RU2JOM2HKGPV1
Obraz ilustracyjny: przestrzenne białe figury geometryczne na czarnym tle. Walec, kula i wielościan symbolizują różnice gatunkowe niezbędne do definiowania.

Definiowanie

Obraz wygenerowany przez AI

Każde słowo jest znakiem, tzn. posiada jakieś znaczenie (pojęciową treść). W odniesieniu do nazwy ogólnej (generalnej) znaczenie to nazywamy jej pojęciem. Jest to zbiór cech wyabstrahowanych ze wszystkich desygnatów tej nazwy.

RKzeFed9PCNY5
Słowo i jego znaczenie
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Każde słowo ma swoją treść – co najmniej jedno znaczenie (słowa wieloznaczne mają ich więcej niż jedno). Znaczenie słowa wskazuje określone przedmioty, które tworzą jego zakres. Do zakresu nazwy (słowa/wyrażenia) należy określony pojedynczy przedmiot, gdy nazwa ma znaczenie indywidualne, a gdy jest nazwą ogólną – zbiór przedmiotów. Związek słowa, znaczenia i przedmiotu nazywamy relacją oznaczania.

R1bCnjkUZb9zK
Relacja oznaczania
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Budowa definicji klasycznej

Wyjaśnienie znaczenia słowa nazywamy jej definicją. Definicja zatem to wypowiedź opisująca znaczenie jakiegoś słowa/wyrażenia. W przypadku, gdy słowo ma wiele znaczeń, każde z nich posiada osobną definicję.

Klasyczna postać definicji to definicja przez rodzaj i różnicę gatunkową (per genus et differentia specifica). W tym typie definicji dokonujemy określenia pojęcia poprzez odniesienie go do nadrzędnego zakresu rodzajowego, do którego należą jego desygnaty, oraz przez wskazanie cech wyróżniających je z tego zakresu (cech gatunkowych). Np.: Pies to ssak (rodzaj) stadny, pochodzący od wilka, udomowiony, szczekający (różnice gatunkowe); albo: Pies to udomowione zwierzę (rodzaj), które szczeka (różnica gatunkowa).

Definicja ta zbudowana jest z trzech elementów: członu definiowanego (definiendum), np. pies; łącznika, np. to; członu definiującego (definiens), np. udomowione zwierzę, które szczeka.

R14WjKYalT1TR
Budowa definicji klasycznej
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
RWEVs77UrEqBD1
Ćwiczenie 1
W podanych definicjach oznacz czerwonym kolorem czcionki definiendum, niebieskim – łącznik, zielonym – definiens. Kryzys to okres pomiędzy okresami rozwoju. Pamięcią nazywamy zdolność zachowywania przeżyć w umyśle. Utrwalenie informacji, które szybko ulegają zapomnieniu, określane jest jako pamięć krótkotrwała. Kryzys o skutkach światowych jest to kryzys globalny.
Ćwiczenie 1

Z podanych definicji wypisz definiendum, łącznik, i definiens.

1. Kryzys to okres pomiędzy okresami rozwoju.

2. Pamięcią nazywamy zdolność zachowywania przeżyć w umyśle.

3. Utrwalenie informacji, które szybko ulegają zapomnieniu, określane jest jako pamięć krótkotrwała.

4. Kryzys o skutkach światowych jest to kryzys globalny.

R1M0QJp1EvifX
(Uzupełnij).
RwN0iHPzwR0pJ
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Istota definicji.
R1KfgWaMGDtoZ
Ćwiczenie 2
Zaznacz definicję w znaczeniu klasycznym. Możliwe odpowiedzi: 1. Człowiek to zwierzę dwunożne, nieopierzone. (Platon), 2. Człowiek jest tym, czym nie jest. (Sartre), 3. Człowiek jest to gra sił, immanentna aktywność, gra sił. (Emmanuel Mounier), 4. Człowiek jest przejściem, mostem między małpą a nadczłowiekiem. (Friedrich Nietzsche)
1
Ćwiczenie 3

Uzupełnij wypowiedź tak, aby powstała definicja w znaczeniu klasycznym.

R1TkA4R1b4rSQ
Długopis jest to takie Tu uzupełnij, które Tu uzupełnij.
Ciekawostka
R16V4KB8EVFXN
RbTt4SwFEs5Wh1
Diogenes z Synopy zasłynął z tego, że często, zamiast argumentować, demonstrował swoje stanowisko prowokacyjnymi zachowaniami. Czy uważasz, że to dobra metoda prowadzenia sporu?
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Diogenes z Synopy żył w IV p.n.e., był antycznym filozofem, jednym z najbardziej znanych przedstawicieli szkoły cynickiej. Znany był zwłaszcza z tego, że zamiast argumentu i dowodu wolał używać czegoś, co dzisiaj należałoby określić mianem performansu, czyli angażowaniu widza w sposób, który naprowadza go na określone doświadczenia czy przekonania. Zamiast dowodzić, Diogenes demonstrował różne działania, bardzo często kontrowersyjne, a nawet obsceniczne.

Zdarzyło się razu pewnego, że Platon obwieścił nową definicję człowieka, na co w typowy dla siebie sposób zareagował Diogenes z Synopy. Jak czytamy w relacji Diogenesa Laertiosa:

Diogenes Laertios Żywoty i poglądy słynnych filozofów

Gdy Platon podał definicję Człowiek jest to istota żywa, dwunożna, nieopierzona” i tą definicją chełpił się i zdobył poklask, Diogenes oskubał koguta i zaniósł do szkoły na wykład Platona, mówiąc: „Oto jest człowiek Platona”. Odtąd do tej definicji dodawano słowa: „o szerokich pazurach”.

CART1 Źródło: Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy słynnych filozofów, t. VI, tłum. I. Krońska, B. Kupis, K. Leśniak, W. Olszewski, Warszawa 1982, s. 2.
Dla zainteresowanych

Definicje nieklasyczne

Do rodzajów definicji nieklasycznych należą:

  • definicja ostensywna (łac. ostendo – pokazuję), zawierająca element wskazania na konkretny przedmiot w rzeczywistości, będący desygnatem definiowanej nazwy; np. To jest pies (przy jednoczesnym wskazaniu konkretnego psa); w przypadku definiowania nazwy ogólnej przedmiot taki reprezentuje jedynie cały zakres, do którego odnosi się ta nazwa, a definicja wyznacza jedynie nieostry zakres definiowanego pojęcia; by zwiększyć poziom jego ostrości, w definicji ostensywnej stosuje się także czasem wskazywanie przedmiotów nienależących do zakresu definiowanej nazwy, np. To nie jest pies (wskazując np. na wilka); definicje takie stosuje się zwykle do terminów elementarnych, obserwacyjnych i relatywizuje się je ze względu na określoną właściwość, np. To jest – pod względem ostrości – rozmyte;

  • definicja enumeratywna (łac. numerus – liczba), polegająca na wyliczeniu charakterystycznych lub wszystkich indywidualnych desygnatów lub podzbiorów, reprezentujących jej zakres, np. Pies to np. Pluto, Reksio, Snoopy, Tramp, Pongo i Goofy; lub: Psy to m.in. dalmatyńczyki, labradory i jamniki;

  • definicja kontekstowa, polegająca na użyciu wyrażenia definiowanego w typowym dla niego kontekście; np. Być czyimś potomkiem oznacza być czyimś dzieckiem lub wnukiem, prawnukiem czy praprawnukiem.

R1SOKqxYUKHKm
W przypadku terminów w pewnym systemie znaczeń (np. w słowniku jakieś nauki, jakiegoś kodeksu prawnego, umowy itp.) używa się tzw. definicji regulujących, czyli określających znaczenie jakiegoś terminu. Powszechnie używana dziś jednostka miary o nazwie „metr” została zdefiniowana pod koniec XVIII w. jako 1/10 000 000 odległości z bieguna północnego do równika na linii biegnącej przez Paryż. Kilometr odpowiednio oznaczał 1/10 000 tej odległości
Źródło: domena publiczna.
R4l7z9krVQXIZ
Ćwiczenie 4
Przyporządkuj określonym rodzajom definicji ich przykłady. Definicja klasyczna Możliwe odpowiedzi: 1. Łącznikiem w definicji jest wyrażenie stojące pomiędzy wyrażeniem określanym a określającym., 2. Zaimek „to” w definicji obok nazywamy łącznikiem., 3. Łącznik to wyrażenie łączące definiendum z definiensem., 4. Łącznikiem nazywamy wyrażenia typu: to, to jest, oznacza, nazywa się itp. Definicja ostensywna Możliwe odpowiedzi: 1. Łącznikiem w definicji jest wyrażenie stojące pomiędzy wyrażeniem określanym a określającym., 2. Zaimek „to” w definicji obok nazywamy łącznikiem., 3. Łącznik to wyrażenie łączące definiendum z definiensem., 4. Łącznikiem nazywamy wyrażenia typu: to, to jest, oznacza, nazywa się itp. Definicja enumeratywna Możliwe odpowiedzi: 1. Łącznikiem w definicji jest wyrażenie stojące pomiędzy wyrażeniem określanym a określającym., 2. Zaimek „to” w definicji obok nazywamy łącznikiem., 3. Łącznik to wyrażenie łączące definiendum z definiensem., 4. Łącznikiem nazywamy wyrażenia typu: to, to jest, oznacza, nazywa się itp. Definicja kontekstowa Możliwe odpowiedzi: 1. Łącznikiem w definicji jest wyrażenie stojące pomiędzy wyrażeniem określanym a określającym., 2. Zaimek „to” w definicji obok nazywamy łącznikiem., 3. Łącznik to wyrażenie łączące definiendum z definiensem., 4. Łącznikiem nazywamy wyrażenia typu: to, to jest, oznacza, nazywa się itp.