Oś czasu. 427 przed naszą erą — 347 przed naszą erą. Obraz przedstawia portret starszego mężczyzny. Na jego twarzy są liczne zmarszczki. Mężczyzna jest łysiejący. Po bokach głowy ma rzadkie, długie, siwe włosy. Twarz mężczyzny jest szczupła. Mężczyzna ma długą, gęstą, siwą brodę. Jego oczy są głęboko osadzone. Mężczyzna ubrany jest w obszerną, jasną szatę. Stoi, trzymając w górze prawą dłoń ze wskazującym palcem. Platon Żył w Atenach. Żeby pokazać, jak poglądy Platona oddziaływały na późniejszych filozofów, podzielmy je na pięć działów:
1. nauka o ideach;
2. nauka o duszy;
3. nauka o przyrodzie;
4. nauka o poznaniu;
5. etyka. 427 przed naszą erą — 347 przed naszą erą. Ilustracja przedstawia dwie kolumny. Kolumna po lewej: Idee (racjonalizm), koń, oryginalna lub podstawowa koncepcja, świat zrozumiały. Ilustracja przedstawia jasnego konia na kolorowym tle. Druga kolumna. Jej treść uczestniczy w kolumnie pierwszej. Obiekty (sensoryczność). Konie. Obrazy. Świat widzialny. Zdjęcia przedstawiają trzy stojące konie. Nauka o ideach Platon uważał, że oprócz świata zjawisk przyrody istnieje również niematerialna, niezmienna i czysto rozumowa rzeczywistość (idealizm). Obok materialnych rzeczy istniał więc według niego inny rodzaj bytu – idee (dualizm). Są one tożsamymi ze sobą (co oznacza ich absolutną jedność), niezłożonymi, niezmiennymi (w przeciwieństwie do zjawisk, które istnieją w przyrodzie) i doskonałymi bytami duchowymi (spirytualizm). Idee są realnymi odpowiednikami pojęć (realizm), które są poznawalne tylko rozumowo. Istnieją transcendentnie, czyli poza rzeczywistością materialną, w której żyje człowiek. Głównym problemem platońskiego idealizmu jest stosunek idei do rzeczy – idee są wzorami zmiennych rzeczy materialnych. 427 przed naszą erą — 347 przed naszą erą. Ilustracja przedstawia złotą sylwetkę człowieka, wokół której roznosi się świetlisty blask. Nauka o duszy Platon zachował obecne wcześniej w greckiej filozofii przekonanie o biologicznej funkcji duszy – była ona czynnikiem życia, który wprawia martwą materię w ruch. Kluczowa była jednak funkcja poznawcza duszy, którą cechowała duszę rozumną. Z twierdzenia, że to dusza poznaje idee, wyprowadzał Platon pogląd o nieśmiertelności duszy oraz religijną koncepcję metempsychozy – wędrówki dusz. Wiązało się z tym silne przeciwstawienie duszy ciału, a stąd koncepcja duszy jako bytu niematerialnego. 427 przed naszą erą — 347 przed naszą erą. Nauka o przyrodzie Platon był przekonany, że świat, w którym żyje człowiek – stworzony przez Demiurga na wzór doskonałych idei – jest w związku z tym możliwie najlepszym światem. Koncepcja celowej i rozumnej przyrody prowadziła Platona do twierdzenia o doskonałości świata. 427 przed naszą erą — 347 przed naszą erą. Nauka o poznaniu Utożsamienie duszy z rozumem prowadziło Platona do koncepcji poznania inteligibilnego – dusza poznaje idee bez udziału zmysłów, bezpośrednio je oglądając. Platon głosił więc wyższość poznania rozumowego nad zmysłowym – poznawalne za pomocą rozumu pojęcia ogólne wyprzedzają postrzeżenia zmysłowe. Platon uważał więc, że istnieje wiedza wrodzona (natywizm). 427 przed naszą erą. Etyka Oprócz koncepcji czterech cnót kardynalnych – mądrości, męstwa, umiarkowania i sprawiedliwości – Platon jest autorem teorii miłości. Miłość jest właściwym duszy dążeniem do osiągnięcia dobra. Poprzez miłość do przedmiotów zmysłowych, np. pięknych ciał, człowiek ma szansę wznieść się do umiłowania idei piękna. 25 przed naszą erą. Aleksandryjski schemat metafizyczny W wyniku kontaktu filozofii z judeochrześcijańską myślą religijną głównym problemem metafizyki stał się Bóg oraz jego relacja do świata. Metafizyka filozofów aleksandryjskich starała się pogodzić ze sobą dualizm (Boga i świata, ducha i materii, dobra i zła) z monizmem spirytualistycznym – przekonaniem, że Bóg – a nie materia – jest jedyną prawdziwą rzeczywistością. Aleksandryjski schemat metafizyczny, inspirowany między innymi Platońską nauką o ideach, składał się z trzech elementów: Boga, Logosu oraz materii. 25 przed naszą erą — 50. Ilustracja przedstawia mężczyznę w czerwonym stroju i czapką na głowie, spod której wystają jasne włosy. Mężczyzna czyta księgę. Filon z Aleksandrii żydowski filozof i teolog, twórca aleksandryjskiego schematu metafizyki, w którym wykorzystał Platońską koncepcję bytu idealnego, modyfikując ją w duchu religijnym. Boga, byt idealny, pojmował osobowo, zaś idee interpretował jako myśli i czyny Boga. 25 przed naszą erą. Ilustracja przedstawia schody, które prowadzą do jasnego nieba przez gwieździsty horyzont. Na dole schodów leży mężczyzna. Po schodach idą kobiety w jasnych szatach. Boga i materię dzieli przepaść. Bogu przypisywane są cechy platońskiego bytu idealnego: jest niezależny, samoistny, niezłożony niezmienny, wieczny i transcendentny. Materia, podobnie jak u Platona, jest bezkształtna, bezwładna i bezduszna. Logos jest ogniwem łączącym te skrajności, idealnym prawzorem materialnych rzeczy; u Filona Logos to zapożyczone od Platona idee, interpretowane jednak w duchu religijnym, jako myśli Boga. 100–200. Patrystyka Wchodu Tak zwani Apologeci Wschodu (św. Justyn Męczennik, Klemens Aleksandryjski, Orygenes, Grzegorz z Nyssy, Tacjan, Pseudo‑Dionizy, św. Jan z Damaszku) byli pierwszymi filozofami chrześcijańskimi – czerpiąc z tradycji greckiej, dążyli do rozwiązania problemów filozoficznych na gruncie Ewangelii. Ich działalność, prowadzona na terenach wschodniej części Cesarstwa Rzymskiego, rozpoczęła się w II w. n.e.
Interesujące ich problemy to:
- problem jedności Boga;
- problem stosunku Boga do świata;
- problem duszy;
- stworzenie nowej, zgodnej z Ewangelią metafizyki. 100. Platońskie źródła metafizyki chrześcijańskiej Na metafizykę chrześcijańską idealizm Platoński oddziaływał głównie za pośrednictwem aleksandryjskiego schematu metafizycznego, który legł u jej podłoża.
Istotną rolę odegrała również Platońska nauka o duszy. Koncepcja nieśmiertelnej i niematerialnej duszy jedynie pośrednio wynika z Ewangelii – została więc przejęta przez Apologetów z filozofii greckiej. Również pogląd, że ciało jest czymś obcym naturze ludzkiej – więzieniem duszy – ma pochodzenie Platońskie. Traducjanizm, czyli teoria, że wszystkie dusze istnieją odwiecznie, a przy narodzinach człowieka są nie tworzone, lecz tylko wprowadzane w ciała, nawiązywała z kolei do Platońskiej koncepcji preegzystencji duszy. 185–254. Rycina przedstawia starszego mężczyznę. Na jego twarzy są liczne zmarszczki. Nos mężczyzny jest duży. Oczy głęboko osadzone. Mężczyzna ma długie wąsy i brodę. Jest ubrany w długą szatę. Mężczyzna ma okrytą materiałem głowę. Przesłania ona jego czoło i częściowo policzki. Mężczyzna siedzi przy stole. W prawej ręce opartej o stół trzyma zwój papieru. Orygenes Filozof i teolog wczesnochrześcijański, jako filozof nawiązujący do Platona (koncepcja preegzystencji duszy), stoików i neoplatonizmu. 185 Przeciwstawienie rozumnej duszy i ciała Istnieje jakieś podobieństwo między umysłem i Bogiem, którego duchowym obrazem jest właśnie umysł, i dlatego umysł może zrozumieć cokolwiek z natury Bóstwa, zwłaszcza jeśli oczyści się i oddali od materii cielesnej.

Orygenes, De principiis, w: Stefan Świeżawski, Dzieje europejskiej filozofii klasycznej, PWN, Warszawa‑Wrocław 2000, s. 301. 185. Ilustracja przedstawia trzy sylwetki. Na dole jest sylwetka diabła. W środku sylwetka człowieka. Na górze sylwetka anioła. Człowiek jest według Orygenesa bytem pośrednim. Na skutek grzechu dusza została związana z pierwiastkiem obcym jej naturze – ciałem. Ma jednak możliwość wznieść się w hierarchii duchów lub upadać dalej, wybierając zło. To platońska (a źródłowo orficka) myśl o wędrówce duchów, które wznoszą się ku ideom lub upadają w cielesność. Dualizm duszy i ciała u Orygenesa jest bardziej radykalny niż u Platona – ciało jest czymś całkowicie obcym naturze duszy. O boskim pochodzeniu duszy świadczy jednak możliwość poznawania niematerialnych przedmiotów za pomocą rozumu – to znowu myśl platońska. 185. Piękno Wszechświat jest tworem bożym i jako taki nosi na sobie znamiona bożej doskonałości, musi być więc z racji swojej doskonałości ograniczony. […] Całość stworzenia jest arcydziełem bożym i przez to musi mieć granice i ład, które są zasadą piękna i harmonii oraz antytezą chaosu. Ograniczoność przestrzenna świata wypływa więc z jego piękna. Znamienne jest tu pokrewieństwo myśli Orygenesa z neoplatonizmem i znaczenie, jakie przypisuje on pięknu.

Stefan Świeżawski, Dzieje europejskiej filozofii klasycznej, PWN, Warszawa‑Wrocław 2000, s. 297. 185. Doskonałość świata W poglądzie swoim na doskonałość świata jest Orygenes całkowicie platonikiem. Mówi on, że świat stworzony przez Boga jest w pełni doskonały, co więcej, każdy byt, a specjalnie człowiek jest doskonały w swoim rodzaju. Zauważmy, że znajdujemy tu więcej aprioryzmu platońskiego niż realnego optymizmu chrześcijańskiego.

Stefan Świeżawski, Dzieje europejskiej filozofii klasycznej, PWN, Warszawa‑Wrocław 2000, s. 297. 204–269. Zdjęcie przedstawia rzeźbę głowy męskiej. Mężczyzna jest dojrzały. Na jego czole są poziome zmarszczki. Twarz mężczyzny jest pociągła. Mężczyzna ma wysokie czoło. Włosy mężczyzny są krótkie, przylegają do głowy. Mężczyzna ma niewielką brodę. Plotyn Filozof grecki, autor teorii emanacji, która stanowiła syntezę poglądów Platona i filozofów aleksandryjskich. Twórca neoplatonizmu. 204. Plotyn akceptuje dualizm duszy i ciała, zgodnie z którym są one przeciwstawnymi elementami w człowieku. Jego system metafizyczny był jednak monistyczny i spirytualistyczny – istnieje tylko jeden, idealny byt – Prajednia. Dla jego sformułowania istotna była Platońska ontologia – koncepcja idei.

Plotyńska Prajednia jest ponad bytem, ale ma w sobie pełnię wszystkiego, czego udziela. […] Ze względu na transcendencję Jedni nie można o niej orzekać, ale ze względu na to, że jest ona możnością wszystkiego, Plotyn opisuje ją za pomocą całego szeregu określeń. Jednia nie jest ‘czymś’, a zatem, zgodnie z platońskim przekonaniem, nie jest ona nawet bytem. Raczej udziela ona bytu, sama będąc poza bytem i poza umysłem.

Stefan Świeżawski, Dzieje europejskiej filozofii klasycznej, PWN, Warszawa‑Wrocław 2000, s. 229. 325–394. Obraz przedstawia mężczyznę w jasnej szacie z dwoma krzyżami. Mężczyzna ma krótkie włosy oraz długą brodę z wąsami. Wokół jego głowy jest aureola. Mężczyzna trzyma księgę. Grzegorz Nysseńczyk Filozof i teolog chrześcijański nawiązujący do Platońskiego idealizmu oraz dualizmu. Grzegorz miał szeroką znajomość filozofii starożytnej, jednak najistotniejsze miejsce w jego myśli zajmował platonizm oraz neoplatonizm. Używał koncepcji filozoficznych do interpretacji prawd wiary. Ślady Platońskiego idealizmu nosi jego interpretacja Stworzenia. Grzegorz głosił, że natura ludzka została pierwotnie stworzona jako idea w umyśle Boga, z czego wynika, że jest ona jedna i niezmienna. Dualizm duszy i ciała jest w jego nauce konsekwencją upadku człowieka, który odwrócił się od Boga. Nie był jednak do cielesności nastawiony negatywnie. Uznając wyższość duszy nad ciałem, głosił zakorzenioną w teorii idei myśl o jedności ludzkiej natury. 325. Platońska interpretacja dogmatu Trójcy Świętej Jakże osoby boskie mogą stanowić jedną substancję? Mogą, bo wprawdzie każda osoba boska jest oddzielna, ale boskość ich jest jedna i ta sama. Nazwa »bóg« oznacza nie osoby (w takim razie byłoby trzech bogów), lecz istotę, która jest jedna. Przyjąwszy Platoński punkt widzenia, Grzegorz nie widział już w dogmacie Trójcy nic szczególnego i tajemniczego; gdybyśmy – pisał – nazwę człowiek stosowali nie do jednostkowych ludzi, lecz do tego, co stanowi ich istotę, to Piotr, Paweł i Barnaba byliby nie trzema, lecz jednym człowiekiem.

Władysław Tatarkiewicz, Historia filozofii. Filozofia starożytna i średniowieczna, PWN, Warszawa 1997, s. 189. 325. Platońska interpretacja stworzenia Gatunek miał [Grzegorz] za pierwotniejszy od jednostek; w związku z tym uważał, że pierwotnym tworem Boga był człowiek jako gatunek, wieczny a pozbawiony cech jednostkowych; jako gatunek nie istniał on realnie, lecz tylko idealnie w umyśle Boga.

Władysław Tatarkiewicz, Historia filozofii. Filozofia starożytna i średniowieczna, PWN, Warszawa 1997, s. 189. 354–430. Obraz przedstawia starszego mężczyznę. Jest on łysiejący. Ma szpakowate, rzadkie włosy. Na jego twarzy są zmarszczki. Mężczyzna ma szpakowatą, długą brodę i wąsy. Siedzi na złotym, bogato rzeźbionym fotelu. Lewą rękę wspiera na stole i otwartej księdze. W dłoni trzyma gorejące serce. Prawą rękę, z gęsim piórem, wspiera na oparciu fotela. Głowę ma odwróconą tyłem do stołu. Patrzy na światło z napisem Veritas. Za jego plecami stoi pulpit z otwartą księgą. Mężczyzna ubrany jest w białą szatę. Na niej ma założony złoty ornat biskupi. Jest on bogato haftowany w postacie świętych. Na piersiach ma klamrę, a w jej środku twarz Jezusa Chrystusa. Augustyn Filozof i teolog, czołowy przedstawiciel Patrystyki.

Augustyn stworzył pierwszy całościowy wykład nauki chrześcijańskiej, oparty na neoplatonizmie, koncentrujący się na Bogu i losie człowieka zgubionego przez grzech i zgubionego przez łaskę
Leksykon PWN

Myśl Augustyna opierała się na platońskim dualizmie oraz idealizmie. Podział na świat materii i niematerialnych idei rozumiał Augustyn w duchu religijnym – jako dualizm świata i Boga. Podobnie jak Platon, pojmował on również człowieka – jako nieśmiertelną duszę, która w swojej ziemskiej egzystencji została związana z grzesznym ciałem. Augustyn różnił się istotnie od Platona w poglądach dotyczących poznania. Uznawał je za płynące z Bożej łaski oświecenie (iluminizm). Jednak pomimo tych różnic, Augustyn wyrażał swoje poglądy w kategoriach Platońskiej teorii idei. Iluminację określał bowiem jako uczestnictwo w ideach boskich. 354. Idee jako wzory rzeczy a problem stosunku Boga do Stworzenia Zasada uczestnictwa sformułowana przez Augustyna jest oparta na założeniu, że nic nie może się samo doskonalić, ponieważ nie może dać sobie tego, czego nie posiada. Tylko pierwsze zasady są wieczne i niezmienne, zatem świat duchowy, w którym tkwi nasz rozum, może stać się doskonały tylko poprzez uczestnictwo w boskich ideach – prawdach. […] Wedle augustyńskiej zasady egzemplaryzmu we wszystkich bytach odbija się coś z Boga, wszystkie one są jego podobiznami lub śladami.

Stefan Świeżawski, Dzieje europejskiej filozofii klasycznej, PWN, Warszawa‑Wrocław 2000, s. 343. 354. Poznawcza funkcja duszy Dusza stworzona do poznania prawdy jest podłożem niezniszczalnej Prawdy ([nawiązanie do platońskiego dialogu] Fedon) i nosicielką wiecznych prawd. […] A więc dusza ulega zniszczeniu w tym stopniu, w jakim błądzi, ale błąd może jej tylko szkodzić, nie może jej zniweczyć.

Stefan Świeżawski, Dzieje europejskiej filozofii klasycznej, PWN, Warszawa‑Wrocław 2000, s. 353. 354. Augustynizm to ogólna nazwa kierunków myślowych opartych na filozofii Augustyna. Augustynizm był jednym z dwóch kluczowych nurtów filozofii średniowiecznej, konkurencyjnym wobec tomizmu. Podczas gdy filozofia Tomasza z Akwinu opierała się na filozofii Arystotelesa, najważniejszymi punktami odniesienia dla augustynizmu były platonizm oraz neoplatonizm. 800–1200. Ilustracja przedstawia równanie: pomidor równa się puste kółko plus plama koloru czerwonego. Spór o uniwersalia Jedną z głównych kwestii dyskutowanych przez filozofię średniowieczną były uniwersalia (powszechniki). Ten problem ontologiczny dotyczył stosunku porządku pojęciowego do rzeczywistości pozamyślowej. Platońska koncepcja idei, czyli realnie istniejących przedmiotów pojęć ogólnych (piękno samo w sobie itd.) położyła podwaliny pod skrajny realizm, czyli pogląd, zgodnie z którym pojęcia tego rodzaju mają swoje realnie istniejące odpowiedniki w rzeczywistości pozamyślowej. Skrajny realizm utrzymywał się w Europie przede wszystkim w okresie od IX do XII wieku.
Czy pojęcie takie jak czerwień oraz krągłość są realnie istniejącymi przedmiotami, czy tylko pojęciami znajdującymi się w moim umyśle? Przekonanie, że czerwień oraz kulistość istnieją niezależnie od czerwonych i kulistych przedmiotów ma platońską genezę. 1400–1500. Odrodzenie. Po teocentrycznej, zainteresowanej przede wszystkim Bogiem, filozofii średniowiecza XV i XVI wiek to czas działalności humanistów – uczonych, którzy zainteresowani byli człowiekiem i jego wytworami. Zainteresowaniu temu towarzyszył antropocentryzm, czyli skłonność do patrzenia na wszystkie sprawy z perspektywy człowieka.
Studiowanie człowieka wymagało sięgnięcia do autorów starożytnych. Najważniejszym filozofem dla renesansowego humanizmu był Platon. Jego pisma, nieznane na Zachodzie, zostały przywiezione w XV wieku z Bizancjum wraz z kultem postaci Platona, będącego w oczach uczonych Odrodzenia mistykiem i okultystą.
Platonizm dotarł do humanistów w interpretacji Plotyna – a więc jako starożytny neoplatonizm. Odrodzenie przejęło Platońską teorię miłości, łącząc ją z nauką o miłości Boga. Renesansowe odczytanie Platona było eklektyczne – godziło go z elementami teologii chrześcijańskiej, żydowskiej czy z filozofią Arystotelesa. 1600–1700. Nowożytny racjonalizm. Po eklektycznej filozofii Renesansu XVII wiek charakteryzuje się dążeniem do wytworzenia systemów filozoficznych. Zainteresowanie matematyką (Leibniz, Pascal, Kartezjusz) łączy się ze spekulatywną metodą uprawiania filozofii. Jej podstawą jest w XVII wieku racjonalna epistemologia, na której opiera się metafizyka. Choć można wskazać różne źródła XVII‑wiecznego racjonalizmu, jednym z nich jest Platońska nauka o poznaniu. 1596–1650. Obraz przedstawia portret dojrzałego mężczyzny. Mężczyzna ma owalną twarz. Jego włosy są półdługie, falujące, starannie ułożone. Sięgają ramion. Mężczyzna ma wyraźnie zaznaczone brwi i wyraziste oczy. Jego nos jest duży. Mężczyzna ma niewielkie wąsy i krótką brodę tuż pod dolną wargą. Ubrany jest w obszerną, ciemną szatę. Pod szyją ma duży, biały kołnierz. W ręku trzyma kapelusz. René Descartes (Kartezjusz) Francuski filozof, fizyk i matematyk. Twórca dualistycznej metafizyki oraz jej uzasadnienia – racjonalnej epistemologii.
Platońskie rozróżnienie duszy i materii jest obecne w dualizmie duszy i ciała Kartezjusza. Jednakże, choć u Platona dusza spełniała również pewne biologiczne funkcje, dualizm Kartezjusza była skrajny – dusza i ciało są od siebie niezależne.
Koncepcja idei była tylko jedną z inspiracji filozofii Kartezjusza. Platońska teoria poznania inteligibilnego łączy się z Kartezjańskim racjonalizmem. Poznanie rozumowe jest tu nie tylko uważane za lepsze niż niepewne poznanie zmysłowe. W istocie to niezależny od doświadczenia ogląd rozumu umożliwia późniejsze postrzeżenia zmysłowe. W tym sensie natywizm Kartezjusza – przekonanie, że w umyśle człowieka istnieją pewne wrodzone, niezależne od doświadczania idee – nawiązuje do nauki o poznaniu Platona – teorii anamnezy. 1685–1753. Obraz przedstawia portret młodego mężczyzny. Mężczyzna siedzi a fotelu, jest ubrany w czarną szatę, pod szyją na stójkę z dwoma wyłogami, na głowie ma czarny beret. Twarz mężczyzny jest owalna, oprawa oczu jasna, nos prosty. Mężczyzna trzyma w lewej ręce książkę. George Berkeley George Berkeley (1685–1753) – filozof angielski, zwolennik idealizmu w ontologii. Podobnie jak wcześniej Platon, Berkeley przeciwstawiał się materializmowi. Istotnie różnił się jednak od greckiego filozofa, podważał bowiem istnienie obiektywnej rzeczywistości. Jedynym, co istnieje, jest według niego myślący podmiot – „ja sam” (solipsyzm). Berkeley sprowadził w ten sposób świat zewnętrzny do wrażeń oraz idei umysłu (idealizm subiektywny). O ile Platon głosił, że oprócz świata rzeczy istnieje świat idei, Berkeley stał na stanowisku, że materia nie jest realna (immaterializm), zaś to, co istnieje naprawdę jest z natury duchowe (spirytualizm). Te duchowe byty utożsamiał z umysłem oraz Bogiem. 1770– 1831. Obraz przedstawia portret starszego mężczyzny. Jest on lekko łysiejący, szpakowaty. Jego włosy są zaczesane na twarz. Jego twarz jest pociągła. Są na niej liczne zmarszczki i opuchlizna pod oczami. Mężczyzna ubrany jest w futro z kołnierzem. Ma surdut i koszulę ze stójką. Pod szyją ma zawiązaną apaszkę. Georg Wilhelm Friedrich Hegel Filozof niemiecki uznawany za twórcę nowoczesnej postaci idealizmu. Podobnie jak Platon, Hegel w ontologii zwolennikiem idealizmu obiektywnego, czyli poglądu, zgodnie z którym prawdziwa natura rzeczywistości nie jest materialna, lecz idealna. Podczas gdy u Platona idee były wzorami materialnych rzeczy, Hegel uważał, że cała rzeczywistość jest przejawem samorozwoju Absolutu (ducha, rozumu historycznego), który stopniowo uświadamia sobie własną wolność. Proces rozwoju ducha dokonuje się według praw dialektyki – każdy stan rzeczy (teza) prowadzi do swojej negacji (antyteza), która zostaje z kolei przezwyciężona przez syntezę, która godzi sprzeczności między tezą a antytezą. W ten sposób Hegel tłumaczył historię kultury. Dialektyka, która u Platona była przede wszystkim metodą dyskutowania polegającą na przezwyciężaniu sprzeczności obecnych w twierdzeniach przeciwnika lub metodą dochodzenia do prawdy polegającą wznoszeniu się ku pojęciom ogólnym, w idealizmie Hegla stała się koncepcją ontologiczną, ukazującą rzeczywistość jako proces znoszących się przeciwieństw.