Europejska polityka klimatyczna

Zmiany klimatyczne jako globalne uwarunkowanie polityki i prawa

Na kuli ziemskiej panują zróżnicowane warunki klimatyczne, co jest wynikiem nakładania się na siebie wielu czynników. Powszechnie coraz bardziej zauważamy zmiany klimatyczne, które przejawiają się np. podwyższeniem rocznej temperatury powietrza lub występowaniem ekstremalnych zjawisk atmosferycznych w niektórych miejscach. O wpływie zmian klimatu na te ostatnie dowiesz się więcej podczas dzisiejszej lekcji.

Obecnie mamy do czynienia z gwałtownym ocieplaniem się klimatu trwającym od drugiej połowy XX w. Według szacunków średnia roczna temperatura powietrza do 2100 r. wzrośnie od 2 do 5°C.

Na kształtowanie klimatu na kuli ziemskiej ogromny wpływ mają czynniki geograficzne.

Klimat kształtowany jest przez takie procesy jak obieg ciepła, cyrkulacja powietrza i obieg wilgoci.

Klimat Ziemi od zawsze ulega nieustannym zmianom. Możemy wymienić kilka rodzajów czynników wpływających na globalne zmiany klimatów:

• astronomiczne (zmiany parametrów orbity),

• astrofizyczne (wynikają ze zmiennej aktywności Słońca),

• hydrologiczne (zmiana cyrkulacji wód w oceanach i zasięgu lądolodów),

• tektoniczne (ruchy skorupy ziemskiej i przemieszczenie kontynentów),

• antropogeniczne (działalność człowieka),

• sejsmologiczne i wulkaniczne (erupcje wulkanów i silne trzęsienia ziemi).

Chociaż klimat Ziemi kształtowany jest przez liczne procesy naturalne, to współcześnie kluczowe znaczenie w dyskursie międzynarodowym przypisuje się czynnikom antropogenicznym. To one stanowią fundament współczesnych strategii politycznych oraz regulacji prawnych, dlatego dalsza analiza zostanie skoncentrowana na skutkach działalności człowieka dla systemu klimatycznego.

R13nQQvb33xEx1

Ilustracja ma nagłówek: „Efekt cieplarniany: spośród około czterdziestu gazów szczególnie duży wpływ na zmiany klimatu ma tlenek węgla cztery”. Poniżej przedstawione jest drzewo złamane na skutek występowania kwaśnych deszczy i gwałtownych zmian pogodowych, na przykład występowaniu tornad. Ponadto, na ilustracji znajdują się cztery mniejsze okrągłe ilustracje. Pierwsza ilustracja prezentuje to samo złamane drzewo i zawiera podpis: „transport”. Druga ilustracja przedstawia fabryczny komin oznaczający proces spalania węgla i ropy naftowej. Ilustracja ta zawiera podpis: „spalanie węgla, ropy naftowej, gazu ziemnego”. Trzecia ilustracja przedstawia pożar lasu i zawiera napis: „pożary na przykład lasów”. Czwarta ilustracja przedstawia przemysłową część dużego miasta z unoszącym się nad budynkami smogiem i podpis: „przemysł”.

Ewolucja międzynarodowego reżimu klimatycznego

Działania na rzecz ograniczenia nasilonego efektu cieplarnianego prowadzone są na wielu poziomach - od inicjatyw krajowych po instrumenty prawa międzynarodowego. Kluczową rolę w kształtowaniu globalnej debaty odgrywa Międzynarodowy Zespół ds. Zmian Klimatu (IPCC), powołany w 1988 roku z inicjatywy Światowej Organizacji Meteorologicznej oraz Programu Narodów Zjednoczonych ds. Środowiska. IPCC nie prowadzi własnych badań, lecz dokonuje systematycznej oceny dorobku naukowego dotyczącego zmian klimatu, publikując cykliczne raporty stanowiące podstawę decyzji politycznych i regulacyjnych na szczeblu międzynarodowym.

Pierwszym prawnie wiążącym instrumentem ograniczania emisji gazów cieplarnianych był Protokół z Kioto, przyjęty w 1997 roku, który wszedł w życie w 2005 roku. Jego skuteczność była ograniczona ze względu na brak ratyfikacji przez część kluczowych emitentów oraz zróżnicowany poziom ambicji redukcyjnych. Dodatkowo, brak ratyfikacji przez Stany Zjednoczone oraz wyłączenie części największych gospodarek rozwijających się (np. Chin oraz Indii) z ilościowych zobowiązań redukcyjnych osłabiły jego realny wpływ na poziom emisji.

Obecnie podstawowym globalnym instrumentem prawnym w zakresie ochrony klimatu jest Porozumienie paryskie, przyjęte w 2015 roku w ramach systemu Narodów Zjednoczonych. W przeciwieństwie do Protokołu z Kioto obejmuje ono wszystkie państwa‑strony i opiera się na mechanizmie krajowo określonych wkładów redukcyjnych (NDC), podlegających okresowej aktualizacji oraz międzynarodowej weryfikacji.

Współczesna polityka klimatyczna kształtowana jest zatem w ramach wielopoziomowego systemu zarządzania, w którym normy prawa międzynarodowego wyznaczają ogólne ramy działania, pozostawiając państwom oraz organizacjom regionalnym znaczną autonomię w zakresie sposobu realizacji przyjętych zobowiązań.

Protokół jest krytykowany za nieefektywność. Największy emitent – Stany Zjednoczone – nie ratyfikował protokołu, a inni, np. Chiny i Indie, nawet zwiększyli emisję w swoich krajach. Mimo tego protokół pozostaje jedynym tego typu dokumentem w skali globalnej.

gallery

• Ochrona klimatu
• Ramowa konwencja w sprawie zmian klimatu NZ z 1992 roku

Ochrona klimatu10

Prawo ochrony klimatu obejmuje normy prawne, które służą celom ograniczenia zmian klimatu oraz dostosowania się do nich. Globalny charakter problemu zmian klimatu powoduje, że prawo ochrony klimatu tworzone jest wertykalnie, od prawa międzynarodowego, poprzez regulacje unijne, aż po krajowe.

ROGXQA96R3MFH

Zdjęcie przedstawia Ziemię z kosmosu. W centrum zdjęcia Półwysep Indyjski i Azja Centralna, po lewej stronie Afryka i Europa. Słońce najbardziej intensywnie oświetla Afrykę i Europę, Japonia i Indochiny w cieniu. Całą dolną część globu zajmuje Ocean Indyjski. Morza, oceany i kontynenty częściowo przesłonięte przez warstwę chmur.

Ramowa konwencja w sprawie zmian klimatu NZ z 1992 roku40

Ramowa konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu (UNFCCC) została przyjęta w 1992 roku w Rio de Janeiro, podczas Szczytu Ziemi,  jako podstawowy akt prawa międzynarodowego dotyczący ochrony klimatu. Tworzyła ogólne zobowiązania oraz mechanizm współpracy - bez wprowadzania konkretnych limitów redukcyjnych.

Zakres prawa ochrony klimatu spaja wspólny cel, określony w art. 2 konwencji: doprowadzenie do ustabilizowania koncentracji gazów cieplarnianych w atmosferze ma poziomie, który zapobiegałby niebezpiecznej antropogenicznej ingerencji w system klimatyczny.

Porozumienie paryskie w art. 2 ust.1 lit. a doprecyzowuje ten cel w postaci: ograniczenia  wzrostu średniej temperatury globalnej do poziomu znacznie niższego niż 2 stopnie Celsjusza powyżej poziomu przedindustrialnego oraz podejmowanie wysiłków mających na celu ograniczenie wzrostu temperatury do 1,5 stopnia Celsjusza powyżej poziomu przedindustrialnego.

Ochrona systemu klimatycznego ma służyć zmniejszeniu ryzyka związanego ze zmianami klimatu i ich skutków dla ludzkości. Zatem, przedmiotem ochrony jest system klimatyczny Ziemi.

Traktat o funkcjonowaniu UE wprowadza pojęcie „zmian klimatu”, stanowiąc w art. 191 ust. 1, że polityka Unii w dziedzinie środowiska przyczynia się m.in. do promowania na płaszczyźnie międzynarodowej środków zmierzających do rozwiązywania regionalnych lub światowych problemów w dziedzinie środowiska, w szczególności zwalczania zmian klimatu.

W tym kontekście system klimatyczny stanowi element środowiska będący przedmiotem ochrony w prawie ochrony środowiska UE.

RbY1f8mPpwas3

Zdjęcie przedstawia smog westminsterski w Londynie. Na pierwszym planie znajduje się Tamiza płynąca pod mostem. W tle są przysłonięte smogiem zabudowania miasta.

Polityka klimatyczna Unii Europejskiej

Polityka klimatyczna UE ewoluowała od programowych celów redukcyjnych do systemu prawnie wiążących zobowiązań długoterminowych, osadzonych w szerokiej strategii transformacyjnej. Jej obecny kształt wyznacza Europejski Zielony Ład, ogłoszony w 2019 roku, który stanowi kompleksową strategię przekształcenia gospodarki UE w kierunku neutralności klimatycznej. Zielony Ład nie jest pojedynczym aktem prawnym, lecz nadrzędną koncepcją polityczną obejmującą energetykę, przemysł, transport, rolnictwo, gospodarkę o obiegu zamkniętym oraz finanse.

Wcześniejszym etapem była strategia „20‑20‑20”, powiązana ze Strategią Europa 2020, która do 2020 roku zakładała redukcję emisji o 20%, 20% udział odnawialnych źródeł energii (OZE) oraz 20% poprawę efektywności energetycznej. Był to pierwszy spójny zestaw ilościowych celów klimatycznych UE, jednak miał charakter przede wszystkim programowy.

Obecnie fundamentem normatywnym jest Europejskie prawo klimatyczne, które wprowadza prawnie wiążący cel neutralności klimatycznej do 2050 roku oraz co najmniej 55% redukcji emisji netto do 2023 roku względem roku 1990. Neutralność klimatyczna oznacza zrównoważenie emisji gazów cieplarnianych przez ich pochłanianie, co nadaje polityce klimatycznej wymiar strukturalny i długofalowy.

Instrumentem wykonawczym wobec tych celów jest pakiet legislacyjny Fit for 55, który dostosowuje regulacje sektorowe do ambitniejszej trajektorii redukcyjnej. Obejmuje on reformę systemu EU ETS (European Union Emissions Trading System), czyli unijnego systemu handlu uprawnieniami do emisji gazów cieplarnianych. Mechanizm ten działa na zasadzie „cap -and‑trade”: Unia ustala maksymalny łączny poziom emisji dla objętych sektorów, a przedsiębiorstwa muszą posiadać uprawnienia odpowiadające wielkości wyemitowanego ${\text{CO}}_{\text{2}}$, przy czym uprawnieniami tymi można handlować. System ten stanowi centralny rynkowy instrument redukcji emisji w sektorze energetycznym i przemysłowym. Pakiet obejmuje ponadto nowe regulacje w zakresie energii odnawialnej, efektywności energetycznej oraz zmiany w sektorze transportu.

Szczególnie doniosłym i kontrowersyjnym elementem reformy jest rozporządzenie przewidujące, że od 2035 r. nowe samochody osobowe i dostawcze rejestrowane w UE mają być zeroemisyjne w fazie użytkowania, co w praktyce oznacza zakończenie sprzedaży nowych pojazdów z klasycznymi silnikami spalinowymi. Regulacja ta stała się przedmiotem intensywnych sporów politycznych oraz negocjacji dotyczących możliwości stosowania paliw syntetycznych i mechanizmów przeglądowych, jednak formalny cel neutralności klimatycznej 2050 r. pozostaje w mocy.

Polityka klimatyczna UE ma zatem charakter wielopoziomowy i wielosektorowy: łączy nadrzędną strategię polityczną (Zielony Ład), wiążące normy prawne (Europejskie prawo klimatyczne), instrumenty rynkowe (EU ETS) oraz szczegółowe regulacje sektorowe (Fit for 55). Stanowi przykład ponadnarodowego modelu zarządzania transformacją klimatyczną, w którym cele środowiskowe zostały zintegrowane z polityką gospodarczą, przemysłową i finansową, przy jednoczesnym utrzymaniu dynamicznej debaty dotyczącej kosztów, tempa oraz społecznych skutków tej transformacji. 

R1CMPTC4AK4EV

Na zdjęciu znak drogowy. Napis zaparkuj i pojedź. Litera pe i autobus. W tle droga i las.

Podsumowanie

Polityka klimatyczna Unii Europejskiej stanowi jeden z najbardziej rozwiniętych i zinstytucjonalizowanych systemów w zakresie ochrony klimatu na świecie. Jej znaczenie nie wynika jednak wyłącznie z ambitnych celów redukcyjnych czy rozbudowanych mechanizmów prawnych, lecz  z realnych doświadczeń społecznych. Fala upałów we Francji w 2003 roku, która przyniosła tysiące nadmiarowych zgonów, pokazała, ze skutki ocieplenia klimatu mogą mieć bezpośredni i dramatyczny wymiar. Troska o klimat nie jest abstrakcyjną debatą, lecz koniecznością przekładającą się na bezpieczeństwo i zdrowie obywateli.

Słownik