RH2R5CPS76K9O
Grafika przedstawia połączone kolorowe trójkąty przeplatane czarnymi liniami.

Twierdzenie Talesa, podobieństwo trójkątów

Źródło: Speedy McVroom z Pixabay, domena publiczna.

6. Linia środkowa w trójkącie

Materiał ten poświęcony jest dość naturalnemu pytaniu o własności linii, nazywanej linią środkową w trójkącie, która w trójkącie łączy środki dwóch boków. Środek odcinka jest to punkt odcinka równo oddalony od jego końców i jednocześnie jest środkiem symetrii tego odcinka.

Zadamy sobie pytanie o długość linii środkowej i wzajemną zależność między liniami środkowymi w trójkącie. Również spytamy na jakie figury linie środkowe dzielą trójkąt, jakie własności mają te figury i jakie są ich pola.

Twoje cele
  • Poznasz i sformułujesz pojęcie linii środkowej w trójkącie.

  • Poznasz własności linii środkowych w trójkącie.

  • Poznasz własności figur na jakie linie środkowe w trójkącie dzielą ten trójkąt.

  • Zastosujesz własności linii środkowych w trójkącie  w problemach praktycznych i zagadnieniach matematycznych.

linia środkowa
Definicja: linia środkowa

Linia środkowa w trójkącie jest to odcinek łączący środki dwóch boków trójkąta.

W każdym trójkącie istnieją trzy różne linie środkowe, każdej z nich odpowiada jeden bok trójkąta – ten,  który nie został wybrany do wyznaczenia linii środkowej.

Bok odpowiadający danej linii środkowej będziemy nazywali podstawą.

Trójkąt, którego boki są liniami środkowymi będziemy nazywali trójkątem środkowymtrójkąt środkowy w trójkącie trójkątem środkowym.

Na rysunku różnymi kolorami zaznaczone są pary: linia środkowalinia środkowa w trójkącielinia środkowa i odpowiadająca jej podstawa.

R17ZE33CTS9OS

Trójkąt DEF jest trójkątem środkowym.

o linii środkowej w trójkącie
Twierdzenie: o linii środkowej w trójkącie

Linia środkowa w trójkącie jest równoległa do podstawy i długość linii środkowej jest równa połowie długości podstawy.

Wnioski z twierdzenia o linii środkowej w trójkącie

  1. Trójkąty wyznaczone przez linie środkowe w trójkącie są podobne do tego trójkąta w skali 12.

  2. Linie środkowe w trójkącie dzielą ten trójkąt na 4 trójkąty przystające, czyli trójkąty przystające do trójkąta środkowego.

  3. Pole każdego z czterech przystających trójkątów wyznaczonych przez linie środkowe jest 4 razy mniejsze od pola trójkąta wyjściowego.

Przykład 1

Obliczymy długości linii środkowych w trójkącie o bokach długości 20, 15, 10.

Rozwiązanie

Bezpośrednio z powyższego twierdzenia wynika, że środkowa odpowiadająca postawie 20 ma długość 10, środkowa linia  odpowiadająca podstawie 15 ma długość 7,5 a środkowa linia  odpowiadająca podstawie 10 ma długość 5.

Przykład 2

Przy oznaczeniach z poniższego rysunku pokażemy, że:

  1. czworokąt ABEF jest trapezemtrapez trapezem

  2. czworokąt  DBEF jest równoległobokiemrównoległobokrównoległobokiem

R1R4MONHOUVR5

Rozwiązanie

Wprost z twierdzenia o linii środkowej w trójkącie FEAB, więc czworokąt ABEF jest trapezem a czworokąt DBEF jest równoległobokiem. Również z tego twierdzenia wynika, że DFBEFEDB.

Jakie jeszcze trapezy i równoległoboki widać na rysunku?

Przykład 3

Załóżmy, że pole trójkąta środkowego w trójkącie ABC jest równe P. Wyznaczymy pole  trójkąta ABC oraz pola trapezów i równoległoboków powstałych po narysowaniu linii środkowych w trójkącie ABC.

Rozwiązanie

Na rysunku przedstawiony jest trójkąt ABC, trójkąt środkowy i trzy trójkąty przystające do trójkąta środkowego. Obliczymy pola figur.

RQZEQ4FC68O7D

Ponieważ te trójkąty są przystające, to pole każdego z nich jest równe P.

Pole trójkąta ABC jest równe 4P.

Pola trapezów AFEB, ADECBDFC są równe i wynoszą 3P.

Pola równoległoboków BEFD, ADEFDFCE są równe i wynoszą 2P.

odwrotne do twierdzenia o linii środkowej w trójkącie
Twierdzenie: odwrotne do twierdzenia o linii środkowej w trójkącie

Jeżeli odcinek łączący dwa boki trójkąta jest równoległy do trzeciego boku i ma długość równą połowie długości trzeciego boku, to odcinek ten jest linią środkową w trójkącie.

Dowód

Popatrzmy na rysunek. Załóżmy, że FEABFE=AB2.

RCNJLHLDV3CR4

Z założenia, że FEAB wynika, że trójkąty CEFFEAB są podobne (cecha kkk). Jednocześnie zakładając, że FE=AB2 otrzymujemy proporcję CECB=FEAB=12, a stąd punkt E jest środkiem odcinka CB. Podobnie pokazuje się, że punkt F jest środkiem odcinka CA.

Ważne!

Nie należy mylić linii środkowej w trójkącie z pojęciem środkowej, gdyż środkowa w trójkącieśrodkowa w trójkącieśrodkowa w trójkącie jest to odcinek łączący wierzchołek trójkąta ze środkiem przeciwległego boku.

Przykład 4

Wysokość trójkąta równoramiennego poprowadzona do podstawy i linia środkowa łącząca środek podstawy ze środkiem ramienia mają długość 1.

R55JD9BMJTHPO

Obliczymy długość podstawy tego trójkąta.

Rozwiązanie

Z twierdzenia o linii środkowej w trójkącie AC=2DE=2. Z twierdzenia Pitagorasa 1+CD2=4. Stąd CD=3.

Zatem podstawa ma długość 2CD=23.

Aplet

Polecenie 1
  1. Za pomocą suwaków możesz wybierać wartości a, b, c na podstawie, których budowany jest trójkąt DEF.  Uwaga, jeśli zaznaczysz wartości a, b, c takie, że nie można zbudować trójkąta, to trójkąt nie pojawi się na ekranie.

  2. Bokami trójkąta DEF są odcinki o długościach a, b, c.  Wyświetlana jest wartość P pola tego trójkąta.

  3. Na ekranie skonstruowany został też trójkąt ABC, dla którego trójkąt DEF jest trójkątem środkowym.

  4. Wielokrotnie zmieniaj wartości a, b, c i obserwuj trójkąty i czworokąty zawarte w trójkącie ABC, szczególnie jak zmienia się pole trójkąta D E F.

RTJ1JE2VGO9NV
Symulacja przedstawia trójkąt A B C taki, że na środku boku A B zaznaczono punkt F, na środku boku A B zaznaczono punkt D oraz na środku boku B C zaznaczono punkt E. Po połączeniu tych punktów uzyskaliśmy trójkąt środkowy D E F. Bok D F ma długość c, bok D  E długość boku b oraz bok E F ma długość a. Po tym trójkątem znajduje się miejsce na komentarz. Po lewo znajdują się trzy suwaki od dzięki któremu możemy zmieniać długość boków a, b, c oraz czwarty suwak umożliwiający ustawienie kroku trzech pierwszych suwaków. Są dostępne trzy możliwe długości kroków: jedna dziesiąta, pięć dziesiątych oraz jeden. Ustawmy krok na poziomie jedna dziesiąta, wówczas długości boków a,b,c zmieniają się od jednej dziesiątej do dziesięciu. Obserwujemy wówczas zmienny kształtu trójkąta oraz zmianę pola trójkąta D E F. Dla a równego 4, oraz b i c równych pięć pole wynosi 9 i siedemnaście setnych. Dla a równego sześć, b równego trzy oraz c równego osiem pole wynosi siedem i sześćdziesiąt cztery setne. Obok pola znajduje się przycisk w kształcie chmurki po jego kliknięciu wyświetla się komentarz: Pole trójkąta o bokach długości a, b i c możemy wyznaczyć korzystając np. ze wzoru Herona: P, równa się, pierwiastek kwadratowy z p nawias, p, minus, a, zamknięcie nawiasu, nawias, p, minus, b, zamknięcie nawiasu, nawias, p, minus, c, zamknięcie nawiasu koniec pierwiastka, równa się, siedem przecinek sześć cztery, gdzie p, równa się, początek ułamka, a, plus, b, plus, c, mianownik, dwa, koniec ułamka, równa się, początek ułamka, sześć, plus, trzy, plus, osiem, mianownik, dwa, koniec ułamka, równa się, osiem przecinek pięć.
Polecenie 2

Oblicz i wstaw poprawne wartości w luki w zdaniach.

R19FV77TFB18F
Ustaw w symulacji interaktywnej wartości a, równa się, trzy, b, równa się, cztery, c, równa się, pięć. Wtedy pole trójkąta D E F jest równe 1. sześć, 2. dwadzieścia cztery, 3. dwanaście, 4. osiemnaście.
Pole trójkąta A B C jest równe 1. sześć, 2. dwadzieścia cztery, 3. dwanaście, 4. osiemnaście.
Pole równoległoboku D E C F jest równe 1. sześć, 2. dwadzieścia cztery, 3. dwanaście, 4. osiemnaście.
Pole trapezu C B D F jest równe 1. sześć, 2. dwadzieścia cztery, 3. dwanaście, 4. osiemnaście.
R179DMBOJZ9KB
Oblicz pole trójkąta D E F samodzielnie, gdyż na ekranie pojawia się wartość przybliżona liczb niewymiernych. Jeżeli a, równa się, sześć, b, równa się, sześć, c, równa się, sześć, to pole trójkąta D E F jest równe 1. dziewięć pierwiastek kwadratowy z trzy, 2. dwadzieścia siedem pierwiastek kwadratowy z trzy, 3. osiemnaście pierwiastek kwadratowy z trzy, 4. trzydzieści sześć pierwiastek kwadratowy z trzy.
Pole trójkąta A B C jest równe 1. dziewięć pierwiastek kwadratowy z trzy, 2. dwadzieścia siedem pierwiastek kwadratowy z trzy, 3. osiemnaście pierwiastek kwadratowy z trzy, 4. trzydzieści sześć pierwiastek kwadratowy z trzy.
Pole równoległoboku D E C F jest równe 1. dziewięć pierwiastek kwadratowy z trzy, 2. dwadzieścia siedem pierwiastek kwadratowy z trzy, 3. osiemnaście pierwiastek kwadratowy z trzy, 4. trzydzieści sześć pierwiastek kwadratowy z trzy.
Pole trapezu C B D F jest równe 1. dziewięć pierwiastek kwadratowy z trzy, 2. dwadzieścia siedem pierwiastek kwadratowy z trzy, 3. osiemnaście pierwiastek kwadratowy z trzy, 4. trzydzieści sześć pierwiastek kwadratowy z trzy.
R1298VKRZQKX2
Niezależnie od kształtu trójkąta D E F pole trójkąta A B C jest 1. cztery, 2. początek ułamka, trzy, mianownik, dwa, koniec ułamka, 3. mniejsze, 4. większe, 5. dwa, 6. początek ułamka, trzy, mianownik, cztery, koniec ułamka razy 1. cztery, 2. początek ułamka, trzy, mianownik, dwa, koniec ułamka, 3. mniejsze, 4. większe, 5. dwa, 6. początek ułamka, trzy, mianownik, cztery, koniec ułamka od pola trójkąta D E F.
Stosunek pola trapezu A B E F do pola równoległoboku C E D F wynosi 1. cztery, 2. początek ułamka, trzy, mianownik, dwa, koniec ułamka, 3. mniejsze, 4. większe, 5. dwa, 6. początek ułamka, trzy, mianownik, cztery, koniec ułamka.
Stosunek pola trapezu A C E D do pola trójkąta A B C wynosi 1. cztery, 2. początek ułamka, trzy, mianownik, dwa, koniec ułamka, 3. mniejsze, 4. większe, 5. dwa, 6. początek ułamka, trzy, mianownik, cztery, koniec ułamka.

Zestaw ćwiczeń interaktywnych

1
Ćwiczenie 1

W prostokącie ABCD o długościach boków AB=8, AD=12, połączono środki boków ABAD oraz DCBC otrzymując w ten sposób sześciokąt B G H D E F. Oblicz pole i obwód tego sześciokąta.

1
Ćwiczenie 2
R1H5HC21F9TO3
R6J1XNVR76KRS
Łączenie par. W oparciu o informacje przedstawione na rysunku oceń prawdziwość poniższych zdań. F G jest linią środkową trójkąta B C D.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. E H jest linią środkową trójkąta A B D.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Długość przekątnej D B wynosi dziesięć.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. E F jest linią środkową trójkąta A B C.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Długość przekątnej A C wynosi dwanaście.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz
1
Ćwiczenie 3

Na rysunku przedstawione są dwa sześciokąty foremne takie, że wierzchołki sześciokąta mniejszego są środkami boków sześciokąta większego.

RUVVRSCV2V848
R1NJ7EA9HZ377
Przyporządkuj podane odcinki do odcinków do nich równoległych: Q N: Możliwe odpowiedzi: 1. O K, 2. K J, 3. O J, 4. Q P, 5. P O, 6. C D, 7. A F N J Możliwe odpowiedzi: 1. O K, 2. K J, 3. O J, 4. Q P, 5. P O, 6. C D, 7. A F P K Możliwe odpowiedzi: 1. O K, 2. K J, 3. O J, 4. Q P, 5. P O, 6. C D, 7. A F
RVVK1RV546LDO2
Ćwiczenie 4
Bok B C trójkącie A B C ma długość czternaście a odcinek D F łączący punkty na pozostałych bokach jest równoległy do boku B C i ma długość siedem. Zaznacz wszystkie zdania prawdziwe. Możliwe odpowiedzi: 1. D F jest linią środkową w trójkącie A B C., 2. Pole trójkąta A D F jest równe połowie pola trójkąta A B C., 3. Pole trapezu B C D F jest równe połowie pola trójkąta A B C., 4. Pole trapezu B C D F jest trzy razy większe niż pole trójkąta A D F.
R19B59FOXK51D2
Ćwiczenie 5
Punkty D i F są środkami boków A C i A B trójkąta A B C, a punkty G i H są środkami boków A D i A F trójkąta A D F. Zaznacz wszystkie zdania prawdziwe. Możliwe odpowiedzi: 1. Odcinki D F i G H są równoległe., 2. Pole trójkąta A G H jest szesnaście razy mniejsze od pola trójkąta A B C., 3. Długość odcinka G H jest trzy razy mniejsza od długości boku C B., 4. Trójkąt A G H jest podobny do trójkąta A B C.
2
Ćwiczenie 6

Uzasadnij, że czworokąt, którego wierzchołkami są środki boków rombu jest prostokątem. Kiedy ten czworokąt będzie kwadratem?

2
Ćwiczenie 7

W trapezie ABCD o polu P, w którym ABCDAB=2CD przedłużono ramiona trapezu aż do przecięcia w punkcie O. Wyznacz pole trójkąta ABO.

3
Ćwiczenie 8

W trójkącie ABC punkty D, E, F są środkami boków tego trójkąta. Natomiast punkty P, Q są środkami boków trójkąta BOC, gdzie O jest punktem wspólnym odcinka DFAE.

RLZAHQ4ERPLLF

Udowodnij, że czworokąt DPQF jest równoległobokiem.

3
Ćwiczenie 9

Jagoda mieszka w pobliżu ogrodzonego parku w kształcie trójkąta o bokach 60, 80, 100 (niebieski znak x). Do parku można wejść przez trzy bramy umieszczone na środkach boków tego trójkąta. Miejsce przystanku autobusowego oznaczone jest czerwonym znakiem x. Wyznacz długość najkrótszej drogi z przystanku do domu.

R1Q91HTXMU7SG
3
Ćwiczenie 10

Wykaż, że pole czworokąta powstałego z połączenia środków boków trapezu jest równe połowie pola tego trapezu.

Słownik

środkowa w trójkącie
środkowa w trójkącie

odcinek łączący wierzchołek trójkąta ze środkiem przeciwległego boku

trójkąt środkowy w trójkącie
trójkąt środkowy w trójkącie

trójkąt, którego boki są liniami środkowymi w danym trójkącie

linia środkowa w trójkącie
linia środkowa w trójkącie

odcinek łączący środki dwóch boków trójkąta

trapez
trapez

czworokąt, który ma co najmniej jedną parę boków równoległych

równoległobok
równoległobok

czworokąt, który ma dwie pary boków równoległych