Jak rządzi się światem? Formy rządów, państwa, reżimy

„Demokracja”, „autorytaryzm”, „system polityczny”, „ustrój państwa”, „forma rządów” - te terminy brzmią znajomo, ale czy naprawdę wiesz, co znaczą? Co więcej - czy wiesz, czego nie znaczą?                                                                                                                   Świat współczesnej polityki nie daje się zamknąć w prostych schematach. Wiele państw wygląda jak demokracje, ale funkcjonują jak autorytaryzmy. Inne mają konstytucję, parlament i wybory, ale w praktyce nie ma tam realnej konkurencji. Rzeczywistość polityczna wymaga precyzji, rozróżnień  i odwagi w nazywaniu rzeczy po imieniu.                                                                                                                              Zrozumienie, czym różnie się ustrój od reżimu, dlaczego forma rządów nie zawsze decyduje o wolności, i jak system polityczny wpływa na nasze codzienne życie, to nie tylko teoria. To broń - intelektualna i obywatelska.                                                         Jeśli chcesz wiedzieć więcej niż tylko to, co pokazują kamery parlamentów i nagłówki wiadomości  - musisz zacząć właśnie tutaj. 

O ustroju demokratycznym słów kilka

Współcześnie państwa Europy Zachodniej to skonsolidowane i liberalne demokracje. W państwach tych władzę polityczną zdobywa się w wyniku bezstronnej rywalizacji wyborczej. Rządy państw europejskich szanują równość obywateli wobec prawa, w tym prawa do uczestnictwa w wyborach, i przestrzegają praw i wolności obywatelskich zawartych w dokumentach międzynarodowych.

Współczesne demokracje można określić jako ustabilizowane, ponieważ wzorce zachowań politycznych nabrały cech trwałości i powtarzalności.

Są skonsolidowane, ponieważ metody pozyskiwania i sprawowania władzy oraz egzekwowania odpowiedzialności politycznej uzyskały szeroką akceptację elit i obywateli.

Wreszcie określane są jako liberalne, ponieważ zapewniają podstawową ochronę wolności i praw jednostek oraz mniejszości. Mimo podobieństw w podstawowych zasadach ustrojowych wskazujących na demokratyczny charakter reżimów politycznych współczesnych państw europejskich, różnią się one rozwiązaniami instytucjonalnymi. W różny sposób można scharakteryzować funkcjonowanie systemów partyjnych oraz relacje między legislatywą i egzekutywą. Przyjrzymy się tym różnicom, pamiętając, że wszystkie te instytucje tworzą demokratyczny system rządów.

Demokracja jest formą ustroju państwa, w którym obywatele sprawują władzę bezpośrednio lub za pośrednictwem wybranych przez siebie przedstawicieli. Obecnie w większości państw dominuje forma władzy pośredniej, co oznacza konieczność wyboru reprezentantów. W związku z tym możemy przyjąć podstawowy warunek zaproponowany przez Josepha Schumpetera, który pozwoli rozróżnić ustrój demokratyczny od niedemokratycznego – fakt cyklicznego odbywania się demokratycznych wyborów, czyli takich, w wyniku których osoby dotychczas sprawujące władzę mogą ją stracić (następuje wtedy alternacja władzy). Należy zaznaczyć, że jest to tzw. minimalna definicja demokracji, która w okresie zimnej wojny, kiedy świat był podzielony na dwa bloki (bipolarny ład międzynarodowy), wystarczała do kwalifikowania państw jako demokratycznych lub niedemokratycznych. Obecnie definicja ta ma ograniczone zastosowanie. Nie ulega wątpliwości, że od upadku muru berlińskiego państwa należące do bloku komunistycznego weszły na drogę reform, które miały na celu wprowadzenie ustroju demokratycznego. Ciągle jednak uznawane są za państwa o demokracji nieskonsolidowanej. Wraz z inicjacją transformacji ustrojowej i różnorodnością rozwiązań prawnych stało się jasne, że sam fakt przeprowadzania cyklicznych i demokratycznych wyborów nie wystarczy. Należy również uwzględnić to, co dzieje się między elekcjami.

Najważniejsze różnice między demokracją skonsolidowaną a nieskonsolidowaną

Guillermo O'Donnell i Philippe C. Schmitter, uznając rolę rywalizacyjnych wyborów, stworzyli „proceduralne minimum” demokracji.

Demokracja – stan idealny?

Należy zaznaczyć, że demokracja to nie tylko procedury i instytucje, ale także pewien sposób myślenia i idea. Robert Dahl uważał, że demokracja oznacza pewien stan idealny, który w rzeczywistości nie został nigdy osiągnięty. Jego wizja demokracji zakłada stworzenie systemu, w którym wszyscy jego członkowie uważają się za wzajemnie równych, cieszą się atrybutem kolektywnej suwerenności i mają wszystkie możliwości, zasoby i instytucje niezbędne do rządzenia. Poszczególne systemy polityczne mogą rozwijać się w tym kierunku, ale nie osiągają ideału. Zdaniem Dahla, najbliżej stanu idealnej demokracji znajduje się poliarchia. Dla zapewnienia zgody i równości politycznej w poliarchii każdy obywatel ma nieskrępowaną możliwość określania i wyrażania swoich indywidualnych preferencji oraz pewność, że będą one traktowane na równi z preferencjami innych. Dahl podkreśla również znaczenie rywalizacyjnych wyborów, zaznaczając, że poliarchia zapewnia przyznanie praw politycznych dużej części ludności (inkluzja polityczna).

Oznacza to, że poliarchia zabezpiecza partycypację polityczną i rywalizację polityczną.

Dla spełnienia postulatów poliarchii niezbędne jest wprowadzenie gwarancji instytucjonalnych.

Gwarancje instytucjonalne

Demokracja – polityka uwzględniająca preferencje wyborców

Inny model rozumienia procesów demokratycznych zaproponował Arend Lijphart. Zaakceptował model poliarchii Dahla, ale skoncentrował się przede wszystkim na kształtowaniu i realizacji polityki uwzględniającej różnorodne preferencje wyborców. Jego zdaniem stworzenie odpowiedzialnego rządu może dokonywać się w różny sposób. Odwoływał się do formalnych i nieformalnych instytucji i praktyk, które pomagają przełożyć preferencje polityczne wyborców na działania polityczne. W swoich rozważaniach brał przede wszystkim pod uwagę dwie zmienne: stopień fragmentaryzacji kulturowej społeczeństwa (podział etniczny, kulturowy, religijny) oraz styl zachowania elit politycznych (rywalizacyjny lub konsensualny).

W rezultacie tych rozważań Lijphart sformułował cztery kategorie demokracji.

Kategorie demokracji wg Lijpharta

Na podstawie systematyki zaproponowanej przez Lijpharta zostały skonstruowane modele demokracji większościowej i konsensualnej.

CART2 Źródło: Demokracje zachodnioeuropejskie. Analiza porównawcza, red. Ryszard Herbut, Andrzej Antoszewski, Wrocław 1997, s. 32.

System rządów zgromadzenia

System rządów w Szwajcarii stanowi unikatową konstrukcję ustrojową, która nie mieści się w klasycznych typologiach parlamentaryzmu czy prezydencjalizmu.  Ze względu na swoją specyfikę opartą  na kolegialności władzy wykonawczej, konsensualizmie oraz silnym komponencie demokracji bezpośredniej, tworzy model określany w nauce jako system rządów zgromadzenia (konwentu). Jest to rozwiązanie bez precedensu we współczesnych demokracjach konstytucyjnych.

Oto kilka podstawowych charakterystycznych dla szwajcarskiej formy rządów. Szczegółowy opis tego modelu zastanie przedstawiony w osobnym temacie.

21

Ćwiczenie 2

Zapoznaj się z opisem poniższego schematu i wykonaj zadanie.

Zapoznaj się z opisem poniższego schematu i wykonaj zadanie.

Zapoznaj się z opisem poniższego schematu i wykonaj zadanie.

Zapoznaj się z poniższym schematem i wykonaj zadanie.

R1R7a3tnEInzE1

Ilustracja przedstawia schemat blokowy. Głowa państwa powołuje rząd pod kierownictwem premiera. Głowa państwa może także przewodniczyć rządowi pod kierownictwem premiera.

RYFn6QlRoMQ8S

Rozstrzygnięcie: (Wybierz: tak, nie) Uzasadnienie: (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Zwróć uwagę na kompetencje głowy państwa.

Pokaż odpowiedź

Rozstrzygnięcie: nie.
Uzasadnienie: zgodnie z wykresem głowa państwa może powoływać premiera i rząd, a także może przewodniczyć obradom rządu. Jest to reżim semiprezydencki, a nie parlamentarny.

21

Ćwiczenie 3

Zapoznaj się z opisem poniższego schematu i wykonaj zadanie.

Zapoznaj się z opisem poniższego schematu i wykonaj zadanie.

Zapoznaj się z opisem poniższego schematu i wykonaj zadanie.

Zapoznaj się z poniższym schematem i wykonaj zadanie.

RNgnn4ohkfOgf

Grafika prezentuje schemat systemu politycznego. W wyborach powszechnych wybierana jest izba wyższa i izba niższa (czyli władza ustawodawcza). Obie izby wybierają głowę państwa (władzę wykonawczą). Głowa państwa może kierować do obu izb inicjatywy ustawodawcze, a także rozwiązać je, czy też skrócić ich kadencje. Głowa Państwa powołuje rząd (władza wykonawcza). Rząd także może kierować do izby niższej inicjatywy ustawodawcze. Z kolei izba niższa może wystąpić z wotum nieufności wobec rządu.

RllyC4NMzZeYm

Rozstrzygnięcie: (Wybierz: tak, nie) Uzasadnienie: (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Zwróć uwagę na wzajemne relacje między legislatywą i egzekutywą.

Pokaż odpowiedź

Rozstrzygnięcie: nie.
Uzasadnienie: Wykres przedstawia zależności między rządem a parlamentem. Nie ma separacji władzy. Władza wykonawcza jest dualistyczna. Funkcjonuje prezydent i rząd.

Spośród wszystkich ustrojów to demokracja jest najbardziej wymagająca. W przeciwieństwie do autorytaryzmu  i totalitaryzmu, które są z gruntu jednowymiarowe i analizuje się je przede wszystkim w kontekście historycznym czy geograficznym, demokracja opiera się na zbiorze uniwersalnych zasad.                        Ale to nie wszystko. Demokracja nie jest jednorodna. Ona się dzieli, zmienia, ewoluuje. I tak istnieją demokracje liberalne i nieliberalne, parlamentarno‑gabinetowe i prezydenckie, większościowe i konsensualne. To ustrój , który pozwala się skalować, porównywać  i oceniać - nie tylko w kategoriach „jest” lub „nie ma”, ale jaka jest i jak działa.

System polityczny

Pojęcie system polityczny pojawiło się po raz pierwszy w 1953 roku za sprawą Davida Eastona, który użył go do zatytułowania swojej pracy. Tym samym zastąpił on dotychczasowe określenie system rządów, które wykorzystywano do definiowania spraw zastrzeżonych obecnie dla pojęcia system polityczny.

Systemem politycznym nazywamy zespół organów państwowych, partii politycznych, organizacji i grup społecznych, które uczestniczą w działaniach politycznych na terenie danego państwa. Do szeroko rozumianej definicji tego pojęcia zaliczamy również ogół zasad i norm regulujących wzajemne stosunki między nimi.

System polityczny to nie akademicka etykieta, ale mechanizm, który codziennie wpływa na życie każdego mieszkańca danego państwa. Znajomość systemów politycznych to umiejetność czytania między wierszami władzy  - rozumienia dlaczego, jedna państwa trzymają się demokracji, a inne dryfują ku autorytaryzmowi mimo wyborów i konstytucji.

To także narzędzie, które pozwala odróżnić pozór demokracji od jej rzeczywistego działania, zrozumieć, jak różnie może wyglądać rządzenie w USA, Polsce czy Turcji, mimo wspólnych haseł. Bez tej wiedzy jesteśmy tylko obserwatorami. Z nią - możemy być świadomym uczestnikiem życia publicznego.

Klasyfikacja systemów politycznych

Istnieje wiele kryteriów, według których możemy charakteryzować poszczególne systemy polityczne. Do najważniejszych możemy zaliczyć takie zmienne, jak: reżim polityczny (ustrój państwa), zasady organizacji aparatu państwowego (forma państwa), struktura terytorialna państwa.

Biorąc pod uwagę doniosłość tej klasyfikacji, poniżej zestawiono najważniejsze  kryteria podziału. To dobry punkt wyjścia do analizy systemów politycznych poszczególnych państw.

Podział ze względu na reżim polityczny (ustrój państwa)

1. Demokratyczny – zwany także reżimem państwa obywatelskiego, obywatele mają wpływ na decyzje państwa i je kontrolują. By reżim demokratyczny mógł funkcjonować w państwie, musi zostać zawarty konsensus, czyli zgoda między władzą a podległymi jej obywatelami. Podstawą są cykliczne i rywalizacyjne wybory.

2. Totalitarny – (z łac. totus – cały); to system, w którym organy państwa dążą do absolutnej kontroli nad całym życiem społecznym. Dotyczy to również stosunków międzyludzkich wraz z czuwaniem nad prawidłowością poglądów. W reżimie totalitarnym istnieje najbardziej rozwinięty aparat policyjny i przymusu.

3. Autorytarny – (z łac. auctoritas – władza); to system, w którym władza uznaje się za stojącą ponad obywatelami, w związku z tym wymaga od nich podporządkowania. Nie ma rzeczywistej konkurencji politycznej, a tym samym efektywnej opozycji.

Podział ze względu na zasady organizacji aparatu państwowego (formę państwa)

a) Monarchie to państwa, w których władza należy do monarchy pełniącego swoją funkcję dożywotnio i niepodlegającego prawu. Monarchie dzielimy na:

• absolutne, w których monarcha sprawuje pełnię władzy w zakresie stanowienia prawa, władzy wykonawczej oraz sądownictwa; nie podlega prawu, które stanowi, i jakiejkolwiek innej kontroli;

• konstytucyjne, w których władza monarchy jest ograniczona przez obowiązującą w państwie konstytucję;

• parlamentarne, w których władzę sprawuje wybrany w wyborach powszechnych parlament i odpowiedzialny przed nim rząd, tym samym władza monarchy jest jedynie symboliczna; władca – tak, jak jest to w Anglii – panuje, nie rządzi.

b) Republiki – to państwa, w których najwyższe władze państwowe pochodzą z wyborów na określony czas, zwany kadencją. Mają one charakter demokratyczny.

Podział ze względu na strukturę terytorialną państwa

• państwa unitarne,

• państwa złożone.

Podział ze względu na zależności między władzą ustawodawczą a wykonawczą - czyli formę rządów

1. System parlamentarny, w którym funkcja głowy państwa i szefa rządu jest rozdzielona; parlament pochodzący z wyborów powszechnych zajmuje nadrzędne stanowisko w stosunku do innych instytucji władzy wykonawczej; rząd jest powoływany przez większość parlamentarną i jest odpowiedzialny przed parlamentem; można łączyć funkcje w rządzie i parlamencie, głowa państwa może rozwiązać parlament; system charakterystyczny m.in. dla Wielkiej Brytanii.

2. System prezydencki (prezydialny), w którym prezydent pochodzi z wyborów i jednocześnie pełni funkcję głowy państwa oraz szefa rządu; prezydent nie ponosi odpowiedzialności politycznej i nie może rozwiązać parlamentu; przykładem prezydenckiego systemu rządów są Stany Zjednoczone.

3. System parlamentarno‑prezydencki, zwany też systemem semiprezydenckim lub mieszanym, jest połączeniem elementów systemu parlamentarnego i prezydenckiego; prezydent jest wybierany w wyborach powszechnych, podobnie jak parlament; władza wykonawcza spoczywa w ręku prezydenta i rządu, który jest odpowiedzialny przed parlamentem, a czasem i prezydentem; system ten występuje np. we Francji.

4. System parlamentarno‑komitetowy, system komitetowy, rządów konwentu, opiera się na zasadzie jednolitości władzy państwowej; najwyższą władzą w państwie jest parlament reprezentujący naród i sprawujący władzę na zasadzie wyłączności; rząd nie jest powoływany przez głowę państwa, a przez parlament; rząd nie sprawuje samodzielnie swoich funkcji, lecz jest komitetem wykonawczym parlamentu, przed którym jest odpowiedzialny politycznie; głowę państwa bezpośrednio powołuje parlament; prezydent ma funkcję jedynie reprezentacyjną, nie może rozwiązać parlamentu przed upływem jego kadencji; jest to system charakterystyczny tylko dla Szwajcarii.

21

Ćwiczenie 7

Zapoznaj się ze schematem, a następnie wykonaj ćwiczenie.

RBNShkcO8kaOc

Schemat przedstawia system władzy. Monarcha lub prezydent ma prawo do weta i rozwiązania parlamentu, a także mianowania sędziów. Parlament powołany przez monarchę lub prezydenta powołuje i odwołuje rząd, uchwala ustawy i interpelacje, które rząd wykonuje. Sądy i sędziowie mianowani przez monarchę lub prezydenta kontrolują rząd, a także zgodność uchwał z konstytucją uchwalonych przez parlament.

RiqbaGWaHFZL8

Rozstrzygnięcie: (Wybierz: tak, nie) Uzasadnienie: (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Zastanów się, jak wyglądają zależności między organami władzy w systemie parlamentarnym.

Pokaż odpowiedź

Rozstrzygnięcie: tak.
Przykład uzasadnienia: Zależności między organami władzy pokazane na schemacie wskazują na uprzywilejowaną pozycję parlamentu, który powołuje i odwołuje rząd, czyli organ władzy wykonawczej oraz sprawuje nad nim kontrolę.

Warunki efektywnego działania systemu politycznego

W literaturze politologicznej wskazuje się na trzy podstawowe warunki efektywnego działania i funkcjonowania systemu politycznego:

Powyższe kryteria muszą być spełnione, aby system polityczny można było określić mianem efektywnego.

Rodzaje systemów politycznych

Zapoznaj się z mapą myśli przedstawiająca różnorodność systemów politycznych oraz ich wielopoziomową klasyfikacje i wzajemna powiązania. System polityczny nie jest pojęciem jednowymiarowym  - obejmuje zarówno strukturę instytucji państwowych, jak i sposób, w jaki władza jest sprawowana, kontrolowana i legitymizowana.

Podsystemy systemu politycznego

Podział systemu politycznego na podsystemy to niezwykle przydatna perspektywa badawcza, która pozwala spojrzeć na politykę nie tylko przez pryzmat instutucji, ale także procesów, norm i relacji społecznych. Poznanie tego podziału poszerza narzędzia analizy, ułatwia krytyczne myślenie o systemach władzy i otwiera drogę do bardziej pogłębionych porównań ustrojowych - zwłaszcza w kontekście współczesnych zjawisk, takich jak erozja demokracji czy wzrost reżimów hybrydowych.

Otoczenie systemu politycznego

Największe znaczenie (z punktu widzenia charakterystyki systemu politycznego) mają związki podtrzymujące oraz naruszające system polityczny, które decydują o stopniu jego stabilności. Społeczeństwo współczesne jest złożone i wewnętrznie zróżnicowane. Jego istnienie i funkcjonowanie jest określone i zależne od wzajemnego oddziaływania ściśle ze sobą powiązanych różnorodnych systemów – jest zatem uwarunkowane związkami z innymi sferami działania. Dlatego też system polityczny obejmuje sferę wewnętrzną i zewnętrzną.

Powiązania między otoczeniem a systemem politycznym polegają na tym, że z jednej strony otoczenie zasila system polityczny, a z drugiej – pozostaje pod jego silnym oddziaływaniem. Powiązania te pozwalają systemowi politycznemu na przystosowanie się do zmieniających się warunków w jego otoczeniu. Otoczenie to, na które stale oddziałuje system polityczny, zachowuje wobec niego autonomię.

Owa autonomia sprowadza się do możliwości formułowania własnych koncepcji i modyfikowania oraz kontrolowania ich realizacji. Wymaga to również pogodzenia wymogów centralnego kierowania z dążeniami do autonomii innych systemów, stanowiących otoczenie systemu politycznego. Elementy tego otoczenia są niespójne i sprowadzają system polityczny do częstych konfliktów i sprzeczności. Dlatego też jest on zmuszony do nieustannego poszukiwania nowych rozwiązań, prowadzących do jego integrowania z otoczeniem oraz zapobiegania jego potencjalnej destabilizacji.

Podsumowanie

Ustroje, reżimy, systemy polityczne, formy państwa i rządów - brzmi jak pięć synonimów? Błąd kardynalny. W rzeczywistości to jak różne warstwy tej samej cebuli: jedna mówi, kto rządzi, druga jak rządzi, trzecia dlaczego może to robić, a czwarta czy społeczeństwo może coś z tym zrobić.  Rozróżnienie tych pojęć nie jest tylko ćwiczeniem terminologicznym - to warsztat politologa w praktyce. Kto nie odróżnia reżimu od ustroju na gruncie nauk politycznych i konstytucyjnych, ten nie zrozumie , dlaczego dwie republiki mogą działać całkowicie inaczej. A kto nie dostrzega różnicy  między demokracją liberalną  a fasadową, ten łatwo da się uwieść ładnie opakowanej propagandzie.                                                                                                                      Znajomość tych kategorii to nie tylko wiedzieć więcej - to myśleć ostrzej, pytać głębiej, by świadomie podejmować decyzje. Mając ten teoretyczny fundament można przejść do analizy konkretnych państw - porównując nie tylko ich instytucje, ale i sposób sprawowania władzy , jakość demokracji i mechanizmy kontroli. Dopiero w praktyce widać,  jak bardzo teoria potrafi się rozmijać z rzeczywistością. 

Słownik