Polityka i kultura polityczna
Socjalizm
Scharakteryzujesz genezę socjalizmu.
Scharakteryzujesz główne założenia myśli socjaldemokratycznej.
Ocenisz skutki odrzucenia przez socjaldemokratów dogmatu o rewolucji proletariatu.
Nowe ideologie, które ukształtowały się i rozpowszechniły w XVIII i XIX w., bardzo często nawiązywały do myśli obecnych we wcześniejszych stuleciach i wiele z nich czerpały. Nie inaczej było z socjalizmem i komunizmem. Ich zwolennicy doszukiwali się początków idei, które wyznawali, już w czasach starożytnych. Potwierdzeniem miały być bunty ciemiężonych grup społecznych w Grecji i Rzymie, a sztandarowym przykładem, do którego odwoływali się socjaliści – powstanie rzymskiego niewolnika Spartakusa w I w. p.n.e. Socjalistyczni utopiści i komuniści stali w opozycji zarówno do konserwatystów, jak i liberałów. Komuniści wytykali także wady założeniom, jakie niósł w swej początkowej formule socjalizm, również ten utopijny.
Tło historyczne socjalizmu
Rozwój socjalizmu to czas zwycięstwa gospodarki kapitalistycznej pierwszej połowy XIX w., kiedy stało się jasne, że powrót feudalizmu już nie jest możliwy. Zmieniła się zupełnie struktura przemysłu, rewolucja przemysłowa zapoczątkowała nowy sposób zatrudnienia. Pojawiają się pierwsze strajki robotnicze, rozwija się ruch czartystów w Anglii, który domaga się powszechnego prawa demokratycznego dla mężczyzn. Rozwarstwienie społeczne może nie było większe, ale na pewno stało się bardziej widoczne. Brak ustawodawstwa socjalnego i obniżający się wiek zatrudnienia także raził i wywoływał sprzeciw socjalistów. Sam natomiast socjalizm nie wziął się z próżni ideowej; już starożytni, np. Platon, proponują znieść własność prywatną, gdyż zaciemnia obraz rzeczywistości.
Wspólne dla socjalistów jest odrzucenie wizji natury ludzkiej, wyrażające się w przekonaniu, że po zapewnieniu każdemu człowiekowi pewnego minimum egzystencji znikną konflikty społeczne. Socjalizm rozwinął się w wielu kierunkach, a jego elementy można spotkać także w doktrynie liberalnej (np. w teorii sprawiedliwości). Można jednak wyodrębnić dwa główne prądy socjalistyczne, tzw. socjalizm utopijny i socjalizm naukowy (marksizm).
Zapoznaj się z ilustracją i wykonaj ćwiczenie.
Zapoznaj się z opisem ilustracji i wykonaj ćwiczenie.
Zamieszczony poniżej film przybliży Ci genezę socjalizmu.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1E8gdpzRwUCo
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Socjalizm utopijny — źródła i założenia.
Powstanie socjaldemokracji
Druga połowa XIX w. to okres prężnego rozwoju technologicznego i dominacji doktryny liberalnej w gospodarce. Doprowadziło to nie tylko do rozwoju ruchu robotniczego i narodzin idei broniących praw robotniczych i socjalnych, ale także, ze względu na specjalizację w produkcji, do zróżnicowania interesów w obrębie samej klasy robotniczej. Nastąpiło wówczas także wiele zmian politycznych. W państwach Europy Zachodniej rozwijały się instytucje demokratyczne, zwiększała się rola parlamentów, a dzięki rozszerzaniu grup, które miały prawa wyborcze, również robotnicy zaczęli zyskiwać wpływ na działania instytucji państwa. Część działaczy robotniczych dostrzegła możliwość wpływu na zmiany społeczne drogą reform parlamentarnych zamiast rewolucji. Zmiany te stały się podstawą rozłamu w ruchu socjalistycznym i początkiem kształtowania się dwóch nowych doktryn: rewolucjoniści poszli w kierunku sformułowania doktryny komunistycznej, a reformiści (nowy nurt w ruchu robotniczym) dali początek doktrynie socjaldemokratycznej.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Dlaczego socjalizm?Niemniej jednak trzeba pamiętać, że gospodarka planowana to jeszcze nie socjalizm. Może jej bowiem towarzyszyć całkowite zniewolenie jednostki. Dojście do socjalizmu wymaga rozwiązania nadzwyczaj trudnych problemów socjopolitycznych. Jak, w obliczu daleko idącej centralizacji władzy politycznej i gospodarczej, zapobiec wszechwładzy biurokracji? Jak bronić praw jednostki i tym samym zapewnić demokratyczną przeciwwagę dla władzy biurokracji? Jasność co do celów i problemów socjalizmu ma najwyższą wagę w naszych przełomowych czasach.
Źródło: Albert Einstein, Dlaczego socjalizm?, tłum. Andrzej Stolarczyk, 1949, dostępny w internecie: biblioteka.kijowski.pl [dostęp 26.02.2020].
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Dlaczego jestem demokratycznym socjalistąJestem demokratycznym socjalistą i mówię to z dumą i radością. Zostałem nim, gdy objeżdżałem Indie i widziałem tę przerażającą nędzę na tle nieprzyzwoitego bogactwa nielicznych. Gdy – podczas innej podróży – widziałem upokarzającą biedę w zamożnych Stanach Zjednoczonych. Gdy jako młody człowiek stanąłem oko w oko z okrucieństwem i zniewoleniem komunizmu, ze skalą prześladowań w państwach komunistycznych. Gdy odwiedzając nazistowskie obozy śmierci, czytałem długie listy nazwisk zamordowanych socjaldemokratów i związkowców. Zostałem nim, gdy uświadomiłem sobie, że to socjaldemokracja przetarła szlaki dla całej szwedzkiej demokracji, że to socjaldemokracja wydobyła nasz kraj z biedy i bezrobocia dzięki polityce kryzysowej lat 30.
Źródło: Olof Palme, Dlaczego jestem demokratycznym socjalistą, 28.02.2016, dostępny w internecie: partiarazem.pl [dostęp 2020].
Działalność partii socjaldemokratycznych
Działalność partii socjaldemokratycznych w okresie międzywojennym swe ideologiczne oparcie znajdowała w myśli politycznej Eduarda Bernsteina. Ten wybitny działacz socjalistyczny odrzucił marksistowski dogmat o rewolucji proletariackiej jako jedynej drodze wyzwolenia klasy robotniczej. W zamian proponował podjęcie walki przez partie socjalistyczne na gruncie procedur demokratycznych.
W swej pracy Zasady socjalizmu i zadania socjaldemokracji argumentował, że rozszerzenie prawa wyborczego na coraz to nowe grupy społeczne oraz rozwój technologiczny pozwolą na poprawę losu klasy robotniczej w państwie kapitalistycznym – bez konieczności przeprowadzania przewrotu politycznego.
Znaczna popularność, jaką myśl Bernsteina zdobyła w Europie, doprowadziła do rozłamu w ruchu lewicowym. Część działaczy stojących na gruncie marksistowskiej ortodoksji zaczęła zajadle zwalczać rewizjonistów, upatrując w nich głównego ideologicznego przeciwnika w walce o przywództwo ruchu robotniczego. Ta nienawiść komunistów z Międzynarodówki Komunistycznej do socjaldemokratów przetrwała następne kilkadziesiąt lat, aż do czasów powojennych, gdy nawet oni (w latach 70. XX w.) zmuszeni zostali do złagodzenia w swych programach politycznych niektórych, najbardziej rewolucyjnych wątków marksizmu.
Wydarzenia po II wojnie światowej, które rozegrały się w krajach bloku wschodniego, traktowane były przez zachodnioeuropejskich socjaldemokratów jako przejaw sowieckiego imperializmu i zamach nie tylko na demokrację, ale i na zasady przyświecające myśli socjalistycznej.
Założenia programowe socjaldemokracji
Główne założenia socjalizmu demokratycznego wyrażone zostały w postaci koncepcji demokracji politycznej, gospodarczej, społecznej i międzynarodowej.
Demokracja polityczna zakłada dążenie socjaldemokratów do urzeczywistnienia nowego społeczeństwa opartego na rządach ludu i wolności. Ma ono zapewnić ochronę życia osobistego przed samowolą państwa, ponadto swobody polityczne, takie jak wolność słowa, myśli, nauki, zgromadzeń, religijna i możliwość strajku.
Demokracja gospodarcza polega natomiast na dążeniu do zastąpienia państwa kapitalistycznego, opartego na wyzysku i osiągnięciu zysku za wszelką cenę, „państwem dobrobytu”, które kierować się będzie potrzebami ogółu, a nie zyskiem jednostek.
Państwo stawało się zatem instytucją ponadklasową, rzecznikiem ludzi pracy oraz pośrednikiem i moderatorem między klasami społecznymi. Priorytetami takiego państwa w dziedzinie gospodarki powinno być pełne zatrudnienie, wzrost produkcji, stałe podnoszenie dobrobytu, zabezpieczenie społeczne i sprawiedliwy podział dochodów. By osiągnąć te cele, socjaldemokraci zaakceptowali wprowadzenie elementów planowania gospodarczego w interesie najszerszych mas ludowych
. Wbrew komunistom, odrzucali jednak dogmat nacjonalizacji własności i środków produkcji.
By zapewnić sprawiedliwy, ich zdaniem, podział dóbr, najlepszym narzędziem jest rozbudowana i aktywna polityka fiskalna państwa oraz podatek progresywny. Ważną rolę w tym systemie powinny odgrywać związki zawodowe oraz organizacje wytwórców i spożywców.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Socjalizm, czyli gospodarcza droga donikądGospodarka socjalistyczna jest przeciwieństwem kapitalizmu, czyli systemu, którego podstawowymi cechami są własność prywatna, nieskrępowana przedsiębiorczość i rynkowy mechanizm ustalania cen zależny od wielkości popytu i podaży. Socjalistyczne eksperymenty udoskonalenia gospodarki zawsze i wszędzie kończyły się gospodarczą klapą. Polegały na wprowadzeniu do życia społeczeństwa – przez państwo – dużej dawki socjalizmu (etatyzmu), czyli na nacjonalizacji i wzroście redystrybucji dochodu przez rozbudowany aparat urzędników, dużych deficytach budżetowych, biurokratycznej regulacji ograniczającej zakres działania wolnego rynku.
Źródło: Forum Obywatelskiego Rozwoju, Socjalizm, czyli gospodarcza droga donikąd, dostępny w internecie: for.org.pl [dostęp 6.02.2020].
Pod pojęciem demokracji społecznej socjaldemokraci rozumieli walkę o podstawowe prawa jednostki o charakterze socjalnym:
prawo do pracy, pomocy lekarskiej, ochrony macierzyństwa;
prawo do wypoczynku, zabezpieczenia na starość, prawo dzieci i młodzieży do ochrony oraz wykształcenia;
prawo do dachu nad głową.
Ostatnia z płaszczyzn demokracji – demokracja międzynarodowa – polega na dążeniu socjalistów do uwolnienia wszystkich ludzi z niewoli gospodarczej, duchowej i politycznej
, na walce z imperializmem i dążeniem do światowego pokoju.
Przeanalizuj ilustrację i wykonaj ćwiczenie.
Przeanalizuj opis ilustracji i wykonaj ćwiczenie.
Zapoznaj się z ilustracją i wykonaj ćwiczenie.
Zapoznaj się z opisem ilustracji i wykonaj ćwiczenie.
Kanon współczesnej doktryny socjaldemokratycznej
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Państwo dobrobytu: socjaldemokratyczne albo żadneWarto więc powiedzieć jasno: bezpośrednie transfery dla rodzin nie zastąpią nigdy dobrze działających instytucji publicznych. Chociażby dlatego, że rodzina, w jej konserwatywnym sensie, traci na znaczeniu, a zatem budowanie polityk publicznych opierających się na niej byłoby błędem. Coraz mniejsza jest liczba rodzin wielodzietnych czy wielopokoleniowych, coraz częstsze nietradycyjne modele – rodziny patchworkowe, niepełne, przyjacielskie, rośnie też liczba ludzi (zarówno młodych, jak i starszych) żyjących samotnie. Wobec tych cywilizacyjnych przemian rosnąć (a nie maleć) musi rola państwa i samorządów, które efektywniej koordynować mogą wsparcie obywateli i redystrybucję dochodów. O jego sile świadczy jakość usług publicznych, które zapewnia swoim obywatelom.
Źródło: Anna Dobrowolska, Państwo dobrobytu: socjaldemokratyczne albo żadne, 19.12.2019, dostępny w internecie: krytykapolityczna.pl [dostęp 26.02.2020].
Podsumowanie
Można powiedzieć, że założenia socjalizmu miały w sobie coś z wczesnego, opartego na wspólnocie chrześcijaństwa. Wyrosły z przekonania, że źródłem wszelkiego zła są społeczne nierówności wynikające z różnic ekonomicznych. Drogą do przywrócenia sprawiedliwości miało być przekazanie pod kontrolę społeczną praw własności, środków produkcji, wymiany i dystrybucji. Rewolucja przemysłowa przyniosła zwycięstwo kapitalizmu, który gwałtownie pogłębił problemy nierówności społecznych. Socjalizm pojawił się zatem jako żądanie sprawiedliwości społecznej i ochrony socjalnej przedstawicieli klasy pracującej, a także jako sprzeciw wobec kapitalizmu.
Społecznym ideałem socjaldemokracji stało się państwo dobrobytu, nazywane często państwem opiekuńczym. Państwo takie zmierzałoby do zagwarantowania jak najszerszym grupom obywateli nie tylko szans równego startu, ale również wysokiego standardu materialnego i kulturalnego. Ważną częścią programu były zapewnienia bezpłatnego systemu edukacyjnego na wszystkich szczeblach i profesjonalnej opieki zdrowotnej, zgodnej z najnowszymi zdobyczami medycyny. Problem bezrobocia zamierzano rozwiązywać zarówno przez celowe inwestycje państwa, jak i system ubezpieczenia na wypadek utraty zatrudnienia.
Stwórz mapę myśli wokół pojęcia socjalizm, która pomoże ci uporządkować dotychczasowe przemyślenia. Z czym jeszcze kojarzy ci się to słowo? Zapisuj hasła, poglądy, przykłady zachowań, tytuły książek i filmów, imiona bohaterów, postaci historycznych, świata polityki, kultury.
Słownik
(ang. chartism, od charter – karta, The People’s Charter – Karta Praw Ludu) masowy i radykalny ruch polityczny w latach 1836‑1849 w Wielkiej Brytanii, który zmierzał do wprowadzenia demokratycznych zmian w systemie wyborczym oraz poprawy sytuacji ekonomicznej robotników
nazywane często państwem opiekuńczym; państwo zmierzające do zagwarantowania jak najszerszym grupom obywateli szans równego startu oraz wysokiego standardu materialnego i kulturalnego
wprowadzenie różnych poziomów opodatkowania, których wysokość zależy od wysokości dochodów
socjaldemokratyczna teoria ewolucyjnego, stopniowego przekształcania się kapitalizmu w socjalizm, świadomie negująca marksistowską drogę rewolucyjnego znoszenia stosunków kapitalistycznych
dążenie do zmiany określonego stanu rzeczy, poglądów, ponowne rozpatrywanie ustalonych wniosków, ocenianie faktów według innych kryteriów; w doktrynie socjalistycznej rewizja poglądów Karola Marksa i propozycja innego sposobu zmiany stosunków społecznych
lewicowy ruch społeczny wywodzący się z ruchu robotniczego; współczesne partie socjaldemokratyczne opowiadają się za równowagą między rynkiem a państwem oraz między jednostką a społeczeństwem, czyli za kompromisem między uznaniem systemu kapitalistycznego jako najefektywniejszego mechanizmu bogacenia się w strefie prywatnej a demokracją i dystrybucją tego bogactwa w sposób możliwie najbardziej sprawiedliwy oraz troską o dobra i usługi publiczne
ideologie i ruchy społeczne powstałe w XIX w., dążące do ładu społecznego opartego na zasadach wspólnoty, równości i racjonalnego zarządzania gospodarką; w myśli marksistowskiej faza rozwoju społecznego, następująca po kapitalizmie (termin używany zamiennie z terminem „komunizm”); określenie stosowane niekiedy w charakterystyce ustroju społecznego tych krajów wysoko rozwiniętych (zwłaszcza europejskich), w których gospodarce rynkowej towarzyszy daleko posunięta redystrybucja dochodu narodowego i realizacja koncepcji państwa dobrobytu
(gr. ou – nie, topos – miejsce; nie‑miejsce) wizja idealnego społeczeństwa wcielającego w życie najistotniejsze wartości: dobro, sprawiedliwość, równość, wolność itp., przedstawiana w różnych formach twórczości – filozoficznej, literackiej, filmowej