Przemysł jest sektorem gospodarki, który zajmuje się wydobyciem surowców mineralnych i przetwarzaniem ich na środki produkcji (maszyny, urządzenia wykorzystywane w procesie pracy, a także środki konsumpcji, np. żywność, AGD, odzież). Wyróżnia się szereg czynników wpływających na lokalizację przemysłu.

Czynniki przyrodnicze lokalizacji przemysłu

Baza surowcowa

Transport surowców mineralnych, płodów rolnych czy zasobów leśnych może być nieopłacalny z uwagi na ich dużą wagę, dlatego zakłady zlokalizowane są zwykle w rejonie występowania i pozyskiwania surowców oraz półproduktów. Innym powodem może być utrata właściwości lub wagi surowców w trakcie transportu (na przykład buraków cukrowych czy trzciny cukrowej).

Baza surowcowa jako czynnik lokalizacji przemysłu - przykłady - galeria fotografii 

R19B3S5LVVTND

Zdjęcie przedstawia koparkę w trakcie pracy w kopalni odkrywkowej. Koparka pracuje na zboczu, z którego osypuje się materiał. Unosi się gęsty kurz.

R1Q2DZ8E16DQX

Zdjęcie przedstawia budynki i konstrukcje huty. To liczne kominy. Na pierwszym planie są żelazne konstrukcje.

R1ZVSPNHXH8ZA

Zdjęcie przedstawia budynki cukrowni. Po prawej stronie jest duży, okrągły silos i komin. Po lewej stronie są niższe silosy.

Baza surowcowa decyduje o lokalizacji:

• zakładów przemysłu wydobywczego (kopalni), ponieważ powstają one zawsze w miejscu złóż surowców, jak również zakładów produkujących materiały budowlane i zakładów przemysłu drzewnego,

• zakładów zużywających tanie surowce w dużej ilości (np. huty),

• zakładów przetwarzających surowce, które źle znoszą transport (np. cukrownie, elektrownie opalane węglem brunatnym).

W zależności od uzależnienia od surowców, wyróżnia się następujące rodzaje lokalizacji przemysłu:

• przymusową – dotyczy przemysłu wydobywczego, który uzależniony jest od miejsc występowania surowców,

RAFX17EAPO3ME

Zdjęcie przedstawia platformę wydobywczą na pełnym morzu. Konstrukcja wsparta na dnie morskim. Ma jedną wyższą wieżę oraz kilka dźwigów. Na morzu przy platformie stoi statek.

• związaną – gdy waga surowca jest większa od wagi wyrobu gotowego, np. hutnictwo żelaza, miedzi, aluminium, przemysł cukrowniczy,

R1PQEOHMGGSOM

Zdjęcie przedstawia teren pagórkowaty, na którym znajduje się kombajn górniczy. Na terenie brak roślinności, ziemia jest zdegradowana. W tle są liczne kominy elektrowni. Z kominów unosi się dym.

• swobodną – gdy waga surowca nie przekracza wagi wyrobu gotowego, np. przemysł zbożowo‑młynarski, elektrotechniczny i elektroniczny, produkcja środków transportu.

R9GARZ93TLPO9

Metalowy regał z drewnianymi półkami wypełniony pieczywem. Na różnych poziomach leżą bułki i drożdżówki, na niższych półkach równo ustawione bochenki chleba; część pieczywa jest w foliowych woreczkach.

Baza energetyczna

Z czynnikiem tym związane są zakłady wykorzystujące dużą ilość energii elektrycznej w procesach technologicznych. Im dalej zakłady znajdują się od elektrowni, tym większe są straty związane z przesyłaniem energii. Może to być energia wytworzona z surowców energetycznych lub odnawialnych źródeł energii.

Jest to czynnik podstawowy tylko dla zakładów o dużym zużyciu energii na jednostkę wyrobu. Spora ilość energii potrzebna jest szczególnie w zakładach, gdzie na dużą skalę prowadzi się elektrolizęelektrolizaelektrolizę (rafinacja miedzi, otrzymywanie aluminium czy magnezu). Najbardziej energochłonne zakłady to: kopalnie, huty metali nieżelaznychmetale nieżelazne (kolorowe)metali nieżelaznych (np. huty aluminium) czy zakłady chemiczne.

R1BQP78EF8VFA

Zdjęcie przedstawia wnętrze zakładu. To duża hala. Po lewej stronie w jednym rzędzie są identyczne konstrukcje zbliżone kształtem do stożków.

Dostęp do wody

Woda ma wszechstronne zastosowanie w przemyśle. Jest surowcem do produkcji napojów (soków, piwa, wód mineralnych), a także stanowi surowiec pomocniczy do mycia warzyw i owoców. Służy również do chłodzenia maszyn i urządzeń oraz odprowadzania i utylizacji ścieków przemysłowych.

R1ZAUUK2A4L8N

Zdjęcie przedstawia wysoką konstrukcję zapory wodnej. Bariera jest betonowa. Nad zaporą jest zbiornik wodny, w dolnej części zapory płynie rzeka.

RBBVT6APKXE3L

Zdjęcie nocne przedstawia dwie chłodnie kominowe. Wydobywa się z nich para. Na pierwszym planie jest zbiornik wodny.

Najbardziej wodochłonne są zakłady przemysłu celulozowo‑papierniczego, włókienniczego, spożywczego, chemicznego, energetycznego i hutniczego. Zakłady tego typu lokalizowane są nad dużymi rzekami i jeziorami.

Bariery ekologiczne i jakość środowiska

Pewne zakłady przemysłowe degradują środowisko, dlatego ich lokalizacja musi uwzględniać ochronę obszarów o cennych walorach przyrodniczych i antropogenicznych przed negatywnymi skutkami uprzemysłowienia. Chodzi tu o zakłady, które zajmują dużą powierzchnię (np. kopalnie odkrywkowe) oraz wytwarzają znaczną ilość zanieczyszczeń (np. elektrownie cieplne, huty). Należy pamiętać jeszcze o takich czynnikach jak klimat, fizjonomia i ukształtowanie terenu, jednakże ze względu na możliwości i postęp techniczny nie stanowią one obecnie przeszkody w lokalizacji przemysłu.

Czynniki pozaprzyrodnicze lokalizacji przemysłu

Najogólniej czynniki pozaprzyrodnicze lokalizacji przemysłu można podzielić na dwie grupy.

1. Czynniki techniczno‑ekonomiczne:

• rynek zbytu,

• zasoby siły roboczej i jej kwalifikacje,

• dostępność terenów budowlanych,

• infrastruktura techniczna,

• baza energetyczna,

• kooperacja firm,

• korzyści aglomeracji,

• niekorzyści aglomeracji,

• korzyści deglomeracji,

• zaplecze naukowo‑badawcze i techniczne,

• kapitał.

2. Czynniki społeczno‑polityczne:

• polityka państwa (czynniki polityczne),

• czynniki społeczne,

• czynniki strategiczne (wojskowe).

Czynniki techniczno‑ekonomiczne

Do pierwszej grupy zalicza się m.in. zasoby i kwalifikacje siły roboczej. Działy przemysłu tradycyjnego wymagają dużej liczby pracowników, głównie na stanowiskach robotniczych. Wiąże się to zatem z bardzo dużymi kosztami. Niewielkie znaczenie ma natomiast wykształcenie i poziom kompetencji kadry pracowniczej. Preferencyjnymi terenami lokalizacji takich zakładów są obszary peryferyjne, regiony o dużym bezrobociu lub aglomeracje w krajach o niskich kosztach pracy. Z kolei przemysł high‑tech nie wymaga dużej liczby pracowników, lecz stawia na ich jakość – wykształcenie, kwalifikacje i doświadczenie. Mała liczba pracowników jest związana z niższymi kosztami, jednakże należy pamiętać, że w tej grupie przemysłu potrzebny jest duży udział pracowników na stanowiskach nierobotniczych. Odpowiednie do lokalizacji przemysłu zaawansowanych technologii są duże aglomeracje i miasta uniwersyteckie. Taka współpraca z placówkami naukowymi jest kolejnym czynnikiem techniczno‑ekonomicznym. Wiele branż przemysłowych (np. elektroniczna czy chemiczna) w sposób bezpośredni współdziałają z ośrodkami naukowymi, co wpływa na zwiększenie liczby wykwalifikowanych pracowników. Oprócz tego niewątpliwie duże znaczenie ma wielkość i bliskość rynku zbytu, szczególnie jeśli chodzi o zakłady nastawione na rynek regionalny i lokalny. W sąsiedztwie dużych miast lokalizuje się m.in. przemysł spożywczy, tak aby obniżyć koszty produkcji i zwiększyć konkurencyjność na rynku. Przede wszystkim chodzi tu o produkcję dóbr niewiele tracących na wadze w czasie obróbki lub procesu ich wykonywania, a także nietrwałych czy uciążliwych w transporcie. Do tej grupy zalicza się także infrastrukturę technicznąinfrastruktura technicznainfrastrukturę techniczną. Wśród niej wyróżnia się głównie sieć komunikacyjną i przesyłową: energetyczną, wodno‑kanalizacyjną, gazociągi i naftociągi. Wszystkie te czynniki związane są z poziomem rozwoju społeczno‑ekonomicznego. Wraz z jego wzrostem rośnie bowiem liczba placówek naukowo‑badawczych, gęstość infrastruktury oraz liczba i jakość wykwalifikowanych pracowników. Zwiększa się także rynek zbytu, który cechuje większy konsumpcjonizm. Kolejnym czynnikiem jest dostęp do bazy energetycznej, bez której nie mógłby funkcjonować żaden zakład. W państwach wyżej rozwiniętych stosuje się co prawda obecnie energooszczędne technologie i zwiększa się udział produkowanej energii pochodzącej z OZE, jednakże w przypadku przemysłu energochłonnego (m.in. hutnictwa) czynnik ten jest wciąż bardzo istotny. W tej grupie czynników można wskazać także korzyści aglomeracji i deglomeracjideglomeracja przemysłudeglomeracji. Skupienie zakładów w obrębie jednej aglomeracji obniża koszty transportu i produkcji, a ponadto ułatwia wymianę doświadczeń między ośrodkami i specjalizację produkcji. Zbyt duża koncentracja nie jest jednak zaletą, dlatego w wielu rejonach następuje przenoszenie zakładów z aglomeracji na tereny wiejskie. Zapewnia to większą przestrzeń i tańszą ziemię pod budowę inwestycji. Ponadto występują tam często niższe podatki, środowisko jest czystsze i w wielu przypadkach mamy tam do czynienia z łatwiejszym dostępem do siły roboczej niż na dużych obszarach zurbanizowanych.

R1XFC1D4XHKHC

Na zdjęciu z przodu znajduje się pionowa szyba, za którą ułożone są w rzędach różne rodzaje wypieków - od lewej: pizzeriny, wianki, pączki, kwadratowe wypieki z poziomymi nacięciami na wierzchu, rogaliki, drożdżówki. Z tyłu po prawej stronie są zawieszone jedna nad drugą drewniane półki, na których leżą chleby okrągłe, owalne i podłużne. Po lewej stronie od półek wisi nieduża czarna tablica z odręcznymi napisami wykonanymi białą kredą.

RSBA4ZZOH5BS2

Ilustracja w niebieskich barwach, w klimacie nowoczesnych technologii. Od dołu umieszczono półkole kuli ziemskiej. Od góry po lewej znajduje się sztuczny satelita w czterema prostokątnymi skrzydłami. Na całej szerokości ilustracji wprowadzono drobne linie i wykresy imitujące dane komputerowe.

Czynniki społeczno‑polityczne

Do grupy czynników społeczno‑politycznych zalicza się m.in. politykę państwa, która może sprzyjać przyciąganiu inwestorów w określone miejsca poprzez budowę dróg, specjalne ulgi na tworzenie miejsc pracy lub udzielenie kredytów firmom, które zdecydują się na lokalizację przedsiębiorstw na terenach o słabszym zagospodarowaniu. Innym czynnikiem są regulacje prawne, które wprowadzają ulgi podatkowe, bariery celne oraz stosowne zapisy w planach zagospodarowania przestrzennego. Takie przepisy mogą albo zachęcać do zakładania działalności na określonym obszarze, albo zniechęcać przedsiębiorców, aby ochronić i zabezpieczyć cenne przyrodniczo obszary. Osobną kwestią są czynniki społeczne, do których zaliczyć można organizacje społeczne, ekologiczne i związki zawodowe, wpływające na decyzje o przyszłym położeniu zakładów. Również poziom infrastruktury społecznejinfrastruktura społecznainfrastruktury społecznej (placówki edukacyjne, sportowo‑rekreacyjne, służba zdrowia) odgrywa ważną rolę podczas lokalizacji inwestycji. Do tej grupy zalicza się także czynniki behawioralneczynniki behawioralne lokalizacji przemysłuczynniki behawioralne (wizerunek miejsca inwestycji, mentalność lokalnej społeczności) i strategiczne (umożliwiające ewentualny kamuflaż zakładów wynikający z potrzeb militarnych).

O lokalizacji przemysłu decyduje najczęściej więcej niż jeden czynnik. Im niższy stopień rozwoju gospodarczego państwa, tym większe znaczenie czynników przyrodniczych. W krajach wysoko rozwiniętych rozwój przemysłu zaawansowanej technologii sprawił, że rośnie rola takich czynników pozaprzyrodniczych jak: kwalifikacje siły roboczej, bliskość placówek naukowo‑badawczych, rozwinięta infrastruktura komunikacyjna, natomiast ważnym czynnikiem przyrodniczym jest jakość środowiska naturalnego.