Dwór jako partytura epoki

Muzyka polskiego renesansu rozwijała się równolegle z innymi dziedzinami sztuki i nauki, tworząc spójny obraz kultury „złotego wieku”. Dwór królewski był nie tylko centrum życia politycznego, lecz także przestrzenią spotkania artystów, uczonych i humanistów. Mecenat władców sprzyjał zarówno rozwojowi kapel, jak i architektury, literatury czy myśli naukowej.

W architekturze i sztukach plastycznych przełomowym momentem była przebudowa Wawelu w stylu renesansowym, prowadzona za panowania Zygmunta I Starego. Włoscy artyści wprowadzili do Polski nowe wzorce estetyczne, oparte na harmonii, proporcji i symetrii. Te same idee ładu i równowagi odnajdujemy w muzyce polifonicznej tworzonej przez kompozytorów działających przy dworze i w kapelach kościelnych. Harmonia brzmień odpowiadała harmonii architektonicznych arkad i krużganków.

Silny związek łączył muzykę z literaturą. Twórczość Jana Kochanowskiego stała się inspiracją dla kompozytorów, zwłaszcza dla Mikołaja Gomółki, który opracował jego przekład psalmów w „Melodiach na psałterz polski”. Humanistyczna troska o piękno języka narodowego znalazła odzwierciedlenie w muzyce sylabicznej, podporządkowanej wyrazistości tekstu. Literatura i muzyka wspólnie budowały nowy model kultury opartej na języku polskim.

Renesans to także rozwój nauki. Działalność Mikołaja Kopernika zmieniła sposób postrzegania wszechświata, opierając go na matematycznym porządku i proporcjach. Muzyka epoki, zakorzeniona w teorii interwałów i relacjach liczbowych, wpisywała się w to samo myślenie o harmonii świata. Idee ładu kosmicznego i równowagi znajdowały swoje odbicie w strukturach polifonicznych mszy i motetów.

Ważnym kontekstem była również reformacja i związane z nią przemiany religijne. Rozwój śpiewów w językach narodowych oraz uproszczenie faktury w niektórych gatunkach muzycznych korespondowały z przemianami teologicznymi i społecznymi. Muzyka stała się narzędziem nie tylko kultu, lecz także komunikacji idei.

Kultura muzyczna polskiego renesansu była więc częścią szerokiego procesu przemian artystycznych i intelektualnych. Łączyła architekturę, literaturę, naukę i religię w jedną wizję świata opartą na harmonii, proporcji i godności człowieka. Dwór królewski stanowił przestrzeń, w której te wszystkie dziedziny przenikały się, tworząc fundament nowoczesnej kultury państwa.

Wpływy włoskie

Wpływy włoskie w polskiej sztuce renesansowej są najbardziej widoczne w architekturze świeckiej, rezydencjonalnej oraz oraz kaplicy – królewskiego mauzoleum. Ich echa odnajdziemy także w dekoracji rzeźbiarskiej oraz koncepcji pomnika. Renesans jako antykizująca sztuka włoska, przez pierwsze kilkadziesiąt lat był domeną ówczesnej elity: króla, członków jego dworu, biskupów oraz magnatów. W Polsce nadal dominującym stylem pozostawał więc gotyk. Nowe wpływy są szczególnie widoczne w zdobieniach belkowań, archiwolt a także w zastosowaniu charakterystycznej dla ornamentyki włoskiej - podwójnych pilastrów.

R6mo8OQR44O1V1

Ilustracja przedstawia widok na Katedrę św. Stanisława i św. Wacława na Wawelu w Krakowie, od strony południowej. Najbardziej przykuwającym uwagę elementem południowej fasady są dwie, niemal identyczne kaplice: kaplica Zygmuntowska i kaplica Wazów. Kaplica Zygmuntowska jest zwieńczona złoconą kopułą na ośmiobocznym bębnie z okrągłymi otworami okiennymi. Na szczycie kopuły znajduje się latarnia.

R1W4LDe5pCA8f1

Ilustracja przedstawia zbliżenie na złotą kopułę kaplicy Zygmuntowskiej. Za nią znajduje się kaplica Wazów, w tle - wieża kościelna tzw. Srebrnych Dzwonów, zbudowana z czerwonej cegły.

Projektantem bramy wjazdowej Zamku Królewskiego na Wawelu jest  Bartolomeo Berrecci.  Po bokach środkowego wejścia widoczne są charakterystyczne dla sztuki włoskiej dwie półkolumny w stylu korynckim. Ich cokoły są ozdobione rombami. Podobne geometryczne motywy odnajdziemy także na korpusie Kaplicy Zygmuntowskiej. Dodatkową ozdobą jest przyczółek. Nad nim widnieje łaciński napis: SI DEUS NOBISCUM QUIS CONTRA NOS – jeśli Bóg z nami któż przeciw nam. Na budynku znajduje się motyw heraldyczny orła piastowskiego pochodzący z końca XIV wieku. W korytarzu znajdują się tarcze z herbami Polski, Litwy i Sforzów oraz rozetyRozetarozety autorstwa Bartolomeo Berrecciego i Francesco Fiorentino.

Ro4O6ubHhQXIn1

Ilustracja przedstawia bramę wjazdową do zamku królewskiego na Wawelu. Budynek jest dwupiętrowy z trzema oknami na każdym piętrze, zwieńczony attyką i wjazdem zwieńczonym półokrągłym łukiem. Znajduje się pomiędzy zwartą zabudową.

Za przebudowę Zamku Królewskiego w Krakowie był odpowiedzialny Francesco Fiorentino zwany Franciszkiem Florentczykiem. Na szczególną uwagę zasługuje dziedziniec wawelski, który został przebudowany w latach 1502- 1507. Nawiązuje do pałacu włoskiego, z patio w środku. Dziedziniec został zbudowany na planie kwadratu. Nowym elementem stały się krużganki, a dominującym motywem arkady, które nadają całej konstrukcji lekkość ale także rytmiczności i regularności. Krużganki powstały w czasie przebudowy zamku w latach 1507‑1536, kierowanej przez Florentczyka, a po jego śmierci w 1516 – przez Berrecciego. Na szczególną uwagę zasługuje najwyższe piętro, gdzie znajdują się charakterystyczne smukłe kolumny. Mamy więc tutaj do czynienia z tzw. piano nobile, czyli „piętrem szlachetnym”, reprezentacyjnym. Na tej kondygnacji znajdowały się królewskie komnaty. O ile jednak we Włoszech funkcję piano nobile sprawowało pierwsze piętro, to w przypadku Wawelu jest to piętro drugie.

R8aZLAFqcT9Yg1

lustracja przedstawia widok na dziedziniec Wawelski. Przed nami rozciąga się harmonijna, uporządkowana i rytmiczna kompozycja, nadająca lekkości budowli dzięki równowadze elementów pionowych z poziomymi. Trójkondygnacyjne krużganki są zwieńczone dachem o dużym spadku, co stanowi znaczną część wysokości budynku. Dwie pierwsze, niemal identyczne kondygnacje arkad wprowadzają do elewacji partie wyraźnie oświetlone i zacienione. Kondygnacja trzecia jest tak wysoka, jak dwie pierwsze. Architekt wrażenie lekkości piętra osiągnął przez zastosowanie cienkich kolumn, które w połowie wysokości przewiązał pierścieniami. W ten sposób cała kondygnacja jest bardzo dobrze doświetlona. Zdjęcie zostało wykonane podczas słonecznego dnia, a nad spacerującymi ludźmi, ponad dachem zamku widoczne jest błękitne niebo.

Dzięki przebudowie dziedziniec nie tylko spełniał funkcję reprezentacyjną ale także umożliwiał szybszą komunikację. Ponadto krużganki mogły stanowić galerię dla widzów podczas odbywających się tu turniejów i innych uroczystości. Pomimo tego, że artyści przy planowaniu przebudowy Wawelu kierowali się wzorami florenckimi, to sam dziedziniec różni się od tych spotykanych we Włoszech. Przykładem może być inna konstrukcja dachu – stroma, a nie płaska. Ponadto dwuspadowy dach posiadał dekoracyjne akcenty, barwne dachówki i był nasunięty na krużganek. Innymi odstępstwami od florenckiego pałacu są: baszty, dodanie więcej niż jednej kondygnacji budynku, a także wymiary turniejowego dziedzińca.

Włoskie renesansowe wpływy są widoczne na krakowskim rynku. Renesansowy gmach sukiennic powstał w II połowie XVI wieku w pracach wzięło udział kilku wybitnych włoskich artystów. Najważniejszym z nich był Giovanni Maria Mosca (znany jako Jan Maria Padovano). Według projektu była to trójnawowa bazylikaBazylikabazylika z kramami. Ściany attykowe zostały zwieńczone grzebieniem. Ich autorami byli: mistrz Pankratius oraz Santi Gucci. Na uwagę zasługują także boczne schody projektu Jana Frankensteina z Ząbkowic Śląskich. Jak podkreśla Kębłowski (1987) zatrudnienie przy tej budowie najwybitniejszych artystów dało dobre wyniki: powstał nie tylko nowy motyw konstrukcyjno‑dekoracyjny - attykaAttykaattyka zwieńczona – znakomicie nadający się do tworzenia niezliczonych wariantów, ale równocześnie zupełnie nowa bryła budynku: z horyzontalnym dekoracyjnym zamknięciem, o motywach architektonicznych, geometrycznych, roślinnych i figuralnych, tworzącym główny akcent plastyczny. Obowiązek stawiania ścian przeciwpożarowych w Krakowie przyczynił się do popularyzacji attyki.

R1OymzDeVpuNK1

Ilustracja przedstawia widok na Krakowskie Sukiennice: długi, poziomy budynek z wysokimi ścianami attykowymi z podziałem na ślepe arkady. Attyki utworzone zostały z powtarzających się rytmicznie i ujętych w leżące woluty cokolików z maszkaronami. Widoczne na zdjęciu arkadowe podcienia w stylu neogotyckim powstały w II połowie XIX wieku.

RvfcICpagR7i51

Ilustracja przedstawia widok z lotu ptaka na Krakowskie Sukiennice. Za rynkiem rozciąga się panorama miasta, na horyzoncie widoczne są wzgórza. Przed Sukiennicami przechadzają się ludzie.