Kulturowe, polityczne i gospodarcze zmiany na świecie po 1989 roku
Nadzieje i obawy towarzyszące pierwszym latom po upadku komunizmu w Europie Środkowo‑Wschodniej
Przedstawisz, jakie nadzieje towarzyszyły społeczeństwom Europy Środkowo‑Wschodniej po upadku komunizmu.
Wyjaśnisz wpływ zamachów z 11 września 2001 roku na konflikty zbrojne i interwencje na Bliskim Wschodzie.
ocenisz, w jaki sposób przemiany społeczne i gospodarcze wpłynęły na życie ludzi w regionie.
Upadek komunizmu w Europie Środkowo‑Wschodniej otworzył nowy rozdział w historii regionu, przynosząc jednocześnie wielkie nadzieje na wolność i rozwój, ale także liczne obawy związane z niepewną przyszłością. Pierwsze lata transformacji były czasem dynamicznych zmian, które trwale ukształtowały sytuację polityczną, gospodarczą i społeczną państw regionu. Czy nadzieje związane z upadkiem komunizmu szybko się spełniły, czy raczej ustąpiły miejsca nowym wyzwaniom i niepewności?
„Koniec historii” Francisa Fukuyamy
Zwycięstwo zachodniej demokracji w zimnej wojnie i upadek systemu komunistycznego wywołały na Zachodzie falę optymizmu. Amerykański politolog Francis Fukuyama sformułował wówczas tezę o „końcu historii”. Nie oznaczała ona końca wydarzeń historycznych ani konfliktów, lecz przekonanie, że liberalna demokracja i gospodarka rynkowa mogą stanowić końcowy etap rozwoju ustrojowego, ponieważ po upadku komunizmu nie pozostała wobec nich równie silna, uniwersalna alternatywa ideologiczna.
Zdaniem Fukuyamy rozwój nowoczesnych społeczeństw prowadził do stopniowego upowszechniania liberalnej demokracji, praw jednostki i gospodarki rynkowej. Upadek komunizmu w Europie Środkowo‑Wschodniej zdawał się potwierdzać tę tendencję i wzmacniał nadzieję, ze państwa regionu będą zmierzać w kierunku demokratyzacji, gospodarki rynkowej oraz integracji ze światem zachodnim.
Teza Fukuyamy nie zakładała zaniku wojen, napięć społecznych czy konfliktów międzynarodowych. Dotyczyła przede wszystkim rywalizacji między wielkimi modelami ustrojowymi i ideologiami. Późniejsze wydarzenia - konflikty etniczne, rozwój fundamentalizmu religijnego czy terroryzmu - pokazały, że rzeczywistość po zakończeniu zimnej wojny była bardziej złożona, niż sugerowały najbardziej optymistyczne interpretacje przemian lat 80. i 90.
Koniec historiiTylko liberalna demokracja nie jest obciążona fundamentalnymi wadami, sprzecznościami wewnętrznymi oraz niedostatkiem racjonalności, czyli tym, co wiodło dawne ustroje do nieuchronnego upadku.”
Źródło: Francis Fukuyama, Koniec historii, Poznań 1996, s. 9.
„Zderzenie cywilizacji” Samuela Huntingtona
Odmienną wizję świata po zakończeniu zimnej wojny przedstawił amerykański politolog Samuel Huntington. Jego zdaniem osłabienie znaczenia podziałów ideologicznych nie oznaczało zaniku konfliktów. Przewidywał, że ich źródłem będą w coraz większym stopniu różnice kulturowe i cywilizacyjne, a najważniejsze podziały w stosunkach międzynarodowych będą przebiegały między wielkimi kręgami cywilizacyjnymi.
Huntington wyróżniał kilka głównych cywilizacji, m.in. zachodnią, prawosławną, islamską, chińską, hinduistyczną, japońską i latynoamerykańską. Uważał, że po zakończeniu zimnej wojny tożsamość kulturowa i religijna będzie odgrywać coraz większą rolę w kształtowaniu stosunków między państwami i społeczeństwami.
Koncepcje Fukuyamy i Huntingtona przedstawiały dwie odmienne interpretacje świata po upadku komunizmu. Pierwsza akcentowała perspektywę upowszechniania liberalnej demokracji, druga wskazywała na możliwość pojawienia się nowych podziałów i konfliktów o podłożu cywilizacyjnym.
Nazwij zjawisko charakterystyczne dla świata post‑zimnowojennego opisane w poniższym tekście źródłowym, a następnie podaj przykład XXI‑wiecznego wydarzenia związanego z tym zjawiskiem.
[…] świadome wywoływanie i wykorzystywanie strachu za pomocą siły lub grożenia siłą w celu osiągnięcia zmian politycznych.[…] Charakterystyczną cechą […] jest [tu] ukierunkowanie na osiągnięcie dalekosiężnych efektów psychologicznych poprzez bezpośrednie ofiary czy cele ataków […]. Chodzi o wywołanie wśród szerokiej „publiczności docelowej” i o skuteczne jej zastraszenie. […] Poprzez jawność osiąganą za pomocą aktów przemocy […] [próbuje się] środkami nacisku uzyskać wpływy i władzę […].
Cytat za: Europa. Nasza historia. Klasa 8: Od wybuchu II wojny światowej do czasów współczesnych, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 2020, s. 153.
Rozstrzygnij, która z koncepcji - Francisa Fukuyamy czy Samuela Huntingtona - trafniej odzwierciedlała obawy związane z kształtowaniem się nowego ładu po upadku komunizmu.
Koncepcja cywilizacji Feliksa Konecznego
W tym miejscu warto wspomnieć, że znacznie wcześniej próbę wyjaśnienia dziejów przez pryzmat różnic między cywilizacjami podjął polski historyk Feliks Koneczny. W pracy O wielości cywilizacji z 1935 r. przedstawił własną klasyfikację cywilizacji, opartą na odmiennych sposobach organizacji życia społecznego, prawnego i moralnego.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
(…)Świat, jaki się wyłonił po zimnej wojnie, nie jest światem jednej cywilizacji. Po długim okresie dominacji Zachodu zmienił się układ sił, wzrosła potęga cywilizacji niezachodnich. Polityka globalna stała się wielobiegunowa. Pierwsze lata po zakończeniu zimnej wojny stały pod znakiem dramatycznych przemian tożsamości różnych ludów. W świecie, jaki wtedy nastał, zaczęły się liczyć symbole kulturowej tożsamości, takie jak krzyże, półksiężyce, a nawet nakrycia głowy. Kulturowa tożsamość okazała się tym, co dla większości ludzi ma najważniejsze znaczenie.
Źródło: (…), dostępny w internecie: capitalbook.com.pl [dostęp 1.10.2020].
Europa Środkowo‑Wschodnia wobec transformacji
Upadek komunizmu oznaczał dla państw Europy Środkowo‑Wschodniej rozpoczęcie transformacji ustrojowej i gospodarczej. Nadzieje wiązano przede wszystkim z demokratyzacją, rozwojem gospodarki rynkowej, poprawą poziomu życia oraz zbliżeniem z Europą Zachodnią. Ważnym celem wielu państw regionu stało się również członkostwo w NATO i Unii Europejskiej, postrzegane jako gwarancja bezpieczeństwa i trwałego zakotwiczenia w strukturach Zachodu.
Przemianom towarzyszyły jednak poważne koszty społeczne i gospodarcze. Restrukturyzacja przedsiębiorstw państwowych, prywatyzacja i dostosowanie gospodarek do zasad wolnego rynku prowadziły w części państw do wzrostu bezrobocia, pogłębiania nierówności społecznych i poczucia niepewności. jednocześnie tempo i efekty transformacji były zróżnicowane w poszczególnych państwach regionu.
Pierwsze lata po upadku komunizmu pokazały, że odzyskanie swobód politycznych i odejście od gospodarki centralnie planowanej otworzyły nowe możliwości rozwoju, ale nie oznaczały natychmiastowego rozwiązania problemów społecznych i gospodarczych.
Kontekst międzynarodowy przemian w Europie Środkowo‑Wschodniej
Przemiany zachodzące w Europie Środkowo‑Wschodniej były częścią szerszej przebudowy ładu międzynarodowego po zakończeniu zimnej wojny. Osłabieniu dotychczasowego podziału Europy towarzyszył wzrost znaczenia Stanów Zjednoczonych oraz konflikty, które podważały nadzieje na trwały pokój i stabilizację.
Zapoznaj się z materiałem filmowym przedstawiającym międzynarodowy kontekst przemian w Europie po zakończeniu zimnej wojny. Zwróć uwagę na zmiany w układzie sił oraz nowe wyzwania dla bezpieczeństwa.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1PG6UC8NDU7G
Nagranie filmowe dotyczące świata po zakończeniu zimnej wojny.
Wyjaśnij, w jaki sposób zmiana układu sił po zakończeniu zimnej wojny wpłynęła na rolę Stanów Zjednoczonych w stosunkach międzynarodowych.
Wykaż, że zakończenie zimnej wojny nie oznaczało zakończenia konfliktów i zagrożeń dla bezpieczeństwa międzynarodowego.
Podsumowanie
Upadek komunizmu nie przyniósł jednoznacznego zakończenia dotychczasowych problemów, lecz zapoczątkował okres poszukiwania nowego miejsca państw Europy Środkowo‑Wschodniej w zmieniającym się świecie. Optymizm związany z przemianami zderzał się z niepewnością co do ich kierunku i konsekwencji. Pierwsze lata nowej epoki pokazały, że zmiana ustroju może otwierać nowe możliwości, ale nie usuwa automatycznie źródeł napięć i konfliktów.
Wskaz jedną nadzieję związaną z upadkiem komunizmu w Europie Środkowo‑Wschodniej, która - twoim zdaniem - została zrealizowana. Uzasadnij wybór.
Słownik
proces przechodzenia od jednego systemu politycznego i społeczno‑gospodarczego do innego; w Europie Środkowo‑Wschodniej po 1989 roku oznaczał przejęcie od systemu komunistycznego do demokracji
koncepcja Francisa Fukuyamy zakładająca, że po upadku komunizmu liberalna demokracja i gospodarka rynkowa nie mają równie silnej, uniwersalnej alternatywy ideologicznej
koncepcja Samuela Huntingtona, zgodnie z którą po zakończeniu zimnej wojny istotnym źródłem konfliktów miały stać się różnice kulturowe i cywilizacyjne
wszystkie działania przestępcze skierowane przeciwko państwom, których celem jest wytworzenie stanu terroru w umysłach ludzi, grup osób lub społeczeństwa