Formy ustroju współczesnych państw
Typologie współczesnych monarchii
Wyjaśnisz specyfikę monarchii jako formy państwa w demokracji i poza ustrojem demokratycznym.
Przedstawisz podział współczesnych monarchii.
Scharakteryzujesz wybrane państwa w kontekście uprawnień i pozycji ustrojowej monarchy.
W czasach, gdy dominującym wzorcem ustrojowym wydaje się republika, monarchie - choć mniej liczne - nie są reliktem przeszłości, lecz zróżnicowaną i żywą kategorią ustrojową. Od ceremonialnych monarchii skandynawskich, przez konstytucyjne modele europejskie, po absolutyzmy dziedziczne i teokratyczne - monarchia XXI wieku nie jest jednorodnym zjawiskiem. Jej współczesne formy nie sprowadzają się już tylko do pytania: „czy król ma realną władzę?”, ale każą zadać pytanie głębsze: jak monarchia współgra z demokracją? jak adaptuje się do zmian społecznych i ustrojowych? na ile jest konstruktem symbolicznym, a na ile realnym aktorem politycznym? Typologie monarchii pozwalają uchwycić te różnice - pokazują, że monarchia to nie tylko forma głowy państwa, lecz instytucja wpleciona w złożony kontekst polityczny, kulturowy i prawny. Rozpoczynając analizę jej odmian, warto pamiętać, że za wspólnym mianownikiem „korony” kryją się różne logiki władzy, tradycje konstytucyjne i style legitymizacji.
Monarchia współcześnie
Monarchia to forma państwa, w której władzę suwerenną sprawuje król (cesarz). Monarchie były pierwszymi systemami politycznymi będącymi sposobami organizacji społeczeństwa. Pierwsze monarchie, mające charakter despotyczny, pojawiły się w państwach starożytnego Wschodu. Na przestrzeni wieków zmieniały się formy monarchii i kompetencje władców. Rozszerzany był katalog praw obywatelskich, powstawały parlamenty i wprowadzano zasadę trójpodziału władzy. Dlatego dzisiejsze państwa europejskie, w których głową państwa jest monarcha, charakteryzują się parlamentarnym systemem politycznym, a monarcha staje się gwarantem porządku publicznego i arbitrem w sporach wewnętrznych.
W literaturze można znaleźć podział wszystkich monarchii na dwie kategorie: monarchie realne i monarchie nominalne.
Monarchia – archaiczna, czy naturalna forma rządów? Przyczynek do analizy historyczno-antropologicznejMonarchia realna to system rządów opierający się na wielowładztwie wyrażanym ostatecznie w decyzjach jednej osoby – monarchy. Owa wielość objawia się w działaniach monarchy skierowanych na dobro poddanych, nie zaś w skupieniu się na interesie własnym. Niezależnie od istniejących instytucji rolą króla w monarchii realnej jest współpracować z każdą z nich, jeżeli wymaga tego interes społeczeństwa/kraju – przy zaznaczeniu, że są to instytucje działające w służbie kraju. Instytucje niesłużące obywatelowi winny być rozwiązywane lub reorganizowane z rozkazu odgórnego – czyli królewskiego. Oczywiście współpraca na każdym szczeblu drabiny administracyjnej winna odbywać się na zasadzie sprzężenia zwrotnego. U podstaw takiego rozumowania leży istota monarchii, o której wiele współczesnych parlamentaryzmów zapomniało. Tą istotą jest rozumienie władzy jako rzeczywistej służby obywatelom i państwu. Głowa państwa winna być pierwszym jego sługą, a nie etatowym administratorem. Model rządów, w którym osoby będące u władzy forsują swoje światopoglądy – niejednokrotnie niemające nic wspólnego z jakąkolwiek racjonalnością – nie zważając na dobro każdego pojedynczego obywatela, jest w istocie tyranią i stoi w sprzeczności z założeniami monarchii realnej, w której każdy obywatel w państwie jest w gruncie rzeczy jego celem i jednocześnie powodem. Aby można było zrealizować cele państwa, którymi jest zapewnienie obywatelom tych dóbr niematerialnych, które są im potrzebne – m.in. bezpieczeństwo, możliwość rozwoju, wewnętrzny porządek, możliwość spełniania celów osobistych, podtrzymywanie tradycji i charakteru/ ducha narodu – władza nie może „leżeć na ulicy”. Przez monarchię nominalną rozumiem rodzaj ustroju demokratycznego, w którym rolę prezydenta sprawuje monarcha. Oba urzędy są podobne w zakresie sprawowanych funkcji, a istotną różnicą jest jedynie długość urzędowania, z wyraźną przewagą profitów w przypadku monarchii. Jednak brak realnej władzy w ręku króla zmusza do użycia przymiotnika „nominalna”. W istocie republika – we współczesnym rozumieniu – niemal nie różni się od współczesnych monarchii nominalnych. W Europie obecnie jest dziesięć monarchii (pomijam Księstwo Andory i Watykan). W każdej z nich tron jest dziedziczny, jednak funkcje monarsze są niemal identyczne z funkcjami prezydentów państw republikańskich. Dlatego też taki rodzaj monarchii został w niniejszym artykule określony jako nominalny, to znaczy niesprawujący żadnej realnej władzy. Obecnie istniejące definicje słownikowe i encyklopedyczne ukazują monarchię jako system rządów sprawowanych przez jednego władcę, który do zarządzania wykorzystuje istniejący lub stworzony przez siebie system administracyjny.
Źródło: Karol Petryszak, Monarchia – archaiczna, czy naturalna forma rządów? Przyczynek do analizy historyczno-antropologicznej, „Racjonalia” 2015, nr 5, s. 121–122.
Reasumując, współczesne monarchie dzielą się nie tylko na podstawie zakresu władzy zapisanej w konstytucji, ale także ze względu na faktyczną rolę monarchy w systemie politycznym.
Monarchie nominalne to takie, w których monarcha pełni wyłącznie funkcje ceremonialne i symboliczne - nie posiada realnej władzy politycznej ani wpływu na procesy decyzyjne. Monarchia istnieje w nich jako element tożsamości, tradycji i ciągłości państwowej. Przykłady: Szwecja, Norwegia, Belgia, Hiszpania.
Monarchie realne to te, w których monarcha zachował konkretne prerogatywy - może wpływać na politykę, powoływać i odwoływać rząd, wydawać dekrety, a nawet zawetować ustawy. Przykłady: Liechtenstein, Maroko, Jordania, Arabia Saudyjska.
W praktyce granice miedzy tymi kategoriami bywają płynne - wiele zależy od politycznej kultury, konstytucyjnych niuansów oraz osobistej aktywności samego monarchy. Monarcha może być „nominalny” z punktu widzenia prawa, ale „realny” z punktu widzenia polityki i społeczeństwa - i odwrotnie.
Typologie współczesnych monarchii
Współczesne monarchie to nie muzealne ciekawostki, ale zaskakująco różnorodne formy państwa - od niemal wszechwładnych władców po symbolicznych monarchów bez realnej władzy. Typologie pozwalają uporządkować tę różnorodność i zrozumieć, czym naprawdę różni się król Arabii Saudyjskiej od monarchy w Norwegii - chociaż obaj noszą koronę.
Typy monarchii według zakresu władzy monarchy:
Monarchia absolutna: monarcha sprawuje pełnię władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Przykłady: Arabia Saudyjska, Brunei.
Monarchia konstytucyjna: władza monarchy jest ograniczona konstytucją, realna władza spoczywa w rękach parlamentu i rządu. Przykłady: Wielka Brytania, Szwecja.
Monarchia parlamentarna: odmiana monarchii konstytucyjnej, w której monarcha pełni funkcje reprezentacyjne a władza wykonawcza należy do parlamentu i rządu. Przykłady: Norwegia, Hiszpania.
Monarchia hybrydowa: system łączący cechy monarchii absolutnej i konstytucyjnej. Monarcha posiada realną władzę, ale istnieją również instytucje demokratyczne. Przykłady: Jordania, Maroko.
Typy monarchii według sposobu objęcia tronu:
Monarchia dziedziczna: tron przekazywany jest w ramach dynastii, zazwyczaj według zasad primogenitury. Przykłady: Wielka Brytania, Dania.
Monarchia elekcyjna: monarchia wybierany jest przez określone grono elektorskie lub parlament. Przykłady: Malezja, Watykan.
Typy monarchii według legitymizacji władzy:
Monarchia teokratyczna: monarcha pełni również funkcje religijne, a jego władza uznawana jest za pochodzącą od boskiego autorytetu. Przykłady: Watykan.
Monarchia świecka: władza monarchy opiera się na konstytucji i prawie świeckim, bez formalnych powiązań z religią. Przykłady: Hiszpania, Belgia.
Typy monarchii według struktury państwa:
Monarchia unitarna: państwo jednolite, w którym władza centralna dominuje nad regionami. Przykłady: Norwegia, Szwecja.
Monarchia federalna: państwo składające się z autonomicznych jednostek, które posiadają własne władze. Przykłady: Malezja, Zjednoczone Emiraty Arabskie.
Inne kryteria klasyfikacji - ujęcie historyczne:
Monarchia patrymonialna: państwo traktowane jest jako własność monarchy. Przykład: monarchie feudalne.
Monarchia stanowa: władza monarchy ograniczona przez reprezentację stanów lub klas społecznych. Przykład: Polska przed rozbiorami.
Monarchia despotyczna: monarcha posiada nieograniczoną władzę, często opartą na sile militarnej. Przykład: cywilizacje Bliskiego i Dalekiego Wschodu - Egipt, Persja, Mezopotamia.
Współczesne monarchie - wybrane przykłady
Hiszpania
Monarchia hiszpańska to przykład, który powrócił na scenę historii w wyjątkowych okolicznościach . Przywrócona w 1975 roku po śmierci generała Franco, miała być symbolem stabilizacji i przejścia Hiszpanii od dyktatury do demokracji. Król Jan Karol I odegrał wtedy kluczową rolę, wspierając demokratyczne reformy, które znalazły prawne potwierdzenie w konstytucji z 1978 roku. Dziś monarchia jest dziedziczna i ma charakter parlamentarny - król Filip VI pełni głównie funkcje reprezentacyjne, a realną władzę sprawuje rząd i parlament. Co ciekawe, następczynią tronu jest jego córka, księżniczka Leonor, która może w przyszłości zostać pierwszą królowa panującą od czasów Izabeli II.
Zgodnie z Konstytucją Hiszpanii król jest głową państwa, symbolem jego jedności i trwałości, a także najwyższym przedstawicielem Hiszpanii w stosunkach międzynarodowych. Jego pozycja jest usytuowana poza strukturą podzielonych władz. Król nie jest członkiem egzekutywy, która w Hiszpanii ma charakter monistyczny. Jako szef państwa król sprawuje arbitraż i czuwa nad prawidłowym funkcjonowaniem instytucji państwa.
Kompetencje króla Hiszpanii:
Oprac. na podst.: Marek Bankowicz, Beata Kosowska‑Gąstoł, Systemy polityczne, t. 2, Kraków 2020, s. 245.
Monarcha Hiszpanii w sprawach polityki zagranicznej i obronnej jest najwyższym dowódcą sił zbrojnych, akredytuje ambasadorów i przedstawicieli dyplomatycznych oraz przyjmuje listy uwierzytelniające, ratyfikuje umowy międzynarodowe, a także po upoważnieniu przez Kortezy, wypowiada wojnę i zawiera pokój. Większość kompetencji monarchy to jego obowiązki konstytucyjne, co oznacza, że nie może się uchylać od ich wykonania ani dowolnie z nich korzystać. Wszystkie akty urzędowe króla podlegają obowiązkowi kontrasygnaty premiera lub odpowiedniego ministra. Powoduje to przeniesienie odpowiedzialności za akty królewskie na osobę kontrasygnującą. Jeśli chodzi o rolę króla jako arbitra, konstytucja nie zapewnia mu żadnych odpowiednich narzędzi, jedynym jest możliwość przewodniczenia posiedzeniom Rady Ministrów. Król robi to wprawdzie na wniosek premiera, ale w okresie konfliktu rządu z parlamentem, przyjmując zaproszenie, udziela poparcia rządowi. W przypadku nieprzyjęcia zaproszenia jest to swoiste votum nieufności wobec rządu. Król dysponuje również zestawem kompetencji domniemanych.
Należą do nich:
publiczne wystąpienia radiowe i telewizyjne, orędzia do narodu i do Kortezów;
cotygodniowe spotkania z premierem i regularne spotkania z członkami opozycji.
Szwecja
Szwecja to dziś modelowa monarchia symboliczna, w której król nie ma żadnej realnej władzy, ale pozostaje elementem narodowej tożsamości. Karol XVI Gustaw, panujący od 1973 roku, pełni wyłącznie funkcje reprezentacyjne, zgodnie z ustawą zasadniczą z 1974 roku. Co ciekawe, Szwecja była jednym z pierwszych krajów, które dopuściły kobietę jako pierwszą w kolejce do tronu - to księżniczka Wiktoria, a nie jej młodszy brat, jest dziś następczynią króla. Szwedzka monarchia słynie z prostoty i bliskości wobec obywateli, pokazując, że korona nie zawsze musi oznaczać władzę.
Zgodnie z konstytucją Szwecji - król stoi na czele państwa i jest organem egzekutywy. W wyniku reform ustrojowych przeprowadzonych w II połowie XX wieku znacznie ograniczono kompetencje króla na rzecz parlamentu i rządu.
Relacje króla z parlamentem i rządem:
przewodniczy obradom Komitetu Spraw Zagranicznych (ciało o charakterze doradczym);
reprezentuje Szwecję w stosunkach międzynarodowych.
Jako członek egzekutywy powinien być informowany przez premiera o działaniach i planach rządu. Na wniosek króla również obrady Rady Ministrów mogą odbywać się pod jego kierownictwem. Jednak król nie ponosi odpowiedzialności prawnej ani politycznej, dlatego wszystkie jego akty wymagają, pod rygorem nieważności, kontrasygnaty odpowiedniego ministra.
Jedną z honorowych funkcji króla Szwecji jest coroczne wręczanie nagród Nobla.
Belgia
Belgia jest państwem utworzonym w wyniku decyzji międzynarodowych po powstaniu belgijskim w 1830 roku. Od początku stanowiła federację, w której dbano o prawa wszystkich grup narodowościowych. Dzisiaj król Belgii jest gwarantem jedności państwa, którego społeczeństwo jest zróżnicowane językowo i kulturowo.
W Belgii, zgodnie z zasadą podziału władz, każda z nich powinna być sprawowana przez oddzielną grupę organów państwowych. Jednak zgodnie z belgijską konstytucją władza ustawodawcza jest wykonywana wspólnie przez króla, Izbę Reprezentantów i senat. Kolejny artykuł konstytucji stanowi, że król sprawuje władzę wykonawczą. Jednocześnie Konstytucja Belgii wprowadziła zasadę nietykalności króla i parlamentarnej odpowiedzialności ministrów. Dlatego można przyjąć, że władza wykonawcza realnie sprawowana jest przez rząd federalny. Z drugiej strony federalny ustrój państwa, sfragmentaryzowanie belgijskiego systemu partyjnego oraz specyficzny system wyborczy dają królowi realny wpływ na sformowanie rządu; monarcha pełni wówczas funkcję tzw. arbitra partii i wyznacza przyszłego premiera. Oprócz dużej roli w tworzeniu rządu król w Belgii uzyskał również tradycyjne uprawnienia przysługujące głowie państwa.
Oprac. na podst.: Elżbieta Kużelewska, Status ustrojowy władzy wykonawczej w Belgii, „Przegląd Politologiczny”, 1/2017, s. 26.
Król Belgów jest symbolem jedności Belgii, ciągłości narodu oraz bezstronnym i apolitycznym promotorem koalicji rządowych.
W okresach kryzysu politycznego, szczególnie przy trudnościach z wyłonieniem rządu, rola króla zyskuje na znaczeniu. Na co dzień jednak jego uprawnienia w zakresie władzy wykonawczej ograniczają się do formalnego powoływania i odwoływania ministrów na wniosek premiera. Zgodnie z utrwalonym zwyczajem, rząd musi uzyskać wotum zaufania od parlamentu. Król ma także prawo wydawania rozporządzeń i postanowień do ustaw, lecz ich ważność wymaga podpisu właściwego ministra, co czyni z monarchy gwaranta procedury, a nie decydenta.
Prawa monarchów w wybranych państwach europejskich
1. Król jest Szefem Państwa, symbolem jego jedności i trwałości, sprawuje arbitraż i moderuje normalne funkcjonowanie instytucji, urzeczywistnia najwyższą reprezentację Państwa Hiszpańskiego w stosunkach międzynarodowych, szczególnie z narodami związanymi z nim historyczną wspólnotą oraz wykonuje funkcje, które wyraźnie przyznaje mu Konstytucja i ustawy.
2. Jego tytułem jest tytuł Króla Hiszpanii; może używać pozostałych tytułów przynależnych Koronie.
3. Osoba Króla jest nietykalna i nie podlega odpowiedzialności. Jego akty, za wyjątkiem czynności określonych w art. 65 ust. 2, podlegają kontrasygnacie w formie ustalonej w art. 64 pod rygorem nieważności. Artykuł 62
Król:
a) sankcjonuje i promulguje ustawy,
b) zwołuje i rozwiązuje Kortezy Generalne oraz zarządza wybory na zasadach określonych w Konstytucji,
c) zarządza referendum w wypadkach przewidzianych w Konstytucji,
d) proponuje kandydata na Przewodniczącego Rządu i powołuje go na to stanowisko, jak również kładzie kres jego funkcjom na zasadach określonych w Konstytucji,
e) mianuje i zwalnia członków Rządu, na wniosek jego Przewodniczącego,
f) wydaje dekrety uchwalone przez Radę Ministrów, obsadza stanowiska cywilne i wojskowe, nadaje tytuły honorowe i odznaczenia, zgodnie z ustawami,
g) ma prawo być informowanym o sprawach państwa i może przewodniczyć, w tym celu, posiedzeniom Rady Ministrów, kiedy uzna to za wskazane, na wniosek Przewodniczącego Rządu,
h) jest naczelnym dowódcą sił zbrojnych,
i) korzysta z prawa łaski, zgodnie z ustawą; ustawa ta nie może upoważnić Króla do zastosowania powszechnego ułaskawienia,
j) sprawuje najwyższy patronat akademii królewskich. Artykuł 63
1. Król wysyła ambasadorów i innych przedstawicieli dyplomatycznych. Przedstawiciele zagraniczni w Hiszpanii są akredytowani przy Królu.
2. Do Króla należy oznajmianie zgody państwa na zaciąganie zobowiązań międzynarodowych przez traktaty, zgodnie z Konstytucją i ustawami.
3. Do Króla należy, za uprzednim upoważnieniem Kortezów Generalnych wypowiadanie wojny i zawieranie pokoju. Artykuł 64
1. Akty Króla kontrasygnują Przewodniczący Rządu oraz, odpowiednio, właściwi ministrowie. Akty dotyczące zgłoszenia kandydatury na Przewodniczącego Rządu i jego powołania oraz rozwiązania Kortezów Generalnych przewidzianego w art. 99 kontrasygnuje Przewodniczący Kongresu.
2. Za akty Króla ponoszą odpowiedzialność osoby je kontrasygnujące.
Źródło: Konstytucja Hiszpanii z dnia 27 grudnia 1978 r. wraz z ostatnią zmianą z 27 sierpnia 1992 r., libr.sejm.gov.pl., 2. Belgia O Królu Artykuł 87
Król może być jednocześnie głową innego państwa tylko za zgodą obydwu izb.
Dla ważności uchwał w tej sprawie wymagana jest obecność co najmniej dwóch trzecich członków każdej z izb. Uchwała może być podjęta tylko większością dwóch trzecich głosów. Artykuł 88
Osoba Króla jest nietykalna; odpowiedzialni są jego ministrowie. Artykuł 89
Ustawa określa listę cywilną na cały okres każdego panowania. Artykuł 90
W przypadku śmierci Króla izby zbierają się bez zwołania najpóźniej dziesiątego dnia od chwili zgonu. Jeśli izby zostały rozwiązane, a wybory wyznaczone na datę późniejszą niż dziesiąty dzień, dawne izby podejmą swe funkcje do momentu zebrania się nowych izb.
Od momentu śmierci Króla aż do chwili złożenia przysięgi przez jego sukcesora na tronie lub przez regenta, władza konstytucyjna króla jest wykonywana w imieniu narodu belgijskiego przez ministrów zebranych w Radę Ministrów, którzy ponoszą odpowiedzialność. Artykuł 91
Król osiąga pełnoletność z chwilą ukończenia 18 lat.
Obejmuje on tron po złożeniu przed połączonymi izbami następującej przysięgi:
"Przysięgam przestrzegać Konstytucji i praw ludu belgijskiego, utrzymać niepodległość narodową i integralność terytorium". Artykuł 92
Jeśli w chwili śmierci Króla następca tronu jest niepełnoletni, obydwie izby łączą się w jedno zgromadzenie w celu postanowienia o regencji i opiece. Artykuł 93
Jeśli Król znajduje się w sytuacji uniemożliwiającej mu panowanie, ministrowie po stwierdzeniu tej przeszkody natychmiast zwołują izby. Połączone izby stanowią o regencji i opiece
Źródło: Konstytucja Belgii, libr.sejm.gov.pl., 3. Szwecja Głowa państwa paragraf 1
Głowa Państwa informowana jest przez premiera o sprawach dotyczących Królestwa. W razie potrzeby Rząd zbiera się na posiedzeniu pod przewodnictwem Głowy Państwa. paragraf 2
Funkcje Głowy Państwa może pełnić wyłącznie obywatel szwedzki, po ukończeniu osiemnastu lat. Nie może on w tym samym czasie być członkiem Rządu bądź pełnić funkcji Przewodniczącego Riksdagu lub deputowanego.
Głowa Państwa winna zasięgnąć opinii premiera przed wyjazdem za granicę. paragraf 3
W przypadku choroby Króla, jego wyjazdu za granicę lub innej przeszkody w pełnieniu obowiązków Głowy Państwa, obowiązki te przejmuje czasowo zgodnie z porządkiem dziedziczenia członek rodu królewskiego, o ile nie występuje przeszkoda po jego stronie. paragraf 4
W przypadku wygaśnięcia rodu królewskiego, Riksdag wyznacza Regenta dla czasowego pełnienia obowiązków Głowy Państwa. Riksdag wyznacza na ten sam okres Wiceregenta. paragraf 5
W przypadku, gdy Król nieprzerwanie przez okres sześciu miesięcy nie może wykonywać swoich obowiązków lub gdy zaniechał ich wykonywania, Rząd powinien zawiadomić Riksdag. Riksdag decyduje czy można uznać, że Król abdykował. paragraf 6
Riksdag może, na wniosek Rządu, wyznaczyć osobę dla pełnienia obowiązków Tymczasowego Regenta, o ile żadna z osób przewidzianych w paragraf 3 lub 4 nie może wykonywać tych obowiązków.
Jeżeli brak jest odpowiedniej osoby, Przewodniczący Riksdagu a w razie zaistnienia przeszkody jego zastępca pełnią, na wniosek Rządu, obowiązki Tymczasowego Regenta. paragraf 7
Król nie ponosi odpowiedzialności za swoje czyny. Regent nie ponosi odpowiedzialności za czyny dokonane w okresie pełnienia przez niego obowiązków Głowy Państwa. Źródło: Konstytucja Szwecji, libr.sejm.gov.pl., 4. Wielka Brytania Wielka Brytania jest jedynym europejskim krajem, który nie ma spisanej konstytucji. Władza opiera się na zbiorze dokumentów, tzw. aktów konstytucyjnych. Do najważniejszych prerogatyw [monarchy – dop. red.] zalicza się najczęściej następujące: zwoływanie, odraczanie i zamykanie sesji parlamentu oraz rozwiązywanie Izby Gmin; udzielanie sankcji królewskiej ustawom; stanowienie prawa w drodze rozporządzeń królewskich (Orders in Council) oraz królewskich patentów; nadawanie parostwa dożywotniego i dziedzicznego oraz innych tytułów i honorów; prawo łaski oraz skracania wyroków; zgoda na kierowanie apelacji do Komitetu Sądowego Tajnej Rady (Judicial Committee of the Privy Council); zawieranie umów międzynarodowych i ich wypowiadanie; nawiązywanie i zrywanie stosunków dyplomatycznych; wypowiadanie wojny i zawieranie pokoju; wydawanie zakazów wjazdu obcokrajowców na terytorium Zjednoczonego Królestwa; wydawanie paszportów obywatelom królestwa; mianowanie ministrów, sędziów oraz obsadzanie szeregu innych stanowisk państwowych; dymisjonowanie członków rządu (formalnie wchodzących w skład Tajnej Rady); kontrola, organizacja i dysponowanie siłami zbrojnymi; prawo rekwizycji mienia prywatnego za odszkodowaniem w stanie wyższej konieczności. W dzisiejszej Wielkiej Brytanii zasadnicze znaczenie dla zakresu władzy monarchy określenia ma bowiem konwenans konstytucyjny, zobowiązujący władcę do wykonywania powierzonych mu zadań »za radą« (on advice) odpowiedzialnych przed parlamentem ministrów wchodzących w skład gabinetu. Źródło: Tomasz Wieciech, Monarcha brytyjski jako gwarant konstytucyjnych podstaw ustroju, „Przegląd Prawa Konstytucyjnego”, 2011/4.
Arabia Saudyjska jako monarchia absolutna
Monarchia absolutna to punkt odniesienia dla wszystkich współczesnych form monarchii. Chociaż niemal całkowicie zniknęła z mapy Europy, jej zasada - pełni władzy skupionej w rękach jednej osoby, nieograniczonej przez prawo czy parlament - przez wieki kształtowała wyobrażenie o monarchii. Dlatego omawiając typologię monarchii, warto o niej wspomnieć, by pokazać jak dalece monarchie dzisiejsze różnią się od tego historycznego modelu. Co ważne, monarchia absolutna nie jest jedynie przeszłością - współczesnym przykładem pozostaje Arabia Saudyjska, gdzie król sprawuje pełnie władzy politycznej, religijnej i ustawodawczej. Zrozumienie tej formy ustroju pozwala lepiej docenić, jak istotne są ograniczenia władzy w nowoczesnych monarchiach konstytucyjnych i parlamentarnych.
Arabia Saudyjska powstała w 1932 r. Państwo to zostało założone przez Abdulaziza Bin Sauda. Jest to monarchia dziedziczna – wszyscy następcy Abdulaziza byli jego synami. Dziedziczenie tronu odbywa się tam bowiem zgodnie z zasadami senioratu – korona przechodzi na najstarszego członka rodu. Nie zawsze ten proces był w Arabii Saudyjskiej przejrzysty, zaś niektóre osoby należące do rodziny Saudów były pomijane w kolejce do tronu, w wyniku rodzinnych intryg. Reguły senioratu sprawiły jednak, że z czasem tron saudyjski trafiał do coraz starszych członków rodu, czyniąc z saudyjskiego państwa swoistą gerontokrację. Pierwszą osobą z młodszego pokolenia, która ma szansę uzyskać koronę saudyjską, jest urodzony w 1985 r. książę Muhammad Bin Salman. Od 2017 r. jest on oficjalnym następcą tronu.
Zapoznaj się z informacjami zawartymi na mapach. Zaprezentowani władcy rządzili jeszcze w 2021 r. – sprawdź, czy ktoś zastąpił ich na tronach.
Zapoznaj się z animacją i wykonaj ćwiczenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1Tq0OinpioLK
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Jacques‑Béninge Bossuet, O istocie władzy absolutnej.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Znaczenie rodziny królewskiej w praktyce ustrojowej i politycznej monarchii arabskich: Arabii Saudyjskiej, Jordanii i MarokaNiniejsze prawo umożliwia objęcie tronu królewskiego każdemu męskiemu potomkowi ibn Sauda, nie ogranicza tego przywileju tylko do jednego z synów władcy. (…) W artykule 5. personalnie wymieniona jest osoba Koronowanego Księcia, który w zachodniej perspektywie politycznej może być rozumiany jako wiceprezydent, zastępca najważniejszej osoby w państwie. W praktyce stanowisko Koronowanego Księcia obejmowała osoba bliska monarsze, nierzadko brat, czy w ostatnich latach syn panującego władcy. (…) Kolejną osobą wyróżnioną stanowiskiem na tle rodziny królewskiej jest przewodniczący Rady Książąt, który jest najstarszym synem założyciela królestwa, natomiast reprezentant Rady Książąt jest drugim co do starszeństwa synem. Jeśli obaj są nieobecni, posiedzenia Rady powinny być prowadzone przez najstarszego syna z synów, wchodzących w skład Rady. (…) Członkowie rodziny królewskiej Saudów zajmują obecnie kilka prominentnych stanowisk w państwie: ministra straży narodowej (Mutaib bin Abd Allah bin Abd al‑Aziz Al Saud), ministra spraw wewnętrznych (Abd al‑Aziz bin Saud bin Najif Abd al‑Aziz Al Saud).
Źródło: Anna Oliwa, Znaczenie rodziny królewskiej w praktyce ustrojowej i politycznej monarchii arabskich: Arabii Saudyjskiej, Jordanii i Maroka, dostępny w internecie: czasopisma.marszalek.com.pl [dostęp 29.12.2020].
Podsumowanie
Jak widać, monarchia nie ma jednej definicji i jednego kształtu. Może być symbolem narodowej tożsamości i stabilności w demokratycznym państwie, jak w Wielkiej Brytanii, ale równie dobrze może oznaczać skupienie pełni władzy w rękach jednej osoby, jak w monarchiach absolutnych Bliskiego Wschodu. Dlatego mówiąc o monarchii, nie możemy ograniczać się tylko do obrazków z koronacją czy uroczystościami państwowymi. Musimy rozróżniać monarchię konstytucyjną będącą częścią nowoczesnych demokracji i monarchię absolutną, która z demokracją nie ma nic wspólnego. To dwa zupełnie różne ustroje, które jednak łączy wspólny element - postać monarchy. Zrozumienie tych różnic pozwala nie tylko lepiej analizować współczesne systemy polityczne, ale także docenić, jak różne drogi mogą prowadzić do władzy i jak różne mogą być jej granice. Monarchia to nie przeszłość - to wciąż ważny temat, który pokazuje, jak tradycja i polityka potrafią się ze sobą łączyć lub ścierać.
Słownik
ustrój polityczny lub forma rządów, gdzie niewybieraną w sposób republikański głową państwa jest jedna osoba, nazywana monarchą; obecnie monarcha sprawuje władzę zazwyczaj dożywotnio; jego funkcja jest często dziedziczna i zwykle jego stanowisko jest nieusuwalne
instytucja o charakterze wiążącym, regulująca ustrój państwa i należąca do materii konstytucyjnej, mająca status pozaprawny, niesformalizowana i niechroniona precyzyjnie określoną sankcją
rządy jednej lub kilku osób, ustanowione na okres małoletności, choroby lub dłuższej nieobecności prawowitego władcy; też: okres trwania tych rządów
forma rządów, w której władzę sprawują osoby w podeszłym wieku, często znacznie starsze od reszty społeczeństwa