Fenomenologia
Poznanie obiektywne i subiektywne
Czy wiemy, jaka naprawdę jest rzeczywistość, którą poznajemy? W filozofii istnieją dwa główne poglądy na tę kwestię. ObiektywizmObiektywizm zakłada, że możemy zdobyć adekwatną oraz intersubiektywną wiedzę o świecie. Adekwatność oznacza, że świat jest naprawdę taki, jakim go sobie przedstawiamy – nasza wiedza odwzorowuje rzeczywistość. Intersubiektywność poznania polega natomiast na tym, że rzeczywistość jawi się każdemu poznającemu ją człowiekowi w taki sam sposób.
Przeciwstawne wobec obiektywizmu stanowisko epistemologiczne, subiektywizmsubiektywizm – w znaczeniu, które nadawał mu Husserl – całkowicie uzależnia poznanie od kontekstu, w jakim się ono dokonuje.
Jedną z postaci subiektywizmu był idealizm immanentnyidealizm immanentny, który negował możliwość wykroczenia w akcie poznawczym poza przeżycia poznającego podmiotu. Oznacza to, że poznanie nie odpowiada już na pytanie, jaki jest świat, lecz jakim wydaje się on poznającemu (relatywizm poznawczyrelatywizm poznawczy).
Kolejną postacią subiektywizmu był rozpowszechniony w XIX wieku pogląd zwany psychologizmempsychologizmem, zgodnie z którym procesy poznawcze mają charakter zjawisk psychicznych. Logika, która w założeniu miała opisywać obiektywne i niezależne od kontekstu prawa rozumowania, według zwolenników tego stanowiska okazywała się jedynie opisem sposobu funkcjonowania ludzkiego umysłu. W konsekwencji twierdzenia naukowe i filozoficzne nie mówiły nic o rzeczywistości, lecz jedynie o regułach działania naszej psychiki.
Fenomenologia – opis zjawiania się
Głównym zadaniem, jakie Husserl postawił przed swoją filozofią, było odnalezienie obiektywnego fundamentu wiedzy – wbrew relatywizmowi i psychologizmowi. Filozofia potrzebowała jego zdaniem koncepcji poznania, która weźmie w nawias jego empiryczne okoliczności, ponieważ prawda nie może zależeć od tego, kto i jak poznaje.
Zarazem jednak nie był Husserl realistą. Uważał bowiem, że rzeczy które istnieją transcendentnietranscendentnie (czyli poza świadomością) nie są nam dane bezpośrednio. Są fenomenamifenomenami – zjawiają się w świadomości.
Cokolwiek zjawia się w mojej świadomości, zjawia się jako „coś” – sensowny przedmiot. Inaczej mówiąc, istnieje powód, dla którego krzesło zjawia się w mojej świadomości jako przedmiot, na którym mogę usiąść, który wykonany jest z drewna, który mogę porąbać i spalić w kominku lub postawić pod drzwiami, by zabarykadować się w pokoju.
To właśnie zainteresowało Husserla – przedmioty są dla mnie sensowne, zjawiają się zawsze w postaci sensu. Ta sensowność nie „pochodzi” od samych przedmiotów, nie rekonstruuję jej w akcie poznania, ponieważ transcendentny przedmiot nie jest w żaden sposób dostępny mojej świadomości. A zatem, to świadomość jest źródłem sensu przedmiotów. By cokolwiek mogło w ogóle się zjawić w świadomości, musi istnieć sens, który umożliwi samo „zjawienie się”. Sens nie zależy wiec ani od przedmiotów, ani od tego, czy istnieją – jest on warunkiem możliwości ich pojawienia się (aprioryzmaprioryzm).
W jaki sposób można go poznać? Trzeba odwrócić uwagę od przedmiotów, czyli od tego, co istnieje już w swojej sensownej, gotowej postaci i przyjrzeć się samym aktom świadomości, które ten sens ustanawiają.
Redukcja fenomenologiczna – inny sposób patrzenia
Wymaga to ujęcia w nawias rzeczywistości empirycznej. Zawieszenie owo miałoby polegać na takim nastawieniu poznającego, w którym nie bierze on pod uwagę niczego, co wie, uważa, sądzi czy myśli o otaczającym go świecie. Ograniczenie się w poznaniu do opisu świadomości oznacza więc, że traktujemy ją tak, jak gdyby cała transcendentna wobec świadomości rzeczywistość nie istniała – oczyszczamy nasz opis z tego, co nie należy do samej świadomości, ograniczamy go do tego, co się w niej zjawia.
Takie ograniczenie nazywa Husserl redukcją fenomenologicznąredukcją fenomenologiczną. Przedmioty poznania zostają zredukowane do fenomenów, czyli sensu, jakie nasza świadomość nadaje pojawiającym się w niej przedmiotom. Zaś empiryczna, konkretna świadomość człowieka zostaje zredukowana do czystej świadomości – apriorycznej sfery zjawiania się (redukcja transcendentalna).
Co się zjawia? Fenomenologiczna koncepcja świadomości
Załóżmy, że udało nam się przeprowadzić redukcję transcendentalnąredukcję transcendentalną. Oczyściliśmy nasze spojrzenie z wszystkiego, co wiemy na temat empirycznego świata i zwróciliśmy je ku świadomości. Co się nam ukaże?
Przedmiotem poznania fenomenologicznego są akty świadomości. Husserl zauważył jednak, że nie są one całkowicie immanentnymiimmanentnymi przeżyciami – takimi jak myślenie, przypominanie sobie, mówienie – lecz, że każdy taki akt ukierunkowany jest na jakiś przedmiot (intencjonalnośćintencjonalność). Mówiąc inaczej, akty naszej świadomości nie są „puste”, lecz intencjonalne – myślimy o czymś, przypominamy sobie coś, itd.
Odróżniając w akcie świadomości samo przeżycie od jego przedmiotu, Husserl nazwał je odpowiednio noeząnoezą i noematemnoematem. Noemat nie jest tym samym, co transcendentna rzecz, lecz elementem aktu świadomości. Zaproponowany przez Husserla podział służy analizie samego przeżycia. „Wyobrażenie sobie stołu” składa się z czynności „wyobrażania sobie” oraz „stołu”. W każdym akcie świadomości należy dostrzec więc właściwy danemu przedmiotowi sposób jego prezentacji – jaki jest sens przedmiotu, który nazywamy stołem? W konkretnym przeżyciu (wyobrażaniu sobie stołu) zjawia się apriorycznyaprioryczny, obiektywny sens stołu, dzięki któremu mogę go sobie w ogóle wyobrazić. Zadaniem fenomenologii jest opis tego sensu.
Co daje redukcja?
Redukcja fenomenologiczna to postępowanie, które czyni możliwym poznanie czystego aktu świadomości, o którym mówiliśmy przed chwilą. Redukcja nie zachodzi więc przed doświadczeniem zmysłowym, nie jest jego warunkiem, lecz stanowi zupełnie inny sposób poznania.
Czy za pomocą doświadczenia zmysłowego mamy dostęp do samych rzeczy, czyli do tego, czym naprawdę są? Husserl odpowiada, że nie – same rzeczy są niewidoczne, przesłonięte warstwami kontekstu. Kontekst ten pochodzi od nas – dla Husserla to przede wszystkim wiedza naukowa i filozoficzna, schematy poznawcze, za pomocą których ujmujemy rzeczy.
By poznać to, czym rzeczy są naprawdę, należy „wyzerować” kontekst poznania, czy, jak mówi Husserl, wziąć go w nawias. Takie jest właśnie zadanie redukcji fenomenologicznej. Ma ona usunąć z naszego poznania wszytko to, co sami w nie wkładamy. W ten sposób ograniczymy nasze spojrzenie do pierwotnego sensu przedmiotów – tego, czym są one same są, w jakiej postaci zjawiają się nie nam – konkretnym osobom, lecz czystej, nieuwarunkowanej świadomości.
Zagraj i sprawdź swoją wiedzę na temat redukcji fenomenologicznej. Na odpowiedź na wszystkie pytania masz 5 minut. Jeżeli zdarzyło ci się popełnić błąd, po zakończonym teście sprawdź, które odpowiedzi są nieprawidłowe, i spróbuj jeszcze raz.
Zagraj i sprawdź swoją wiedzę na temat redukcji fenomenologicznej, biorąc udział w grze.
Ułóż pytanie testowe, które mogłoby się pojawić w quizie poświęconym redukcji fenomenologicznej.
Podaj dowolny argument dowodzący, że metoda fenomenologii nie jest subiektywistyczna.
Jednym z głównych pojęć fenomenologii Husserla jest świadomość. Czy oznacza to, że jest on psychologistą?
Słownik
(łac. a priori – z góry, uprzedzając fakty) pogląd, zgodnie z którym istnieje wiedza niezależna od doświadczenia
(gr. phainomenon – to, co się zjawia, pokazuje) zjawisko, czyli coś, co jest przedmiotem postrzegania, fakt empiryczny (Francis Bacon); u Kanta – to, co poznawalne; w fenomenologii Husserla – zjawiający się w czystej świadomości sens przedmiotu
(gr. idea – kształt, wyobrażenie) pojęcie określające wszystkie kierunki filozoficzne, które zakładają, że świadomość, myśl są pierwotne wobec zewnętrznych świadomości bytów, rzeczy, zjawisk; jest stanowiskiem w sporze o granice poznania i występuje w dwu postaciach: idealizmu immanentnego oraz idealizmu transcendentalnego. Idealizm metafizyczny (ontologiczny) dotyczy problemu istnienia obiektywnej rzeczywistości; występuje w postaci idealizmu obiektywnego oraz idealizmu subiektywnego
(gr. idea – kształt, wyobrażenie) jest odmianą idealizmu teoriopoznawczego (epistemologicznego); ogranicza sferę możliwego poznania do zjawisk psychicznych (myśli, wrażeń, idei) poznającego podmiotu, co w konsekwencji neguje możliwość poznania zewnętrznej wobec niego rzeczywistości; za klasycznego przedstawiciela idealizmu immanentnego uchodzi angielski filozof XVIII wieku, George Berkeley
(gr. idea – kształt, wyobrażenie) odmiana idealizmu teoriopoznawczego; ogranicza sferę możliwego poznania do zjawisk konstytuowanych przez poznający podmiot
(łac. immanere – pozostawać wewnątrz) zawarty w czymś, nie wykraczający poza coś; w odniesieniu do przedmiotu poznania – oznacza, że jest on dany w świadomości i nie wykracza poza nią
(łac. intentionalis – zamierzony) czynność umysłu polegająca na tym, że kieruje się on ku przedmiotowi; w realistycznej filozofii scholastycznej intelekt łączył się w ten sposób z rzeczą poznawaną; według Husserla, intencjonalność jest własnością świadomości – jej akty ukierunkowane są na przedmioty, te jednak nie są wobec niej zewnętrzne, lecz stanowią treść samych aktów
(łac. obiectivus – odnoszący się do przedmiotu) stanowisko w teorii poznania, głoszące możliwość intersubiektywnego i adekwatnego poznania rzeczywistości zewnętrznej wobec poznającego podmiotu
(gr. psyche – dusza) stanowisko filozoficzne, uznające, że podstawą wszystkich dyscyplin filozoficznych jest psychologia; odnosiło się w szczególności do teorii poznania oraz do logiki i traktowało procesy poznawcze jako zjawiska psychiczne, dające się w pełni wyjaśnić za pomocą teorii psychologicznej. Ten popularny pod koniec XIX wieku pogląd sugerował, że logika, jako nauka o idealnych formach myślenia, opiera się na procesach psychicznych, co budziło liczne wątpliwości co do jej uniwersalności i niezależności.
(łac. reductio – ograniczenie) w fenomenologii Husserla jest ogólną nazwą metody polegającej na wzięciu w nawias przekonań o zewnętrznym wobec podmiotu świecie; składają się na nią redukcja transcendentalna i redukcja ejdetyczna
(łac. reductio – ograniczenie; transcendentalis – przekraczający) w fenomenologii Husserla zabieg poznawczy polegający na wzięciu w nawias wiedzy (przekonań i przeświadczeń) o zewnętrznym wobec podmiotu świecie, łącznie z zawieszeniem przeświadczenia o jego istnieniu i ograniczeniu się do opisu tego, co bezpośrednio dane w czystej naoczności
(łac. relativus – względny) pogląd, według którego prawda jest względna; wynika to z subiektywizmu poznania (jest ono uwarunkowane przez kontekst), sceptycyzmu (dotarcie jest prawdy jest niemożliwe) i krytycyzmu (niemożliwe jest uchwycenie istoty rzeczy)
(łac. subiectivus – podmiotowy) w teorii poznania, subiektywizm neguje możliwość poznania rzeczywistości zewnętrznej wobec poznającego podmiotu lub postrzega poznanie jako uwarunkowane przez strukturę poznającego podmiotu; w znaczeniu używanym przez Husserla, subiektywnym jest każde stanowisko w teorii poznania, które utożsamia jego przedmiot z przeżyciami psychicznymi podmiotu (psychologizm), oraz które w konsekwencji uznaje treść i prawdziwość poznania za uzależnioną od kontekstu, w jakim się ono odbywa
(łac. transcendere wychodzić poza granice) tutaj – w odniesieniu do przedmiotu poznania, jako znajdującego się na zewnątrz świadomości; idealizm transcendentalny (Husserl, Kant) odrzuca możliwość poznania przedmiotów transcendentnych; przeciwstawnym mu stanowiskiem jest realizm
Przedmiot, który zjawia się w świadomości, nie jest więc przedmiotem empirycznym, ponieważ takie przedmioty – istniejące poza świadomością – nie mają dla nas żadnego sensu. W świadomości zjawia się natomiast przedmiot posiadający dla nas pewien określony sens, czyli fenomenfenomen.
Według Husserla sens ten jest ustanowiony przez apriorycznyaprioryczny akt świadomości. Inaczej mówiąc, świadomość jest pierwotnym warunkiem możliwości wszelkiego zjawiania się. Abym dostrzegł krzesło, musi być ono dla mnie czymś sensownym – np. przedmiotem do siedzenia. Sens nie pochodzi zaś od samych rzeczy, nie jest rekonstruowany przez świadomość, lecz odwrotnie – to właśnie świadomość go ustanawia. Oznacza to, że jeśli „oślepnę” na wszystkie empiryczne przejawy przedmiotu, w każdym akcie świadomości będę mógł odkryć ów aprioryczny sens.
Aby poznać obiektywną prawdę o świecie, należy według Husserla odwrócić uwagę od tego, co nazywamy rzeczami. Okazują się one bowiem tylko produktem końcowym procesu ustanawiania sensu, mającego swoje źródło w czystej świadomości. Poznający podmiot musi zwrócić się ku sobie samemu, czyli ku aktom świadomości i opisać sam aprioryczny sens zjawiających się przedmiotów. Jak jednak dokonać tego zwrotu – przenieść spojrzenie z przedmiotów na ich zjawianie się?
Przede wszystkim wymaga to wzięcia w nawias świata empirycznego (redukcja transcendentalnaredukcja transcendentalna). Innymi słowy, zwrócenie się ku czystej świadomości wymaga zawieszenia naszych przeżyć, których doświadczamy jako empirycznie istniejące „ja”, a także naszych przekonań dotyczących rzeczywistości.
W ten sposób redukujemy naszą świadomość do czystej świadomości, w której zjawiają się rzeczy sprowadzone do postaci fenomenów, czyli przedmiotów, którym nasza świadomość nadaje sens.
Fenomen – przedmiot poddany redukcji transcendentalnej – nie jest z pewnością czymś jednostkowym i konkretnym w taki sposób, jak empirycznie istniejące rzeczy. Jest on swego rodzaju projektem przedmiotu, który może się zjawiać, a zatem czymś ogólnym. Dlatego też fenomenologia traktuje zjawiska jako przypadki jednostkowe czystych gatunków (gr. eidos – istota, gatunek). Celem poznania jest więc uchwycenie ogólności w każdym zjawiającym w czystej świadomości przedmiocie. Opis redukujący to, co jednostkowe, do tego, co ogólne, nazywa Husserl redukcją ejdetycznąejdetyczną.
Redukcja ejdetyczna pozwala na bezpośrednie ujęcie sensu zjawiającego się przedmiotu, podobnie jak za pomocą wzroku uchwytujemy konkretne rzeczy.
To bardzo istotna właściwość poznania fenomenologicznego – ma ono dotyczyć istoty rzeczy, lecz być zarazem konkretne (naoczne), bezpośrednie, więc także intuicyjne (nie ukierunkowane przez wcześniejsze teoretyczne rozpoznania).
Husserl określał czysty akt świadomości mianem noezy. Bezpośrednie, naoczne ujęcie istoty rzeczy odwoływało się do Platońskiej koncepcji noesis, czyli bezpośredniego, intuicyjnego oglądu idei przez rozum. Własności te mają oczyścić poznanie z wszelkiego subiektywizmu.
Upraszczając nieco skomplikowaną koncepcję Husserla, można porównać fenomenologiczną koncepcję poznania do patrzenia. Wzrok patrzącego zawsze skierowany jest na jakiś przedmiot (intencjonalność). Spojrzenie nie jest jednak samo z siebie obiektywne. By wyeliminować subiektywizm, należy je oczyścić, czyli poddać redukcji.
Kontynuując nasze porównanie, zauważmy, że na rzeczywiste patrzenie wpływają warunki (które ograniczają widoczność), ograniczenia naszego ciała (słaby wzrok, złudzenia optyczne), ale przede wszystkim – przyzwyczajenia, które nabywamy w ciągu naszego życia, schematy, za pomocą których postrzegamy rzeczywistość itd. Z drugiej strony, za pomocą wzorku możemy postrzegać tylko konkretne, empiryczne przedmioty. Jak można oczyścić patrzenie z empiryczności, subiektywizmu i konkretu?
Redukcja transcendentalna przekształca empirycznego, patrzącego człowieka w czysty podmiot, który zawiesza obowiązywanie wszystkiego, co kształtuje jego spojrzenie. Redukcja ejdetyczna prowadzi zaś do takiego sposobu patrzenia, który ujmuje jednostkowy przedmiot jako przedstawiciela czystego gatunku. Odwraca więc naszą uwagę od przedmiotu, na który patrzymy, kierując ją na sens, który przedmiotowi temu nadaje nasza świadomość. A zatem czyste, niczym niezdeterminowane spojrzenie podmiotu fenomenologicznego skierowane jest na samą istotę rzeczy.
W oczyszczonym z empirycznych naleciałości akcie świadomości zjawia się ustanowiony przez świadomość sens przedmiotów. Sens ten jest aprioryczny – nie przynależy obiektywnie do samych przedmiotów, lecz jest warunkiem tego, że mogą się one w ogóle zjawiać jako one same. Fenomenologia jest czystym, czyli bezzałożeniowym i neutralnym opisem tego sensu.