równości – zlikwidowano w niej stopnie wojskowe. Na straży dyscypliny i odpowiedniego poziomu ideologicznego stali komisarze polityczni. Armii Czerwonej brakowało jednak uzbrojenia, mundurów, wyszkolenia. Aby to zmienić, zdecydowano się zachęcić do wstępowania do niej dawnych oficerów armii carskiej. 'Zachęcano ich, internując na przykład ich rodziny. Wojna domowa zakończyła się sukcesem Armii Czerwonej, podobnie jak zmagania z siłami interwencyjnymi ententy.
Komunizm wojenny oraz NEP
Kolejnym problemem, z którym musieli poradzić sobie bolszewicy, był kryzys ekonomiczny, wywołany zarówno prowadzonymi wojnami, jak i ich własną polityką gospodarczą. Chcąc zapewnić aprowizację armii i zaspokoić potrzeby państwa, wprowadzono komunizm wojenny. Państwo przejęło na własność zakłady przemysłowe, a nawet rzemieślnicze (faktycznie zlikwidowano wszelkie elementy wolnorynkowe). Wprowadzono także centralizację gospodarkicentralizację gospodarki. Poszczególne gałęzie przemysłu były zarządzane przez główne komitety, które wyznaczały zakładom przemysłowym, fabrykom wskaźniki produkcyjne. Zaplanowana wysokość produkcji często zdecydowanie przekraczała możliwości zakładu, w efekcie dochodziło do dezorganizacji produkcji. Jeszcze gorzej przedstawiała się sytuacja na wsi. Również i tutaj próbowano ograniczyć własność prywatną, tworząc państwowe gospodarstwa rolne (sowchozy)sowchozy), kolektywne, oraz spółdzielnie rolnicze. Chłopi, zwłaszcza ci, którzy dopiero co zagarnęli ziemię, nie byli zainteresowani oddaniem ziemi. Odgórnie ustalono stałą cenę skupu zboża przez państwo (poniżej ceny rynkowej) oraz obowiązkowe kontyngenty. Jeśli chłopi nie wywiązywali się z nich, groziła im rekwizycja. Bardzo często zabierano wszystko, nie zwracając uwagi na potrzeby rodzin chłopskich. Chłopi ukrywali więc produkty rolne, mimo że groziła za to nawet kara śmierci.
Lenin przemawiający do tłumu.
W czasie wojny domowej Lenin zdecydował się na wprowadzenie polityki gospodarczej, zwanej komunizmem wojennym. W lipcu 1918 roku wydał dekret, na mocy którego dokonano nacjonalizacji przemysłu. @@@ text=Dalej goto=1 ###
"Śmierć burżuazji i jej pomocnikom, niech żyje czerwony terror"
Państwo pod swój zarząd przejęło wszystkie zakłady - od tych największych po najmniejsze zatrudniające po kilku pracowników - oraz ustanowiło pełną kontrolę nad produkcją. Produkcja nie była od tej pory regulowana przez popyt i podaż, ale przez dyrektywy (czyli wytyczne) specjalnych komitetów. To one wyznaczały, co i w jakich ilościach miało być wytwarzane. Wynikiem takiej polityki był spadek wydobycia surowców do 21% poziomu z 1913 roku , a produkcji stali i żelaza do 5%. @@@ text=Wstecz goto=0 @@@ text=Dalej goto=2 ###
Plakat z żołnierzem Armii Czerwonej z 1920 r.
Jeszcze gorsze efekty przyniosła polityka komunizmu wojennego na wsi. Państwu zależało na zapewnieniu stałych dostaw zboża na potrzeby wojska i do miast. Ponieważ ceny za produkty rolne były niskie, chłopom nie opłacało się ich sprzedawać. W takiej sytuacji bolszewicy sięgnęli po rozwiązania siłowe. Na wieś zostali wysłani czerwonoarmiści, którzy siłą zabierali zboże, pozostawiając gospodarzom niewielką ilość albo konfiskując wszystko. Ci, którzy się sprzeciwiali, byli zabijani lub wysyłani do obozów pracy przymusowej. @@@ text=Wstecz goto=1 @@@ text=Dalej goto=3 ###
Ofiary głodu
Odpowiedzią chłopów na taką politykę było ograniczenie produkcji - uprawiano tylko tyle zboża, ile potrzebne było, by wyżywić własne rodziny. Ale i to im zabierano. W efekcie w całej Rosji zapanował najgorszy od wielu lat głód. W latach 1921‑1923 głód dotknął około 25 mln mieszkańców Sowieckiej Rosji, doprowadzając do śmierci około 5 mln z nich. @@@ text=Wstecz goto=2 @@@ text=Dalej goto=4 ###
Bezdomne dzieci, ofiary wojny domowej
Tragicznie skończyło się również przejęcie przez państwo prywatnego handlu hurtowego i detalicznego. Wartość pieniądza spadła. Inflacja na poziomie około 1 miliona procent spowodowała, że stał się on zupełnie bezwartościowy. @@@ text=Wstecz goto=3 @@@ text=Dalej goto=5 ###
Uchodźcy podczas wojny domowej
Głód i całkowita ruina gospodarcza Rosji sprawiły, że coraz częściej słychać było głosy niezadowolenia z rządów bolszewików. Hasło “Precz z Leninem i koniną. Oddajcie nam cara i wieprzowinę” stało się jednym z najpopularniejszych w 1918 roku. @@@ text=Wstecz goto=4 @@@ text=Rozpocznij od nowa goto=R
Trudna sytuacja gospodarcza, brak żywności w miastach, reglamentacja większości produktów żywnościowych, a zwłaszcza zmniejszanie przydziałów doprowadzały z kolei do strajków robotniczych. Przeciwko władzy bolszewików wystąpili także marynarze w bazie w Kronsztadzie (ci, od których rewolucja się zaczęła). Bunty stłumiono, ale Lenin dostrzegł potrzebę zastąpienia komunizmu wojennego inną formą gospodarowania. W marcu 1921 roku na X Zjeździe Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików) ogłosił wprowadzenie Nowej Ekonomicznej Polityki (NEP), zakładającej funkcjonowanie elementów wolnego rynku i prywatnej inicjatywy. Efektem była poprawa warunków życia. Niemniej bolszewicy zdawali sobie sprawę, że NEP stanowi przyznanie się do porażki idei szybkiego skoku w socjalizm oraz uniezależnia społeczeństwo i niweluje kontrolę władzy państwowej nad gospodarką. W momencie przejęcia władzy przez Stalina jego jedną z pierwszych decyzji była likwidacja NEP, czyli tym samym jakiejkolwiek inicjatywy prywatnej. Została wprowadzona gospodarka centralnie planowana, będąca pod pełnym nadzorem państwa.
Powstanie ZSRS
Jeszcze w okresie władzy Lenina 30 grudnia 1922 roku doszło do utworzenia
Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich. W leninowskiej koncepcji miał być to federacyjny organizm państwowy, składający się z równoprawnych republik – początkowo sowieckiej, białoruskiej, ukraińskiej i zakaukaskiej. Warto zauważyć, że tereny ostatniej z wymienionych republik zostały przyłączone w wyniku agresji zbrojnej. Dosyć specyficznie była więc traktowana idea samostanowienia głoszona przez bolszewików.
Przejęcie władzy przez Stalina
Lenin był zwolennikiem urzędów kolegialnych. W swoim testamencie przestrzegał przed oddaniem władzy w ręce Józefa Stalina, pełniącego od 1922 roku funkcję sekretarza generalnego Rady Komisarzy Ludowych.
Po śmierci Lenina w 1924 roku większość jego dawnych współpracowników uznała, że największym dla nich zagrożeniem jest Lew Trocki, toteż Stalina pozostawiono na stanowisku sekretarza. A ten stopniowo, bez rozgłosu, dokonywał zmian w strukturze partii, obsadzając ważne stanowiska oddanymi sobie ludźmi.
Wielki terror
Objęcie pełni władzy przez Stalina nie zahamowało procesu pozbywania się przeciwników politycznych. Stalin głosił teorię prawną, że wraz z rozwojem komunizmu wzrasta liczba wrogów klasowych i zgodnie z nią likwidował każdego, kto budził cień podejrzenia. Służył mu do tego świetnie rozbudowany aparat terroru, a przede wszystkim wszechobecna i wszechwładna policja polityczna. Od 1934 roku strach budziło NKWD (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych), następca Czeki. Do największych czystek doszło w drugiej połowie lat 30. Przede wszystkim przeprowadzono je w partii. W trzech procesach moskiewskich (1936 r., 1937 r., 1938 r.) skazano członków partii, którzy cieszyli się zbyt dużą popularnością, m.in. Siergieja Kirowa. Oskarżycielem we wszystkich procesach był Andriej Wyszyński.
Oprócz Feliksa Dzierżyńskiego życie stracili też Gienrich Jagoda czy Nikołaj Jeżow, którzy stali na czele policji politycznej, czyli nadzorowali aparat terroru. Nikt zatem nie mógł być pewien swojego losu.
Osoby, które Stalin likwidował, znikały też z kart historii. Na pierwszym zdjęciu pierwsza osoba z prawej strony to Nikołaj Jeżow.
Wyjaśnij, jaki Twoim zdaniem był powód korekty zdjęcia Zmienianie historii.
Osoby, które Stalin likwidował, znikały też z kart historii. Na pierwszym zdjęciu fotografia przedstawia Klimenta Woroszyłowa, Wiaczesława Mołotowa, Józefa Stalina i szefa bezpieki Nikołaja Jeżowa nad kanałem Moskwa w 1937 roku.
Wyjaśnij, dlaczego w ZSRS za czasów Stalina dokonywano korekty zdjęć.
Czystka objęła przede wszystkim stare kierownictwo partyjne – członków partii, którzy współpracowali z Leninem. Stalin tworzył swoje elity, jemu wszystko zawdzięczające i od niego zależne. Także w ruchu międzynarodowym zlikwidował kierownictwo III Międzynarodówki, przywódców komunistycznych partii w krajach europejskich, m.in. Komunistycznej Partii Polski. Po czystkach liczba członków partii spadła o ponad 500 tys., a podobno przyjęto około 1 mln nowych.
Beria był kolejnym szefem NKWD. Jego zadanie polegało na wydawaniu nakazów egzekucji.
Czystka dotknęła też wojsko. Stalin pozbył się jeszcze wodzów rewolucyjnych. Pretekstem było oskarżenie marszałka Michaiła Tuchaczewskiego o szpiegostwo na rzecz Niemiec. W 1937 roku skazano Tuchaczewskiego, a następnie kolejnych dwóch marszałków, 15 wyższych dowódców armii, blisko 40 tys. oficerów.
Wymordowano 90% generałów i 80% pułkowników. Na ich miejsce przyszli ludzie szybkiego awansu, niedouczeni, karierowicze.
Także kierownicza kadra w gospodarce została poddana represjom. NKWD wykryło w przemyśle kontrrewolucjonistów, sabotażystów. Wyniki zakładane w kolejnych planach były niemożliwe do osiągnięcia, należało więc znaleźć winnych. Życie stracił (podobno popełnił samobójstwo) komisarz przemysłu Sergo Ordżonikidze. Posady tracili dyrektorzy fabryk, inżynierowie zatrudnieni na ważnych stanowiskach. Bardzo często w ramach kary trafiali do łagrów. Niszczono również grupy narodowe, w tym Polaków, których masowo zsyłano do łagrów, głównie do Kazachstanu.
W latach 1937–1938 NKWD aresztowało ponad 1,5 mln osób. Skazano ok. 1,3 mln, a rozstrzelano 700 tys.
GUŁAG
Oblicza się, że ok. 9% dorosłego społeczeństwa ZSRS pod koniec lat 30. znalazło się w obozach GUŁagu. System obozów przymusowej pracy (łagrów), powstał w 1918 roku dla tzw. wrogów ludu. Do łagru mogli też trafić nieprawomyślni członkowie partii bolszewickiej. Rozbudowa GUŁagu nastąpiła w okresie stalinowskim, ale o jego rozroście już w pierwszych latach może świadczyć fakt, że w 1920 roku było 85 obozów, a w 1923 r. – 355. Przez łagry przewinęło się 30–50 mln osób. Więźniów traktowano jako darmową siłę roboczą i wykorzystywano ich przy budowie np. wielkich stalinowskich przedsięwzięć przemysłowych i komunikacyjnych (m.in. kanałów Białomorsko‑Bałtyckiego czy Wołga‑Don). Kierowano ich do najtrudniejszych inwestycji. Pracowali w trudno dostępnych rejonach, w ciężkich warunkach klimatycznych: w kopalniach złota i uranu na Kołymie czy węgla w basenie rzeki Peczory.
W ZSRS obowiązywało od 1934 roku prawo odpowiedzialności zbiorowej. Skazanie jednej osoby w rodzinie pociągało za sobą ukaranie pozostałych członków rodziny. Co gorsza, dziecko powyżej 12. roku życia mogło być skazane na karę śmierci. Terror stał się podstawą utrzymania nieograniczonej władzy przez Stalina i pozwolił na stworzenie jednego z najbardziej zbrodniczych systemów na świecie.
Kolektywizacja rolnictwa
Akcja kolektywizacjikolektywizacji zaczęła się w 1929 roku, a zakończyła w 1934. Mieszkańcy wsi nie chcieli jednak pozbywać się ziemi. Polityka NEP doprowadziła do częściowego odrodzenia się wsi i nie chciano utraty i tak niewielkich gospodarstw. W efekcie niecałe 2% ludności wsi dobrowolnie lub w ramach akcji rozkułaczania (bogaci chłopi z zasady mieli obowiązek oddać ziemię) przystąpiło do spółdzielni. Stalin zachęcał do odbierania ziemi bogatszym chłopom, obiecując zyski tym, którzy będą w tym procederze uczestniczyć. KułakówKułaków wraz z rodzinami zsyłano do najcięższych obozów na północy Syberii, a także do innych rejonów ZSRS.
Wyjaśnij, jaki element kolektywizacji został przedstawiony na zdjęciu Kolektywizacja rolnictwa.
Wyjaśnij, jak postępowano, gdy ktoś nie chciał dostosować się do kolektywizacji.
Kiedy i to nie przyniosło spodziewanych efektów, w 1929 roku wprowadzono dekret o oddaniu przez właścicieli ziemi całego posiadanego ziarna. Oddziały służb porządkowych, ale też robotników odpowiednio nastawionych przez władzę, przeczesywały wsie i szukały pozostawionych płodów. Ratując się przed głodem, chłopi oddawali ziemię, ale też masowo wybijali zwierzynę hodowlaną, aby nie została przejęta przez tworzone kołchozy. Szacunkowo podaje się, że wybito wówczas ponad 4 mln koni i prawie 15 mln sztuk bydła. W efekcie pierwsze lata nie tylko nie przyniosły nadwyżek, ale wręcz jeszcze obniżenie produkcji. Zapanował też głód.
W najgorszej sytuacji znalazła się Ukraina. Klęski nieurodzaju doprowadziły tam do głodu, a ponieważ był to rejon wyjątkowo oporny na kolektywizację, a przy tym obdarzony bardzo dobrymi glebami, w ramach kary odcięto go od jakiejkolwiek pomocy z zewnątrz. W efekcie pozwolono na unicestwienie kilku milionów mieszkańców. W wyniku Wielkiego Głodu na Ukrainie dziennie umierało do 25 tys. ludzi. Wymierały całe wsie. Dochodziło do przypadków kanibalizmu. Według ukraińskich historyków sztucznie wywołany w czasach stalinowskich głód doprowadził do śmierci co najmniej 3,5 mln osób. Niektórzy naukowcy wymieniają liczbę siedmiu, a nawet 10 mln ofiar.
Przyjrzyj się zdjęciu Wykopki w ZSRS w latach 30. XX w. Wyjaśnij czy tytuł wykopki jest adekwatny do przedstawionego obrazu.
Wyjaśnij, w wyniku jakich działań zubożało społeczeństwo w ZSRS.
Kolejnym elementem polityki, która miała umożliwić całkowitą kontrolę społeczeństwa, a w konkretnym przypadku kolektywizacji zapobiec ucieczkom przed represjami, było wprowadzenie dokumentów tożsamości (paszportów), bez których nie wolno było się poruszać. Pracujący w kołchozach dostali je dopiero w latach 60.
Konstytucja, walka z Cerkwią, kult jednostki
W grudniu 1936 roku została uchwalona nowa konstytucja ZSRS. Formalnie władzę ustawodawczą w państwie sprawował dwuizbowy parlament - Rada Najwyższa ZSRS, składający się z Izby Związku i Izby Narodowości. Funkcję głowy państwa (władzy wykonawczej) pełniła Rada Komisarzy Ludowych. Teoretycznie gwarantowano szerokie prawa obywatelskie i szerokie uprawnienia samorządów lokalnych. W rzeczywistości wszystkie wolności pozostały martwą literą. Rządził aparat partyjny z Józefem Stalinem na czele.
Komunizm nie mógł tolerować istnienia Kościoła prawosławnego w obawie przed próbą ograniczenia jego władzy nad duszami i umysłami. Stalin uważał religię za opium dla mas, przeżytek średniowiecza. W 1925 roku utworzył Związek Wojujących Bezbożników. Wydawano antyreligijną prasę, rozrzucano ulotki o antyreligijnym ostrzu. W 1929 roku z jego inicjatywy ogłoszono plan zamknięcia wszystkich cerkwi oraz świątyń innych wyznań. Większość z nich miała być rozebrana, a materiał z nich potraktowany jako budulec na inne potrzeby. Te, które zostały, zamieniano na magazyny, składy lub muzea ateizmu. Dokonano konfiskaty dóbr kościelnych, wartościowe ikony sprzedawano, przeważnie za granicą.
W zamian zaproponowano kult jednostki.
Historia Europy 1919--1939Wokół kultu Lenina i Stalina wyrosła nowa religia świecka, z jej zmumifikowanymi ciałami, świętymi relikwiami i ikonami, która domagała się nadzwyczajnych ofiar oraz aktów wiary od wyznawców.
Źródło: Martin Kitchen, Historia Europy 1919–1939, tłum. Tadeusz Rybowski, Hanna Szłapka, Wrocław–Warszawa–Kraków 1992.
Na podstawie tekstu Historia Europy 1919‑1939, wyjaśnij, dlaczego kult Stalina i Lenina został przez autora nazwany nową religią.
Przywódca WKP(b), Józef Stalin, był obecny wszędzie. Jego wizerunek na plakatach, portretach towarzyszył obywatelowi ZSRS w domu, pracy, w środkach masowego przekazu, w literaturze, sztuce. Dodatkowo zawsze prezentowany był jako postać genialna, przywódca narodu, dobry ojciec, który dba o społeczeństwo i który wszystko robi w interesie mieszkańców ZSRS, a nawet całej ludzkości. Przedstawiano go jako postać wyjątkową, która odnosi sukcesy na arenie międzynarodowej.
Także Lenina pośmiertnie otoczono kultem. Trumnę z jego zabalsamowanym ciałem wystawiono na widok publiczny i ustawiono w specjalnie zbudowanym mauzoleum na placu Czerwonym w Moskwie.
Indoktrynacja
Podobnie jak w państwie faszystowskim również w ZSRS ogromną rolę odgrywały ideologia i propaganda. To one miały stworzyć człowieka, który będzie wiernie służył komunistycznemu państwu. Za odpowiedni przekaz informacji odpowiedzialny był Zarząd Propagandy i Agitacji WKP(b). W jego gestii leżał nadzór nad wszystkimi źródłami informacji (prasa, radio, kino) i dbałość, aby nie było możliwości korzystania z alternatywnych źródeł. Społeczeństwo miało obowiązek uczestniczenia w imprezach masowych podkreślających słuszność ideologii komunistycznej i wielkość państwa sowieckiego. Szczególną opieką otaczano młode pokolenie. Miejscem indoktrynacji była szkoła. Tutaj przekazywano wyselekcjonowaną wiedzę i prezentowano walory komunizmu. Szkoła miała także stanowić przeciwwagę dla wychowania rodzinnego, które było trudniejsze do kontroli, choć przy okazji stała się źródłem likwidacji analfabetyzmu w ZSRS. Dzieci należały do organizacji pionierskiej, młodzież do Komsomołu. Najczęściej przytaczanym przykładem działania indoktrynacji jest czyn Pawlika Morozowa, członka grupy pionierów, który pomagał NKWD w przymusowej kolektywizacji. Złożył on donos na własnych rodziców. W efekcie zostali aresztowani i rozstrzelani. Morozow stał się wzorem komunistycznej moralności i rewolucyjnego oddania – choć pośmiertnie. W akcie rozpaczy i zemsty zabił go inny członek rodziny. Niemniej chętnych do powielenia czynu nie brakowało.
Rozejrzyjcie się dzieci..Stój! Skąd? Dokąd? – tak wołają miejscowi pionierzy za każdym człowiekiem, który idzie przez pole i 'jeśli człowiek okazuje się złodziejem – zatrzymują go'– pisała 'Pionierska Prawda' w 1933 roku. Pismo radośnie donosiło, jak dzieci podczas nieobecności dorosłych przeszukały cudze domy. Prawdziwy Pionier Pronia Kołybin odważnie zdemaskował matkę, która poszła w pole, żeby zebrać opadnięte kłosy i nakarmić właśnie jego. Matkę wsadzono do więzienia, a syna‑bohatera wysłano w nagrodę na Krym do ośrodka pionierskiego.
Uczeń spod Rostowa nad Donem, Mitia Gordijenko, kilkakrotnie chwytał w polu głodujących ludzi. Występując jako świadek przed sądem powiedział: 'Demaskując złodziei kołchozowego zboża, zobowiązuję się zorganizować trzydzieścioro dzieci z naszej kolumny do ochrony plonów i objąć dowództwo tego oddziału pionierskiego…'. W rezultacie donosu Mitii na jakieś małżeństwo, męża skazano na rozstrzelanie, a żonę na 10 lat pozbawienia wolności i ścisłe odosobnienie. Mitia otrzymał zegarek z wygrawerowanym nazwiskiem, mundurek pionierski, buty i roczną prenumeratę miejscowego pisma 'Leninowskie Wnuczęta'.
Źródło: Jurij Drużnikow, Rozejrzyjcie się dzieci..., „Życie” 2000.
Na podstawie tekstu Rozejrzyjcie się dzieci..., wyjaśnij w jaki sposób kształtowano socjalistyczną moralność młodego pokolenia.
Podsumowanie
Po rewolucjach 1917 roku powstała Rosja Sowiecka, którą 30 grudnia 1922 roku przekształcono w Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich (ZSRS). Państwo zostało poddane władzy partii komunistycznej podległej Włodzimierzowi Leninowi. Wojna odcisnęła na Rosji swoje piętno, trwał kryzys gospodarczy. By z nim walczyć, wprowadzono komunizm wojenny, który polegał na upaństwowieniu przemysłu, handlu i transportu. Chłopów zmuszono do przekazywania obowiązkowych dostaw żywności. Wprowadzono zasadę: kto nie pracuje, ten nie je. Nie ustrzegło to państwa przed klęską wielkiego głodu w latach 1920–1921 i licznymi ofiarami.
Po śmierci Lenina w 1924 roku walkę o władzę wygrał Józef Stalin (właściwie Josif Dżugaszwili), który krwawo rozprawił się ze swoimi przeciwnikami. Przy pomocy tajnej policji Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego (OGPU) wprowadził terror, który stał się symbolem władzy komunistycznej w ZSRS. Władza przeszła w ręce Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików). Przymusowo wprowadzana kolektywizacja wsi i towarzysząca jej klęska głodu z lat trzydziestych pochłonęła około 10 milionów ofiar.
Zapoznaj się z fragmentem książki Anne Applebaum, pt. Gułag. Własnymi słowami przedstaw zaprezentowaną przez autorkę tezę oraz wskaż dwa argumenty, którymi uzasadnia jej słuszność. Nie cytuj.
Zapoznaj się z fragmentem książki Anne Applebaum, pt. Gułag. Własnymi słowami przedstaw zaprezentowaną przez autorkę tezę oraz podaj dwa argumenty, którymi uzasadnia jej słuszność. Nie cytuj.
GułagGułag wyrósł i rozwinął się w określonym czasie i miejscu, a jego dzieje należy rozpatrywać co najmniej w trzech aspektach: jako rozdział historii Związku Sowieckiego, jako fragment historii międzynarodowego i rosyjskiego więziennictwa oraz jako fenomen głęboko osadzony w szczególnym klimacie intelektualnym Europy połowy XX stulecia – klimacie, z którego zrodziły się również nazistowskie obozy koncentracyjne w Niemczech. Pisząc, że Gułag stanowi „rozdział historii Związku Sowieckiego”, mam na myśli coś bardzo konkretnego: system ten nie wyłonił się znikąd – odzwierciedlał istniejące standardy społeczne. Jeśli w obozach panował brud, strażnicy byli brutalni, a drużyny pracy niechlujne i niedbałe, działo się tak w dużej mierze dlatego, że brud, brutalność i niechlujstwo były nieodłącznymi cechami innych sfer sowieckiej egzystencji. Jeśli życie w obozach było potworne, nieznośne i nieludzkie, a śmiertelność niezwykle wysoka, nie powinno to też zaskakiwać. W historii Związku Sowieckiego zdarzały się okresy, kiedy życie było potworne, nieznośne i nieludzkie, a śmiertelność wysoka – w obozach i poza nimi. [...] Na tej samej zasadzie wysoką śmiertelność w łagrach w konkretnych latach można uznać za odbicie sytuacji panującej w całym kraju. Wzrosła na początku lat trzydziestych, kiedy to przez cały kraj przetaczała się fala głodu, i ponownie – podczas drugiej wojny światowej. Inwazja niemiecka pociągnęła za sobą nie tylko miliony ofiar na polach walki, przyniosła również epidemie dyzenterii, tyfusu oraz kolejną klęskę głodu. Wszystko to odbiło się również na życiu w łagrach. Zimą 1941 roku na 1942 jedna czwarta populacji Gułagu zmarła z głodu, podobny los spotkał około miliona mieszkańców zamkniętego przez Niemców w potrzasku Leningradu.
Źródło: Anne Applebaum, Gułag, Warszawa 2018, s. 44–46.
Słownik
(ros. większość) do 1903 r. frakcja Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji, domagali się radykalnej zmiany, obalenia dotychczasowego systemu na drodze rewolucji, przywódcą był Włodzimierz Lenin, przejęli władzę w Rosji w październiku 1917 r.
gospodarka zarządzana przez administrację państwa, regulowana odgórnymi nakazami, także w kwestii przydziału środków, wyboru produkowanych towarów i usług, a nie mechanizmami rynkowymi (jak podaż, popyt, strata, zysk itd.); przeciwieństwo gospodarki wolnorynkowej
(z łac. collectivus – zbiorowy) nadanie formy kolektywnej, przekształcenie drobnych indywidualnych gospodarstw rolnych w wielkie spółdzielcze przedsiębiorstwa rolne
(skrót od ros. kollektywnoje choziajstwo – gospodarstwo kolektywne; kollektywnyj – zespołowy, od kollektiw – zespół, z łac. collectivus – zbiorowy) rodzaj przedsiębiorstwa rolniczego powstałego w wyniku połączenia ziemi chłopów, oznaczające wspólną pracę i podział uzyskanych w ten sposób zysków; charakterystyczny dla ZSRS
zamożny chłop, jako warstwa kułacy ukształtowali się w wyniku wprowadzenia elementów kapitalistycznych w ramach Nowej Polityki Ekonomicznej; poddani ostrym represjom podczas kolektywizacji
(z łac. natio – naród) likwidacja prywatnej własności środków produkcji i przejęcie ich przez państwo, upaństwowienie; nacjonalizowano zwłaszcza ważne gałęzie produkcji i usług, jak przemysł czy transport
(skrót od ros. sowietskoje choziajstwo – sowieckie gospodarstwo) państwowe gospodarstwo rolne w Związku Sowieckim