Dlaczego ludzie postępują źle? Wizja Boga i chrześcijaństwa wg Świetego Augustyna
Refleksja filozoficzna już w starożytności podejmowała problem Boga. Nie należy
jej jednak utożsamiać z „teologią” – nauką o Bogu. Sama nazwa wywodzi się z dwóch greckich słów: theos (Bóg) i logos (nauka). Teologia jest odrębnym rodzajem refleksji i poznania, który, choć w wielu punktach łączy się z filozofią, opiera się na źródłach nadprzyrodzonych, czyli na Objawieniu.
Najogólniej rzecz ujmując, teologia to dziedzina wiedzy zajmująca się zagadnieniami religijnymi przy użyciu metodologii i terminologii filozoficznej. Niektórzy badacze nie zaliczają jej do nauk, ponieważ przyjmuje za pewnik kwestie należące do sfery wiary. Jednocześnie podejmuje próbę racjonalnego uzasadniania twierdzeń kluczowych dla religii chrześcijańskiej. W tym kontekście teologia chrześcijańska jawi się jako fundament filozofii chrześcijańskiej, wykładając i uzasadniając jej dogmaty.
Dogmat, dogmatyzm (z gr.: dogma - opinia, doktryna) to twierdzenie przyjmowane bezkrytycznie za prawdę tylko na podstawie autorytetu, bez względu na zgodność z doświadczeniem, lub inaczej pogląd bez dowodu, kierujący się jedynie „ ślepą wiarą”.
W języku filozoficznym dogmatyzm ma co najmniej trzy znaczenia.
W pierwszym znaczeniu spotykamy się z dogmatyzmem jako przeciwieństwem sceptycyzmu. Tak używano tego terminu w starożytności, gdy sceptycy mianem dogmatyków określali tych filozofów (np. akademików i stoików), którzy coś stanowczo twierdzili. Sami sceptycy starożytni proponowali zawieszanie stanowczych sądów – zarówno twierdzących, jak i przeczących. Takie użycie terminu „dogmatyzm” było charakterystyczne dla antyku.
W drugim znaczeniu dogmatyzm bywa przeciwstawiany krytycyzmowi. Z takim rozróżnieniem zetkniecie się w doktrynie Immanuela Kanta, określanej mianem krytycyzmu. W tym ujęciu dogmatyzm, przeciwstawiony krytycyzmowi, nabiera dla filozofa oświecenia wyraźnie negatywnego zabarwienia.
W trzecim znaczeniu dogmatyzm jest stanowiskiem, według którego pewne twierdzenia przyjmuje się dogmatycznie, a więc bez należytego uzasadnienia, traktując je jako pewne i nie uwzględniając możliwych zarzutów kierowanych przeciwko nim.
Punktem wyjścia refleksji teologicznej jest zawsze uznanie istnienia Boga – to, co w filozofii bywa nieraz końcem drogi. Filozofowie badają problem Boga jako zagadnienie do rozważenia, podczas gdy dla teologii kwestia ta nie jest problemem, lecz fundamentem.
Metafizyka, rozważająca byt w ogóle, często dochodziła do wniosku o konieczności istnienia bytu absolutnego – całkowicie samoistnego i niezależnego w swoim istnieniu – którego nazywano Bogiem. Aby podkreślić autonomiczny charakter takiej refleksji wobec czynników nadprzyrodzonych, nadano jej nazwę „teologii naturalnej”. Była to więc teologia „naturalna”, niezależna od Objawienia, starająca się dojść do Boga drogą czysto rozumową.
Przeanalizuj poniższą prezentację. Prześledź wpływ filozofii greckiej na rozwój teologii chrześcijańskiej.
Przeanalizuj treść poniższej prezentacji. Rozważ jakie motywy filozoficzne w niej wymienione okazały się bardzo przydatne teologii chrześcijańskiej.
Antyczne podwaliny teologii
Jeszcze raz o tym, czym jest teologia
(tylko nieco szerzej)
Teologia, rozumiana jako „nauka o Bogu” czy „nauka o bogach”, ma (także terminologicznie) czysto grecki rodowód. Próby rozumnego przeniknięcia sfery boskości i zrozumienia zagadnień dalece wykraczających poza rzeczywistość są jednak starsze niż grecka kultura. Zapewne jest to dążenie, które towarzyszy człowiekowi od jego pojawienia się na Ziemi.
Jeszcze raz o tym, czym jest teologia
(tylko nieco szerzej)
W węższym znaczeniu tego terminu („teologia chrześcijańska”) chodzi o próbę poprawnego zinterpretowania i zrozumienia prawd objawionych. Objawienie, jakie ma spływać od Boga i ukazywać dogmaty wiary, jest bowiem swoistą iluminacją, ukazaniem wiedzy, która dalece wykracza poza zdolności intelektualne zwykłego człowieka. Teologia stara się więc tak przedstawiać i opracowywać Słowo Boże, aby jego treści stawały się jak najbardziej zrozumiałe dla ludzi oraz wyznaczały spójny światopogląd i konkretne normy postepowania. Używa przy tym metod typowych dla filozofii, zaś poszczególni teologowie na przestrzeni dziejów często chętnie odwoływali się do swoich greckich („pogańskich”) poprzedników.
Jak sami greccy filozofowie używali tego pojęcia (i czy zupełnie inaczej niż myśliciele chrześcijańscy?)
Teologia, jako pojęcie o starogreckim rodowodzie, pojawiała się w swej początkowej formie już u greckich filozofów. Można powiedzieć, że dość mocno przenikała się z metafizyką, a więc dziedziną wiedzy, która próbuje wyjść poza fizyczne właściwości otaczającego nas świata. Samo greckie pojęcie metafizyka (taualfa muepsilontaualfa taualfa phiupsilonsigmaiotakappaά – tá metá tá physiká) odnosi się do zagadnień ponadfizycznych, wykraczających poza zagadnienia przyrodnicze. Teologia, jako rodzaj wiedzy metafizycznej, pojawiała się m.in. u Platona, który dzięki jej pojęciu obalał poetyckie i potoczne (a przez to – trywialne) rozumienie zagadnień boskości, bogów czy treści mitologii. Rozważania Ateńczyka na temat Demiurga, czyli boskiego rzemieślnika, który stworzył otaczający nas świat, to rozważania na równi metafizyczne i teologiczne. Podobnie teologię uprawiał jego uczeń Arystoteles, który odżegnywał się od dawnej mitologii i bezmyślnie przyjmowanej wiary. Jego teologia objawia się np. w rozważaniach o nieruchomym poruszycielu, owej pierwszej przyczynie, która wprawiła świat w ruch i podtrzymuje jego trwanie.
Jak sami greccy filozofowie używali tego pojęcia (i czy zupełnie inaczej niż myśliciele chrześcijańscy?)
Co warto podkreślić, to fakt, że teologia chrześcijańska wychodzi od Objawienia i dopiero w oparciu o jego treści przeprowadza racjonalne rozumowania dążące do wyjaśnienia ostatecznych prawd na temat rzeczywistości. Jest to odwrócenie relacji, jaka interesowała myślicieli greckich. Ci bowiem wychodzili od racjonalnego namysłu nad rzeczywistością, aby za jego pomocą dojść do prawd ostatecznych i wiecznych.
Kluczowe idee filozofii greckiej, które chętnie przejęli teologowie chrześcijańscy
Przypomnijmy te wątki greckiej filozofii, które okazały się niezwykle atrakcyjne dla myślicieli chrześcijańskich, uzupełniając ich listę (zaprezentowaną w lekcji) o kilka pomniejszych przykładów.
Byt eleatów – zgodnie z założeniem Parmenidesa cała zmienna rzeczywistość jest nietrwałą ułudą, prawdziwie zaś istnieje tylko niematerialny, odwieczny, niezmienny i niepodzielny byt.
Idealizm Platoński – przekonanie o wyższości świata niematerialnego nad materialnym (który zmieni się w podział na świat doczesny i wieczny); przekonanie o niematerialności i niezniszczalności duszy ludzkiej, która zachowuje czystość tylko poprzez przestrzeganie norm moralnych; przekonanie o stworzeniu świata w twórczym akcie boskiego rzemieślnika.
Kluczowe idee filozofii greckiej, które chętnie przejęli teologowie chrześcijańscy
Metafizyka Arystotelesowska – przekonanie o istnieniu boga będącego nieruchomym poruszycielem, istoty najwyższej i najdoskonalszej, która wprawiła świat w ruch i jest podstawą wszelkiej rzeczywistości i obiektywności zmian, jakie w niej zachodzą.
Stoickie postrzeganie rzeczywistości – przekonanie, że cały świat materialny przenika racjonalny, rozumny duch, a także postawa, w myśl której doskonałość moralna polega na dystansowaniu się od życia doczesnego oraz unikanie pokus i pragnień.
Cynicki sposób bycia – postawa wzgardy wobec dobrobytu materialnego, obojętność wobec rzeczy doczesnych.
Neoplatońska koncepcja Jedni – postrzeganie Boga jako najwyższej doskonałości, z której powstał cały świat, stanowiący Jego zwieńczenie i dopełnienie.
Teologia a filozofia chrześcijańska
Bardzo często oba wymienione pojęcia bywają (całkiem niesłusznie) utożsamiane ze sobą. Teologia, w węższym, chrześcijańskim rozumieniu, zajmuje się racjonalnym wyłożeniem i logicznym uzasadnieniem prawd objawionych. Nie jest więc filozofią, choć pewien filozoficzny namysł i korzystanie z metodologii filozoficznej zazwyczaj odgrywały w niej rolę istotną.
Teologia a filozofia chrześcijańska
Filozofia chrześcijańska, w swym najszerszym znaczeniu, jest ogółem powstałych w naszej erze koncepcji filozoficznych, które odwołują się do nauki chrześcijańskiej. Biorąc jej dogmaty za punkt wyjścia i obiektywną podwalinę wszelkich rozumowań, stają się one koncepcjami filozoficznymi rozwijanymi w kręgu religii chrześcijańskiej. Jak łatwo się domyślić, filozofię chrześcijańską uprawiało wielu teologów. Pamiętajmy jednak, że nie trzeba być wykwalifikowanym teologiem, aby tworzyć namysł filozoficzny w duchu religii chrześcijańskiej.
Źródło: muzyka: Borrtex, Flowing, licencja: Artlist.io
Jeszcze raz przeanalizuj multimedium do tej lekcji. Na podstawie treści lekcji i załączonej prezentacji zastanów się, w których kwestiach greccy filozofowie zgodziliby się ze swoimi chrześcijańskimi następcami, a które kwestie byłyby dla nich nie do przyjęcia.
Ponownie przeanalizuj treść zamieszczonej tu prezentacji. Wybierz konkretnego filozofa (lub ruch filozoficzny). Przeanalizuj szczegółowo różnice pomiędzy ideami, jakie zaprezentował, a ich teologiczną reinterpretacją.
Wyjaśnij, czym różni się filozofia od teologii pod względem punktu wyjścia refleksji nad Bogiem.