W sporze o człowieka - zamiast podsumowania
Wysłuchaj wykładu, a następnie wyjaśnij, czym była filozofia życia i jakie cele sobie stawiała.
Zapoznaj się z treścią wykładu i postaraj się wyjaśnić, czym była filozofia życia i jakie cele sobie stawiała.
Wykłada prof. Tadeusz Gadacz.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RCiyeTP6wrrPb
Wykłada prof. Tadeusz Gadacz.
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Filozofia życia.
Odpowiedz na pytania: Które z tez stały się fundamentalne dla filozofów życia? Dlaczego akurat te założenia mają znaczenie dla tego nurtu filozoficznego?
Wysłuchaj uważnie wykładu. Zastanów się i odpowiedz, dlaczego filozofia życia spotkała się z krytyką, a nurt ten został porzucony w filozofii?
Zapoznaj się uważnie z wykładem. Zastanów się i odpowiedz, dlaczego filozofia życia spotkała się z krytyką a nurt ten został porzucony w filozofii?
Wykłada prof. Tadeusz Gadacz.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/Rvsj72VHGugCN
Wykłada prof. Tadeusz Gadacz.
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Filozofia życia.
Dilthey uważał, że nasza świadomość jest uwarunkowana historycznie, tj. że zależy od czasów, w których żyjemy. Odpowiedz, jak można by było wykazać prawdziwość tej tezy, wykorzystując wiedzę historyczną?
Przedstaw wybrane historyczne postaci i wykaż, w jaki sposób ich poglądy i postępowanie wynikały ze specyfiki czasów, w których żyli.
Zaznacz zdania, z którymi zgodziliby się filozofowie życia.
Dopasuj odpowiednie elementy przedstawiające stanowiska zwolenników i krytyków filozofii życia.
Napisz esej, rozważając myśl, która pojawiła się na samym początku tej lekcji. Odpowiedz na pytanie, czy nasze wartości i przekonania zależą od czasów, w jakich żyjemy? Postaraj się w swojej pracy odnieść się do poglądów Diltheya.
Czy nasza świadomość jest uwarunkowana historycznie? Czy nasze wartości i przekonania zależą o czasów, w jakich żyjemy? A jeśli tak, jaki mają sens wszelkie teorie filozoficzne, szukające prawdy uniwersalnej, w oderwaniu od realiów epoki? Niemiecki filozof i teoretyk kultury Wilhelm Dilthey kwestionował opisywany przez Hegla odwieczny sens dziejów. Uważał, że system Hegla także był wypadkową sposobu myślenia jego czasów. Dilthey wolał mówić o zadaniach, jakie ludzkość stawia sobie w danym momencie. Rozmyślając nad problemem braku zgodności między filozofami, sformułował teorię światopoglądów i wyróżnił ich typy. Zauważył, że każda epoka charakteryzuje się dominacją określonego typu przekonań.
Wilhelm Dilthey – niemiecki filozof i teoretyk kultury oraz metodologmetodolog humanistyki. Studiował teologię i filozofię w Heidelbergu, a następnie kontynuował studia filozoficzne w Berlinie. Był profesorem uniwersytetów w Bazylei, Kilonii i Breslau (obecnie Wrocław). W 1882 r. objął katedrę filozofii w Berlinie, niegdyś zajmowaną przez Hegla. I to właśnie myśl Hegla była jednym z głównych krytycznych punktów odniesienia dla Diltheya. Zarzucał autorowi Wykładów z filozofii dziejów sztuczne wtłaczanie rzeczywistości w racjonalistyczne schematy oraz traktowanie historii jako nauki obiektywnej, bez dostrzeżenia, że badacz historii zawsze jest przepojony duchem własnych czasów – nie może zatem być nigdy w pełni obiektywny. Rozszerzając tę krytykę, Dilthey opowiadał się za wypracowaniem autonomicznej metodologii nauk humanistycznychnauk humanistycznych (włączał w nie nauki społeczne). Uzasadniał, że metafizyka i nauki przyrodnicze nie wypracowały dotychczas takiego modelu poznania naukowego, który byłby odpowiedni dla nauk humanistycznych. Efektem tego jest, według filozofa, kryzys kultury, a także upadek sztuki, która przestała stawiać sobie szczytne cele i stała się odtwórcza, oraz filozofii, która zdaje się rezygnować z podejmowania ostatecznych pytań i wyjaśniania świata.
Dilthey nie pozostawił po sobie zamkniętego systemu filozoficznego, wielu prac nie ukończył – można powiedzieć, że nieustannie drążył, stawiał ważne pytania, formułował idee, rozróżnienia, koncepcje.
Historyczny charakter świadomości
Rozprawa doktorska Diltheya poświęcona była Friedrichowi SchleiermacherowiFriedrichowi Schleiermacherowi, który przedstawiał doświadczenie religijne w kategoriach uczuciowego zanurzenia w świecie jako pewnej nieskończonej całości, podkreślając przy tym znaczenie kontekstu historycznego i kulturowego tego doświadczenia. Podobnym tropem poszedł Dilthey, dowodząc w swych kolejnych pracach, że ludzka świadomośćświadomość ma charakter historyczny, tzn. jest zawsze zanurzona w określonych czasach i określonej kulturze. Innymi słowy, filozof odrzucał wszystkie systemy filozoficzne głoszące istnienie jakiejś niezmiennej natury ludzkiej, uniwersalnych wartości czy sensu dziejów.
Nasze przekonania, wartości, normy są względne — wynikają z czasów, w jakich żyjemy. Sens dziejów, wbrew Heglowi, nie wyraża się w jakimś abstrakcyjnym postępie, ale w celach, jakie w danym czasie ludzie sobie stawiają.
Żeby to potwierdzić, Dilthey poświęcił osobne studiumstudium właśnie Heglowi, wykazując w nim, w jaki sposób koncepcja Hegla sama wyrasta z ducha czasów, w których żył ten filozof – jest więc nie tyle ujęciem jakiejś abstrakcyjnej, uniwersalnej prawdy, ale raczej ekspresją życia i sposobu odczuwania ludzi tamtych czasów.
Filozofia życia
Jeżeli to nie jakiś heglowski rozum kieruje dziejami, to w takim razie co? Odpowiedź na to pytanie zawiera się, według Diltheya, w jednym słowie: życie. A czym jest życie? Na pewno nie jest jedynie faktem biologicznym, jest właściwością swoistą gatunku ludzkiego – faktem wyłącznie ludzkim. Filozof podawał też różne definicje życia czy sposoby przybliżenia do rozumienia tego zjawiska.
O istocie filozofii i inne pismaRozprzestrzenione na Ziemi w niezliczonych indywidualnych procesach życiowych, przeżywane na nowo przez każde indywiduum, jako moment teraźniejszości nieuchwytne dla obserwacji, ale trwające we wspomnieniu jak pogłos, obiektywizujące się w swych uzewnętrznieniach, w całej swej głębi pełniej dostępne w rozumieniu i interpretacji niżeli w jakimkolwiek uwewnętrznieniu lub w ujmowaniu własnego przeżycia – życie w niezliczonych formach obecne jest w naszej wiedzy, wszędzie jednak ujawnia te same cechy wspólne. Spośród jego różnorodnych form uwypuklam jedną […]. Wszelkie myślenie, wszelkie wewnętrzne albo zewnętrzne działanie występuje jako zwarte i rozwija się.
Źródło: Wilhelm Dilthey, O istocie filozofii i inne pisma, [w:] , tłum. E. Paczkowska-Łagowska.
Rozprzestrzenione na Ziemi w niezliczonych indywidualnych procesach życiowych, przeżywane na nowo przez każde indywiduum, jako moment teraźniejszości nieuchwytne dla obserwacji, ale trwające we wspomnieniu jak pogłos, obiektywizujące się w swych uzewnętrznieniach, w całej swej głębi pełniej dostępne w rozumieniu i interpretacji niżeli w jakimkolwiek uwewnętrznieniu lub w ujmowaniu własnego przeżycia – życie w niezliczonych formach obecne jest w naszej wiedzy, wszędzie jednak ujawnia te same cechy wspólne. Spośród jego różnorodnych form uwypuklam jedną […]. Wszelkie myślenie, wszelkie wewnętrzne albo zewnętrzne działanie występuje jako zwarte i rozwija się.
Metodologia nauk humanistycznych
Właśnie tak rozumiane życie, jego ujęcie w doświadczeniu, w przeżyciu, jest, zdaniem Diltheya, głównym przedmiotem nauk humanistycznych. Według niego, główną przyczyną kryzysu nauk humanistycznych była próba podporządkowania ich metodom nauk przyrodniczych, które badają rzeczywistość przyrodniczą rozumianą jako porządek praw czy faktów, nie uwzględniając perspektywy podmiotu.
Tak rozumiane nauki przyrodnicze koncentrują się na poznawaniu zjawisk, tzn. odpowiadają na pytanie: Jak dzieje się to, co się dzieje? Tymczasem przedmiotem nauk humanistycznych jest rzeczywistość przeżywana przez podmiot, poznawana przez pryzmat znaczeń, wartości i celów. Humanistyka stawia sobie za cel zrozumienie zjawisk, czyli odpowiada na pytanie: Dlaczego dzieje się to, co się dzieje?
Pokolenie humanistyczne
Teoria światopoglądów
Ciekawym dorobkiem Diltheya jest teoria światopoglądów. Diltheya intrygował odwieczny problem braku zgodności między filozofami. Z czego bierze się to, że w każdej epoce pojawia się kilka głównych antagonistycznych kierunków myślenia filozoficznego, które w żaden sposób nie mogą ustalić wspólnej wizji świata? Dilthey odpowiadał, że istnieją różne typy światopoglądów, które w różny sposób dochodzą do głosu w kolejnych epokach. Wszyscy ludzie dzielą się ze względu na to, który typ reprezentują. Te typy to:
naturalizm – uznawanie świata za zastaną, materialną i niepoddającą się przekształceniu przez człowieka rzeczywistość (empiryści, pozytywiści, hedoniści, utylitaryści);
idealizm wolności – przekonanie o autonomii jednostki, jej samodzielności poznawczej oraz zdolności wpływania na świat (Sokrates, Kartezjusz, Kant);
idealizm obiektywny – postawa nastawiona na wartościowanie otaczającego świata – człowiek jako cząstka zhierarchizowanej całości: panteizm renesansowy (Hegel, Schleiermacher).
Słownik
(gr. methodos — badanie + logos — nauka, słowo) nauka o metodach badań naukowych stosowanych w danej dziedzinie wiedzy
(łac. humanus – ludzki) humanistyka, nauki o człowieku; we współczesnej klasyfikacji nauk, nauki o człowieku jako istocie społecznej, o społeczeństwie i jego duchowych wytworach: języku, kulturze, literaturze, sztuce, nauce, filozofii itp., wyróżnione przy podziale nauk empirycznych ze względu na przedmiot badania
(łac. studium — badanie, nauka) rozprawa naukowa na określony temat; drobiazgowa analiza czegoś przedstawiona w książce lub filmie;
charakterystyczna dla człowieka zdolność poznawania i oceniania siebie i otoczenia