Podyskutujmy o dobru
Czym jest bioetyka?
Bioetyka jest dziedziną etyki zajmującą się analizą i oceną problemów moralnych wynikających z dynamicznego rozwoju medycyny, biologii oraz biotechnologii. Termin ten, wywodzący się z języka greckiego (bios – życie, ethos – obyczaj, moralność), został wprowadzony w latach 60. XX wieku i początkowo odnosił się do refleksji nad etycznymi konsekwencjami stosowania nowoczesnych technologii w biologii i medycynie. Z czasem bioetyka rozwinęła się jako kontynuacja etyki medycznej, obejmując jednak znacznie szerszy zakres zagadnień.
Celem bioetyki jest podejmowanie i rozstrzyganie złożonych dylematów moralnych związanych z całym cyklem życia człowieka, a także z relacją człowieka do środowiska naturalnego i świata zwierząt. Do najczęściej poruszanych kwestii należą m.in. problematyka aborcji, eutanazjieutanazji, transplantologii, inżynierii genetycznej czy praw zwierząt.
Bioetyka ma charakter interdyscyplinarny, ponieważ w swojej refleksji łączy osiągnięcia etyki z wiedzą z zakresu nauk medycznych i przyrodniczych. Dzięki temu może w sposób bardziej całościowy analizować konsekwencje postępu naukowego i technologicznego, który nieustannie stawia przed człowiekiem nowe pytania natury moralnej.
Wysłuchaj wykładu dr hab. Karoliny Wigury, a następnie – na jego podstawie oraz w oparciu o własną wiedzę – wymień najważniejsze problemy, którymi zajmuje się bioetyka.
Zapoznaj się z treścią wykładu dr hab. Karoliny Wigury, a następnie – na jego podstawie oraz w oparciu o własną wiedzę – wymień najważniejsze problemy bioetyki.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R16QU9VCZJQA5
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Czym jest bioetyka?
Czym zajmuje się etyka stosowana, a czym etyka normatywna i opisowa?
Na podstawie filmu i własnej wiedzy rozstrzygnij, kogo uznaje się za prekursora myśli bioetycznej.
Wskaż, co wyróżnia problemy bioetyczne spośród innych problemów etycznych. Podaj przykłady sytuacji, w których te różnice są widoczne.
Sformułuj własne pytania dotyczące istotnych problemów bioetycznych.
Wybierz jeden współczesny problem bioetyczny, przygotuj krótkie stanowisko na jego temat oraz uzasadnij je. Następnie weź udział w dyskusji, odnosząc się do opinii innych i broniąc swojego stanowiska w sposób rzeczowy i spójny.
Bioetyka wychodzi z założenia, że dylematy moralne należy rozstrzygać na drodze racjonalnych debat. Nie wystarczy odwołanie się do naszych intuicji czy nawet obowiązujących systemów wartości. Rozstrzygnięcia moralne powinny być poparte rozbudowaną argumentacją.
Argumenty bioetyczne wywodzą się oczywiście ze stanowisk etycznych, ale nie tylko. Refleksja bioetyczna łączy w sobie elementy wielu dyscyplin – biologii, biochemii, nauk inżynieryjnych, prawa oraz nauk społecznych, dlatego mówi się, że jest interdyscyplinarna. To kolejne założenie — tylko rozpatrzenie danego problemu bioetycznego w wielu aspektach (nie tylko etycznym, nie tylko naukowym, ale również prawnym i społeczno‑politycznym) pozwalają na dokonanie rozsądnego rozstrzygnięcia.
By zająć stanowisko w sporze bioetycznym, trzeba więc czegoś więcej niż sama ocena problemu z perspektywy moralnej. Argumenty muszą opierać się również na danych empirycznych oraz na aktualnym stanie wiedzy naukowej. Nie mogą również abstrahować od tego, jakie będą konsekwencje wprowadzenia określonych rozwiązań prawnych. Jak zatem możesz zauważyć, bioetyka okazuje się na wskroś praktyczną dyscypliną wiedzy. Po pierwsze wyrasta z potrzeby rozstrzygnięcia konkretnego dylematu bioetycznego. Po drugie nie może zatrzymać się na poziomie ogólnych, abstrakcyjnych rozważań nad wartościami. Powinny one doprowadzić do konkretnego rozstrzygnięcia – oceny etycznej problemu, propozycji uregulowań prawnych, a nawet szczegółowych procedur, które będzie można stosować w szpitalach, laboratoriach czy klinikach.
Wyjaśnij, przyczynę bioetycznych sporów.
Kto przede wszystkim powołany jest do tego, by brać udział w pracach komisji bioetycznych? Oczywiście nie ma jednej odpowiedzi na to pytanie – zależy to od natury samego problemu, który ma stać się przedmiotem debaty, jak i od kontekstu społeczno‑politycznego, w jakim się ona toczy. Można jednak wskazać grupy, które dla debaty bioetycznej mają znaczenie podstawowe.
Przyjrzyj się mapie myśli i uzupełnij ją, jeśli uważasz, że można dodać inne osoby lub role w komisjach bioetycznych.
Jak bioetyka odwołuje się do teorii etycznych?
Główne stanowiska etyczne w debacie bioetycznej to różne odmiany etyki konsekwencjalnejkonsekwencjalnej, w tym głównie utylitaryzmuutylitaryzmu, różne odmiany deontologiideontologii, głównie kantowskiej; współczesnej etyki cnót czy personalizmu. Często stanowiska w kwestiach bioetycznych mają charakter mieszany, gdyż odwołują się do różnych źródeł filozoficznych.
1 | Etyka cnót | Etyka cnót nawiązuje do pojęcia eudajmonii, czyli szczęścia rozumianego jako dążenie do osiągnięcia indywidualnej doskonałości. Człowiek posiada pewne cnoty, czyli zalety etyczne (np. hojność, mądrość, odwagę), ale również wady. Jego działania mogą sprzyjać cnocie, czyli rozwojowi i samodoskonaleniu moralnemu (co stanowi główny cel etyki cnót), lub też go hamować. W kontekście bioetycznym należy więc zadać pytanie, czy dane zachowanie czyni jednostkę lepszym (bardziej cnotliwym) czy gorszym człowiekiem. |
2 | Personalizm | To stanowisko etyczne opierające się na pojęciu osoby (łac. persona – osoba) rozumianej jako podmiot moralny, czyli byt, który sam w sobie posiada autonomiczną i nieredukowalną wartość moralną (godność) oraz odpowiedzialność moralną wobec innych osób. Nieetyczny jest w perspektywie personalistycznej każdy czyn, który występuje przeciw godności drugiego człowieka oraz – przede wszystkim – przeciwko jego życiu. Większość personalistów to teiściteiści, a personalizm opiera się na etyce chrześcijańskiej. Mimo to, stanowisko personalistyczne można zajmować również, nie czyniąc założenia o istnieniu Boga (personalizm ateistyczny). |
3 | Utylitaryzm | W utylitaryzmie podstawowym kryterium oceny moralnej czynu jest pożytek, jaki ze sobą niesie. Każde działanie prowadzi do określonych korzyści, które utylitaryzm rozumie na różne sposoby – jako np. przyjemność, ograniczanie cierpienia, dobrostan lub inne wartości jak bezpieczeństwo czy szczęście. Podstawą etyki utylitarystycznej jest zatem rachunek zysków i strat, jaki wiąże się z określonym zachowaniem – czy dane zachowanie przyniesie więcej moralnych korzyści czy szkód dla jednostek oraz wspólnoty? Ważąc zyski i straty, utylitaryści ocenią w ten sposób różne rozwiązania problemu bioetycznego, który jest przedmiotem badania, by ustalić, które rozwiązanie jest najkorzystniejsze dla jak najszerszej grupy ludzi. |
Na stanowiska bioetyczne można również spojrzeć w nieco inny sposób – dzieląc je ze względu na sposób uzasadniania ocen moralnych na dwie szerokie grupy. Pierwszą z nich jest konsekwencjalizmkonsekwencjalizm – wartość moralna czynu uzależniona jest tu od jego konsekwencji. Przykładowo: testowanie wyrobów farmaceutycznych i kosmetycznych na zwierzętach można uznawać za dobre, ponieważ prowadzi do zapewnienia ich bezpiecznego użytkowania przez ludzi. Z drugiej strony można uznać je również za złe, wskazując na cierpienie, jakie sprowadza na poddawane badaniom zwierzęta.
Teorią, która bez wątpienia zalicza się do konsekwencjalizmu, jest utylitaryzmutylitaryzm. Rozstrzygnięcie dylematu testowania leków na zwierzętach zależy od tego, w jaki sposób podsumujemy rachunek zysków i strat. Można uznać tego rodzaju badania za dopuszczalne, o ile ograniczają one do niezbędnego minimum cierpienie zwierząt lub za niedopuszczalne, jeśli ponad kwestią bezpieczeństwa wyrobów farmaceutycznych i kosmetycznych postawimy korzyść moralną, jaką dla całej wspólnoty niesie zaprzestanie zadawania cierpienia niewinnym istotom.
Drugą grupą teorii jest deontologizmdeontologizm – wartość moralna czynu zależna jest od tego, czy jest on zgodny z nakazem lub zakazem autorytetu. Autorytetem tym może być sam człowiek, czyli jego sumienie lub rozum – mówimy wtedy o etyce autonomicznejetyce autonomicznej. Przykładem etyki autonomicznej jest etyka obowiązku Immanuela Kanta. Jej formułą jest imperatyw kategorycznyimperatyw kategoryczny: „postępuj tak, byś człowieczeństwa tak w twej osobie, jako też w osobie każdego innego, używał zawsze zarazem jako celu, nigdy zaś tylko jako środka”.
Źródłem norm moralnych może być również zewnętrzny wobec człowieka autorytet, np. Bóg czy państwo. Mamy wtedy do czynienia z tak zwaną etyką heteronomicznąetyką heteronomiczną. Przykładem etyki heteronomicznej jest katolicki personalizm.
1. Etyka cnót, 2. Deontologizm, 3. Personalizm, 4. Utylitaryzm, 5. Etyka heteronomiczna, 6. Konsekwencjalizm‑za dobry uznaje tylko taki czyn, który jest zgodny z nakazem autorytetu moralnego
1. Etyka cnót, 2. Deontologizm, 3. Personalizm, 4. Utylitaryzm, 5. Etyka heteronomiczna, 6. Konsekwencjalizm‑kryterium oceny moralnej czynu jest skutek, jaki wywołuje
1. Etyka cnót, 2. Deontologizm, 3. Personalizm, 4. Utylitaryzm, 5. Etyka heteronomiczna, 6. Konsekwencjalizm‑za fundamentalną wartość etyczną uznaje godność osoby
Za dobry uznaje tylko taki czyn, który jest zgodny z nakazem autorytetu moralnego: (tu wybierz) 1. Personalizm, 2. Deontologizm, 3. Utylitaryzm, 4. Etyka cnót, 5. Konsekwencjalizm, 6. Etyka heteronomiczna.
Kryterium oceny moralnej czynu jest skutek, jaki wywołuje: (tu wybierz) 1. Personalizm, 2. Deontologizm, 3. Utylitaryzm, 4. Etyka cnót, 5. Konsekwencjalizm, 6. Etyka heteronomiczna.
Za fundamentalną wartość etyczną uznaje godność osoby: (tu wybierz) 1. Personalizm, 2. Deontologizm, 3. Utylitaryzm, 4. Etyka cnót, 5. Konsekwencjalizm, 6. Etyka heteronomiczna.
Słownik
(gr. bios – życie; ethos – obyczaj) dyscyplina wiedzy, która zajmuje się rozstrzyganiem dylematów moralnych dotyczących problematyki życia i zdrowia – zwłaszcza tych, które pojawiają się w wyniku rozwoju medycyny i biotechnologii; nazwa bioetyka została po raz pierwszy zastosowana w USA w latach 70. XX wieku
(gr. autonomía – samorząd) stanowisko w etyce, które głosi, że źródłem norm moralnych jest suwerenny ludzki rozum
(gr. hetero – inny; nomos – prawo) stanowisko w etyce, które głosi, że źródłem norm moralnych jest Bóg (w niektórych ujęciach – państwo)
(gr. euthanasia – dobra śmierć) powodowane współczuciem pozbawienie życia cierpiącego i nieuleczalnie chorego człowieka; eutanazji dokonuje się na życzenie chorej osoby (eutanazja dobrowolna) lub, gdy znajduje się ona w stanie, który uniemożliwia świadome wyrażenie woli, na życzenie najbliższej rodziny (eutanazja niedobrowolna)
( łac. imperativus - rozkazujący) nakaz moralny, zgodnie z którym należy postępować według takiej zasady, którą chcielibyśmy uczynić prawem powszechnie obowiązującym.
(gr. theos – bóg) stanowisko filozoficzne przyjmujące istnienie osobowego i transcendentnego Boga, będącego stwórcą świata oraz ludzi i sprawującego nad tym światem opiekę