Otwórz uszy

Epoki w muzyce

Jak w każdej dziedzinie w muzyce również zaznaczony jest proces ewolucji. Wiąże się z określonymi stylami, trendami, czasami wręcz modą i wprowadza nowości kształtujące kolejne lata. Podręczników, książek, leksykonów na temat poszczególnych epok i całej historii muzyki jest bardzo wiele. Zatem tym bardziej wielką trudnością jest „opowiedzenie” jej chociażby w kilku akapitach. Przedstawiony poniżej skrypt, stanowi bardzo uproszczony podział, a pokazane granice jeśli się nie przenikają, to z pewnością należy je traktować w sposób płynny.

RJVPXSLLMHQ6S

Ilustracja przedstawia oś czasu, zatytułowaną „epoki w muzyce”. Po lewej przedstawiono epoki muzyki przedklasycznej, zaznaczone na niebiesko. Pierwszą epoką jest Ars antiqua, trwająca na przełomie wieku dwunastego i trzynastego. Następną epoką jest renesans, trwający od czternastego do siedemnastego wieku. Renesans obejmuje epokę Ars nova, trwającą od tysiąc trzysta piętnastego do tysiąc czterysetnego roku. Muzyka przedklasyczna kończy się w siedemnastym wieku. Epoki następujące później są oznaczone pomarańczowym kolorem. Barok oznaczono niebiesko‑pomarańczowym kolorem, ponieważ trwał na przełomie wieku siedemnastego i osiemnastego, dokładnie od roku tysiąc sześćset pięćdziesiątego do tysiąc siedemset pięćdziesiątego. Następną epoką jest klasycyzm, trwający od osiemnastego do dziewiętnastego wieku. Klasycyzm obejmuje epokę romantyzmu, trwającą w dziewiętnastym wieku. Następnie oznaczono impresjonizm, trwający od końca dziewiętnastego wieku do początku dwudziestego wieku. Ostatnią epoką zaznaczoną na osi czasu jest modernizm, który trwał na początku dwudziestego wieku.

Starożytność

Mimo, że początki tej epoki sięgają kilku tysięcy lat wstecz, do obecnych czasów dzięki odkryciom archeologicznym zachowało się wiele informacji o pierwszych instrumentach muzycznych, sposobach wykonywania muzyki, oraz ścisłego związku muzyki z literaturą tamtego okresu. Pierwsze instrumenty muzyczne służyły przede wszystkim do nadawania rytmu. Najprawdopodobniej początkowo nie miały na celu wydobycia melodii – liczył się właśnie rytm. Stąd coraz częściej powstawały wszelkiego rodzaju instrumenty perkusyjne, na przykład rozmaite bębny, grzechotki. Jednym z wcześniejszych instrumentów melodycznych był łuk myśliwski, z którego wykształcił się łuk muzyczny do dziś używany w Afryce i Ameryce Południowej. Warto jednak zaznaczyć, że Berimbau to specyficzna wersja łuku muzycznego stosowana w Brazylii, a nie ogólne określenie tego instrumentu.

R1MRXFSUCS1VS

Na ilustracji został przedstawiony łuk muzyczny. Jego konstrukcja przypomina łuk strzelecki z wygiętą częścią drewnianą w jasnym kolorze oraz napiętym sznurkiem z jednego końca na drugi. Instrument zawiera także drewniany element w kształcie kuli, pusty w środku, przywiązany sznurkiem w dolnej części.

Stopniowo przestawał liczyć się sam rytm, a twórcom zaczęło zależeć również na wydobyciu melodii. Kolejne lata przyniosły rozwój instrumentów strunowych. Popularne stały się liry, które budową wywodziły się od harf. Te instrumenty z kolei powoli ewoluowały w kierunku przedmiotu, który mógł nasuwać skojarzenia z obecnie chyba najpopularniejszym instrumentem, czyli gitarą.

Slajd 1 z 2

R1B1N1JZF8Z62

Ilustracja przedstawia rysunek wykonany ołówkiem, na której znajduje się mężczyzna grający na lirze. Mężczyzna jest półnagi, ma długie włosy oraz zarysowane mięśnie. Dużymi dłońmi trzyma struny instrumentu. Na drewnianej części są wyrzeźbione dwie twarze, po prawej stronie kobieca, z długimi, falowanymi włosami sięgającymi do górnej i dolnej części liry. Po lewej stronie jest twarz starszego mężczyzny, z bardzo długą brodą i długimi włosami. Ich twarze są wykręcone w grymasie. Lira jest także zdobiona wieloma wypukłymi elementami. Tło stanowią falowane linie układające się w smugi, pokrywające większość rysunku. Z tyłu stoją także dwie kolumny.

R1D1OD539FZ1S

Ilustracja przedstawia rysunek siedmiu instrumentów strunowych, które przypominają współczesną gitarę. Pierwszy, ustawiony w lewym górnym rogu, ma owalne, szerokie pudło rezonansowe. Ma bardzo dużo strun przywiązanych do główki, ostatniej części na górze, która jest wygięta do tyłu. Drugi instrument jest bardzo podobny, ale ma dwie główki - jedną na samej górze, drugą trochę niżej. Po prawej znajduje się instrument z bardzo długim gryfem i trzema strunami. Na dole jest instrument z pudłem rezonansowym o nieregularnym kształcie, wygląda jak kwiat lub chmura. Główka jest zwężana ku górze, a na niej jest element dekoracyjny w kształcie głowy. Następny jest mniejszy, główka jest wygięta w literę s, a na górze także jest element dekoracyjny. Następny instrument najbardziej przypomina współczesną gitarę kształtem pudła rezonansowego z wklęśnięciem w środkowej części. Ostatni instrument wygląda jak te na górze, owalne, z główką wygiętą do tyłu. Ilustrację przedstawiono na pożółkłym papierze, jest tam też tekst w języku łacińskim.

Średniowiecze

Średniowiecze w muzyce trwało od V do XV wieku (przeszło 1000 lat!). Ramy czasowe związane z istotnymi wydarzeniami z zakresu historii powszechnej, tj. upadkiem Cesarstwa Zachodniorzymskiego (w 476 r.) oraz upadkiem Cesarstwa Bizantyjskiego (w 1453 r.) a także odkryciami geograficznymi (1492 r.) tworzą ogromną, czasową klamrę. W muzyce średniowiecznej wyraźnie zaznaczyły się wówczas dwa widoczne style – ars antiqua [czytaj: ars antikwa] (sztuka dawna) i ars nova [czytaj: ars nowa] (sztuka nowa).
Linia podziału czasowego w początkowej fazie dość wyraźnie wskazuje na muzykę o duchowej i liturgicznej tematyce oraz sposobie jej pojmowania. W Europie dominuje muzyka wokalna przynależna religii chrześcijańskiej, którą rozpoznać można po narodzinach wielogłosu i rozwiniętych technikach kompozytorskich takich jak: fauxbourdon [czytaj: foburdą], gymel, izorytmia czy technika nota contra notam [czytaj: nota kontra notam]. Warto wspomnieć kilka postaci z tego okresu, chociaż przypisywanie nazwisk lub ogólnie podpisywanie utworów swoim imieniem i nazwiskiem nie było zbyt popularne w tamtych czasach. Wszystko co powstało z rąk ludzkich w przeświadczeniu idei epoki średniowiecza miało służyć Bogu i jego Chwale.
Ars antiqua [czytaj: ars antikwa] (w. XII/XIII w.) kojarzona z twórczością kompozytorów, działających przy katedrze Notre Dame [czytaj: notr dam] w Paryżu to w głównej mierze wydarzenia łączące się z postaciami, takimi jak: Leoninus Magister [czytaj: leoninus magister], Perotinus Magnus [czytaj: perotinus magnus], Franko z Kolonii i Petrus de Cruce [czytaj: petrus de kruc].
W ars nova [czytaj: ars nowa] (przypadającej na 1315–1400) tworzyli: Philippe de Vitry [czytaj: filippe de witri, Jacopo da Bologna [czytaj: dżakopo da bolonia], Marchettus [czytaj: marketus] z Padwy i Guillaume de Machault [czytaj: gijom de maszo] – autor mszy Notre Dame [czytaj: notr dam], czyli pierwszego zachowanego do naszych czasów cyklu mszalnego, skomponowanego w całości przez jednego twórcę.

RG141NG6MNF4N

Na zdjęciu przedstawiono średniowieczną kartę z psałterza. Większą część zajmuje malunek przedstawiający trzech mężczyzn w długich, kolorowych szatach. Jeden z nich trzyma rozłożoną na pulpicie, zapisaną księgę. Wszyscy mężczyźni mają otwarte usta. Oczy kierują w górę. W prawym, górnym rogu malunku przedstawiono wizerunek świętego. Przed pulpitem stoi ołtarz. Pod malunkiem wypisano ręcznie słowa, z ozdobnymi, wielkimi inicjałami. Dookoła malunku ze słowami umieszczono roślinne motywy, przypominające gałęzie ze spiczastymi liśćmi.

Wraz z ciągłym rozwojem powstawały nowe instrumenty muzyczne, które dawały więcej możliwości wykonawczych. Średniowiecze trwające aż dziesięć wieków w historii muzyki to czas różnic w pojmowaniu twórczości kompozytorskiej. Z jednej strony pisano wiele dzieł na chwałę Boga, gdzie kompozytor pozostawał anonimowy, z drugiej strony u schyłku tej epoki rozwijała się powoli muzyka świecka, dzięki działalności trubadurów i truwerów. Byli poetami, muzykami i wykonawcami utworów. W swojej twórczości posiadali jednogłosowe pieśni (chanson) [czytaj: szasą] z akompaniamentem instrumentów to jest: lutnia, flet prosty, szałamaja. Tematyka pieśni była różnorodna. Zaczynając od pieśni miłosnych, po polityczne, moralizatorskie, żartobliwe, wojenne, żałobne i taneczne.

R35VBOZ3OUVVG

Ilustracja przedstawia inicjał z rękopisu na cienkim papirusie. Czerwona litera C została obramowana ramką ze złotym tłem z niebieskimi dekoracjami na rogach. W środku stoi mężczyzna w niebieskiej, długiej szacie z białymi guzikami oraz w niebieskim nakryciu głowy. W rękach trzyma drewniany instrument smyczkowy. Jego głowa jest zwrócona w stronę instrumentu.

Jednym z najwybitniejszych truwerów był Adam de la Halle. Posłuchajmy fragmentu utworu Je muir, je muir d'amourette [czytaj: że mi, że mi demuret] Adama de la Halle [czytaj: adama de le ella], który jest przykładem tak zwanej jeux parties [czytaj: żu parti], czyli śpiewogry.

Renesans

Po długim okresie średniowiecza, kiedy kompozytorzy pozostawali anonimowi, to właśnie w renesansie kierując się ideą antropocentryzmu (człowiek w centrum) po raz pierwszy w historii muzyki nowożytnej możemy poznać twórców z imienia i nazwiska. Kompozytorzy coraz lepiej poruszają się w sferze notacji muzycznej, posługując się zapisem nutowym różnicującym poszczególne wartości rytmiczne. Przykładem jest notacja biała menzuralna.

R1JTK5E366CPH

Ilustracja przedstawia zapis nutowy wykorzystujący notację białą menzuralną, czarnym tuszem na białym tle. Na pięciolinii znajdują się nuty w postaci kółek - zamalowanych lub nie - z kreskami, bez dodatkowych ogonków. Pod nutami jest zapisany tekst. Zaznaczono także inicjał w ramce z wzorami w środku.

Do najwybitniejszych mistrzów renesansu, którzy wyznaczyli główny nurt twórczości renesansowej, dla której podstawowymi gatunkami były msza i motet, a także chanson i w późniejszym okresie madrygał, należeli twórcy tacy jak: John Dunstable [czytaj: dżon danstabl], Guillaume Dufay [czytaj: gijom difai], Johannes Ockeghem, Nicolas Gombert, Giovanni Pierluigi da Palestrina [czytaj: dżiowani pierluidżi da palestrina] czy Orlando di Lasso.

Polska w epoce renesansu stała się ważnym centrum kultury i nauki w Europie. Król Zygmunt Stary ufundował Kapelę Rorantystów – zespół śpiewaków, którzy wykonywali wielogłosową muzykę kościelną. W II połowie XVI w., w wyniku ruchów reformacyjnych w Europie zaczęto tworzyć większą ilość pieśni religijnych. Pisano w języku polskim, czego dowodem są oryginalne teksty polskie w pieśniach autorstwa między innymi Jana Kochanowskiego, Mikołaja Reja, czy Stanisława Grochowskiego. Szczególne role wśród polskich twórców renesansowych odegrali: Marcin Leopolita, Wacław z Szamotuł, Mikołaj Gomółka i Mikołaj Zieleński. Jednym z najwybitniejszych polskich kompozytorów renesansu, był Mikołaj Gomółka, który stworzył zbiór stu pięćdziesięciu czterogłosowych utworów do tekstów Psałterza Dawidowego przełożonych na język polski przez Jana Kochanowskiego, zatytułowany Melodie na Psałterz polski. Wysłuchamy jednego z najbardziej znanych psalmów pochodzących z tego zbioru – Nieście chwałę, mocarze.

Barok

Barok charakteryzował się przepychem i bogactwem środków. To epoka, w której wykształcił się styl ornamentalny, w którym wykorzystywane były liczne ozdobniki. Coś co nie pojawiło się nigdy wcześniej w muzyce, architekturze i malarstwie. W muzyce królowała polifonia, jednak w operze i muzyce wokalnej rozwijała się także homofonia. Faktura polifoniczna polega na równoczesnym prowadzeniu dwóch lub kilku samodzielnych linii melodycznych.

Kompozytorzy chętniej pisali utwory na większe składy wykonawcze. Szczególne brzmienie uzyskały zespoły kameralne i orkiestry.

R1S2VU3AUPGJZ

Fotografia z koncertu. Muzycy są ubrani na czarno i znajdują się na drewnianej scenie. Przed sceną rysują się zaciemnione sylwetki widowni. Muzycy ustawieni są w kształt półkola. Po bokach mniejsze instrumenty smyczkowe, z tyłu większe. Na środku siedzi mężczyzna grający na instrumencie strunowym, podobnym do gitary. Z tyłu stoi fortepian. Tło jest ciemne, oświetlona jest tylko scena.

Nowe możliwości instrumentów, w połączeniu z wyobraźnią kompozytorów owocowały dużą ilością dzieł muzycznych. Wysłuchajmy Wiosny pochodzącej z cyklu Cztery pory roku Antonio Vivaldiego, zwracając uwagę na brzmienie orkiestry barokowej.

Ciągłe udoskonalanie instrumentów muzycznych doprowadziło do ujednolicenia brzmienia. Wiele instrumentów z tamtej epoki posłużyło jako prototypy ich współczesnych odpowiedników. Są to między innymi klawesyn, organy, flet, obój i instrumenty z rodziny viol (późniejsze skrzypce).

Slajd 1 z 3

RFZSFBF2DF926

Fotografia przedstawia klawesyn. Instrument jest podobny do fortepianu, ale jest mniejszy. Ma podwójny ciąg klawiszy w dwóch kolorach, trójkątne pudło rezonansowe jest otwarte i przytrzymywane na cienkiej belce. Instrument jest drewniany, stoi na kilku drewnianych nogach. Przed nim znajduje się stołek z obitą materiałem poduszką. Całość stoi na podłodze z kamiennych płytek, w kościele, w tle znajduje się marmurowy ołtarz.

R1S1XMKEDCXEL

Fotografia przedstawia organy w kościele. Instrument jest drewniany, w górnej części ma złote zdobienia. Klawiatura ma czarne i białe klawisze. Nad częścią z klawiszami znajdują się długie metalowe rurki z otworami, ustawione obok siebie. Przed instrumentem stoi niewielka ława, pod którą znajdują się drewniane pedały. Obok klawiatury stoi mikrofon i lampka. W tle znajduje się okno.

R1GRKH96GG2UJ

Zdjęcie przedstawia skrzypce w stylu barokowym. Instrument jest drewniany, pudło rezonansowe jest podłużne, w środkowej części po bokach ma dwa wgłębienia; ma też dwa otwory w kształcie litery s, z drugiej - w kształcie jej odbicia. Pośrodku, wzdłuż instrumentu znajduje się wypukła, jaśniejsza część, a na niej biegną cztery struny. No końcu skrzypiec znajdują się cztery kołki z nawiniętymi strunami. Tło jest białe.

Slajd 1 z 2

R1JF9SZT57EP9

Zdjęcie przedstawia obój wiedeński. Instrument jest drewniany, prosty, z okrągłymi otworami. Na nim znajdują się skomplikowane metalowe elementy. Niektóre z nich to klapki, są też dłuższe elementy pomiędzy otworami. Tylny koniec jest nieco rozszerzony, a ustnik to cienka rurka.

R1QPA9U638DLB

Zdjęcie przedstawia flet barokowy. Ma on prostą budowę - w drewnianej, prostej rurce znajduje się siedem okrągłych otworów. Instrument ma cztery jasne paski, oddzielające kolejne fragmenty. Przy górze instrumentu znajduje się niewielka, metalowa, złota klapka. Przed instrumentem leży metalowa linijka. Flet leży na niebieskim podłożu.

W swojej twórczości chętnie wykorzystywali walory brzmieniowe instrumentów kompozytorzy to jest: Antonio Vivaldi, Jerzy Fryderyk Haendel [czytaj: Jerzy Fryderyk Hendel] oraz Jan Sebastian Bach. Ostatni z wymienionych pozostawił po sobie ogromną ilość dzieł przeznaczonych między innymi na organy. Wysłuchamy najsłynniejszego przykładu muzyki organowej  w historii, jakim jest Toccata i fuga d‑moll J. S. Bacha.

Klasycyzm

Klasycyzm w muzyce to przede wszystkim powrót do faktury homofonicznej w utworach, porzucenie skomplikowanej barokowej polifonii oraz czas udoskonalenia wielu gatunków i form, takich jak sonaty, symfonie, koncerty i kwartety. Klasycyzm kojarzony jest z działalnością trójki klasyków wiedeńskich – Józefem Haydnem [czytaj: Józefem Hajdnem], Wolfgangiem Amadeuszem Mozartem [czytaj: Wolfgangiem Amadeuszem Mocartem] oraz Ludwigiem van Beethovenem.

Wysłuchajmy fragmentu 40 Symfonii g‑moll autorstwa Wolfganga Amadeusza Mozarta,[czytaj:  Wolfganga Amadeusza Mocarta] zwracając uwagę na przejrzyste brzmienie orkiestry realizującej klarowną fakturę homofoniczną w tym utworze.

Przełomowym momentem tej epoki było wynalezienie fortepianu przez Bartolomeo Cristoforiego [czytaj: Bartolomeo Kristoforiego]. Otworzyło to drogę w twórczości kompozytorów do tworzenia utworów zarówno solowych jak i orkiestrowych z wykorzystaniem tego instrumentu.

RPKCK9T2XDUCE

Ilustracja przedstawia sklep z fortepianami. Są one czarne, błyszczące, mają otwarte pudło rezonansowe podtrzymane na długiej belce. Klawiatura zawiera klawisze białe i czarne. Pod nią są trzy złote, niewielkie pedały. Przed instrumentami stoją czarne ławeczki z miękkim obiciem. Za czterema fortepianami są okna. Instrumenty stoją na drewnianej podłodze.

Każdy z kompozytorów trójki klasyków wiedeńskich pisał utwory na fortepian. Warto wspomnieć tu Ludwiga van Beethovena, który swoją twórczością zamykał tę epokę ale i otwierał kolejną. Wysłuchajmy jednej z najbardziej znanych sonat fortepianowych, Sonaty Patetycznej tego kompozytora, kierując swoją uwagę na techniczne możliwości tego fortepianu.

Jednak kompozytor nie zaprzestał na nowatorskim podejściu tylko w tej kwestii. Jako, że symfonia była gatunkiem, który wyrósł w epoce klasycyzmu, ostatni z trójki klasyków w ostatniej ze swoich symfonii niespotykany dotąd w tym gatunku element jakim jest słowo. Mowa tu o IX Symfonii Ludwiga van Beethovena, gdzie kompozytor w ostatniej, czwartej części symfonii wprowadza kolejno solistów, a później chór mieszany śpiewających słowa poematu Ody do radości niemieckiego poety Fryderyka Schillera [czytaj: Fryderyka Szilera]. Wysłuchajmy fragmentu tej symfonii.

Romantyzm

Romantyzm w muzyce zaczął rodzić się już w twórczości Beethovena. Po rewolucji francuskiej w całej Europie zaczęły zachodzić zmiany o przełomowym znaczeniu. Najwyższym celem romantycznych kompozytorów było oddawanie uczuć za pomocą środków muzycznych. Żywa była też idea korespondencji sztuk. Jest to jedyna epoka, w której powstało tak wiele utworów łączących ze sobą dwie sztuki – poezję i muzykę. Wynikało to z uprawiania w twórczości kompozytorów tej epoki gatunku, jakim jest pieśń solowa. Za moment przełomowy uważa się powstanie pierwszej pieśni Franciszka Schuberta[czytaj: Franciszka Szuberta], zatytułowanej Małgorzata przy kołowrotku do tekstu pochodzącego z Fausta, niemieckiego poety Johanna Wolfganga Goethego[czytaj: Johana Wolfganga Getego] W Polsce pieśń solową w swojej twórczości stosował między innymi Fryderyk Chopin [czytaj: Szopen] oraz Stanisław Moniuszko. Wysłuchajmy wspomnianej już pieśni Małgorzata przy kołowrotku Franciszka Schuberta, zwracając uwagę na deklamacyjność tekstu i obrazowo potraktowany akompaniament fortepianu.

Rozwój muzyki fortepianowej w romantyzmie doprowadził do wykształcenia stylu brillant. Charakteryzował się rozbudowanymi partiami popisowymi i odcinkami o charakterze kantylenowym i sentymentalnym. Znakomici kompozytorzy tej epoki pisali dzieła w tym stylu, między innymi był to Fryderyk Chopin. Wysłuchajmy fragmentu Walca A‑dur Fryderyka Chopina, w którym kompozytor posługując się stylem brillant idealnie ukazuje dwustronność – z jednej strony wirtuozowskie przebiegi, a z drugiej śpiewność i kantylenę linii melodycznej w dalszym fragmencie.

XX i XXI wiek

Muzyka XX i XXI wieku wydaje się tak różna od muzyki przeszłości i tak bardzo sama w sobie zróżnicowana, że trudno przypuszczać, by miała jakiś związek z tradycją. Trzeba ją jednak traktować jednocześnie jako kontynuację tradycji ale również niekiedy jako sprzeciw wobec niej. Cechą charakterystyczną muzyki XX i XXI wieku jest ciągłe poszukiwanie nowości oraz łamanie zasad. W okresie tym powstało wiele stylów muzycznych, a najważniejsze to:

• aleatoryzm

• dodekafonia

• ekspresjonizm

• impresjonizm

• neoklasycyzm

• serializm

• sonoryzm

Eksperyment w muzyce

Przełomy w muzyce, które zburzyły nieco porządek systemu tonalnego i pojęcia muzyki, nie tylko w kategoriach tonacji dur‑moll, dokonywały się na przestrzeni dziejów.

Muzyka to ciągła zmienność i jeden wielki eksperyment, którego jesteśmy dzisiaj świadkami. Stanowi nieprzebrane bogactwo gatunków oraz stylów. Czasami nas różni i dzieli, a czasem stanowi najlepsze spoiwo. Ważne, by każdy miał prawo do wyboru tej, która przynosi mu radość i chęć wytwarzania dobrej energii do dalszego twórczego działania.

Słownik pojęć