Przemysłem nazywamy dział gospodarki, który zajmuje się wydobyciem surowców mineralnych i dostosowywaniem ich do potrzeb ludzi, a także przetwarzaniem surowców na środki produkcji (np. maszyny, urządzenia wykorzystywane w procesie pracy) oraz środki konsumpcji (przedmioty zaspokajające bezpośrednie potrzeby ludności). Proces ten przebiega przy użyciu wyspecjalizowanych maszyn. Obok tradycyjnych gałęzi (np. przemysł włókienniczy, energetyczny, drzewny) istnieje również przemysł zaawansowanych technologii, który wymaga dużo bardziej wyspecjalizowanej kadry oraz specyficznych warunków rozwoju.

Struktura przemysłu

Struktura przemysłu w skali świata jest silnie zróżnicowana. W krajach wysoko rozwiniętych znaczny udział ma przemysł zaawansowanych technologii. Z kolei w krajach rozwijających się brak możliwości kapitałowych, brak wykształconej kadry i słabo rozwinięty rynek zbytu sprawiają, że produkcja nadal związana jest z górnictwem, przemysłem lekkim i spożywczym. W latach 60. XX w. tak zwane „tygrysy azjatyckie” (Singapur, Korea Południowa, Hongkong, Tajwan) stworzyły korzystne dla inwestorów warunki do zakładania przedsiębiorstw produkujących na eksport w zamian za liberalne przepisy podatkowe, niskie ceny gruntów i tanią siłę roboczą. Z czasem kraje te zaczęły odgrywać ważną rolę w produkcji elektroniki użytkowej. Osiągnęły też wysoki wzrost gospodarczy. Do nowo uprzemysłowionych krajów zalicza się Chiny, Brazylię, Indie, Argentynę oraz Meksyk. Specjalizacja światowej produkcji zależy od istniejącej bazy surowcowej i energetycznej. Im większy kraj, tym bardziej zróżnicowana jest jego struktura przemysłu.

Tendencje w obecnym rozwoju przemysłu

• Kraje wysoko rozwinięte dążą do deglomeracji (rozpraszania) okręgów przemysłowych.

• W krajach rozwijających się występuje koncentracja przemysłów i tworzenie nowych ośrodków i okręgów przemysłowych (głównie surowcowych).

• Istnieją rządowe, regionalne i lokalne programy wspierania przedsiębiorczości oraz transferu technologii, aby rozwijać nowe rozwiązania technologiczne.

• Restrukturyzacja okręgów przemysłowych w krajach wysoko rozwiniętych prowadzi do zmian w strukturze gałęziowej przemysłu (zamykania hut i kopalń) oraz rozwoju technopolii; ma też znaczący wpływ na globalną gospodarkę, ponieważ dostarcza nowoczesnych rozwiązań technologicznych oraz materiałów i produktów innym gałęziom przemysłu, a także pozostałym sektorom gospodarki (rolnictwu i usługom).

• Kraje wysoko rozwinięte lokalizują wiele fabryk w krajach słabo rozwiniętych (dotyczy to przede wszystkim przemysłu ciężkiego).

Zakłady przemysłowe przenoszone są do krajów słabo rozwiniętych z uwagi na:

• tańszą siłę roboczą,

• ulgi podatkowe i obniżenie kosztów produkcji,

• mniej surowe przepisy dotyczące ochrony środowiska (eksport brudnych technologii).

• wysokie koszty modernizacji zakładów przemysłu ciężkiego w krajach wysoko rozwiniętych.

Restrukturyzacja przemysłu to ogół przemian w gospodarce prowadzących do zmiany struktury gałęziowej przemysłu przy zastosowaniu nowoczesnych rozwiązań technologicznych i modernizacji ciągów produkcyjnych. Dotyczy zarówno aspektów ekonomicznych, jak i społecznych oraz środowiskowych. Restrukturyzacji podlegają w największym stopniu okręgi surowcowe, w których dominowały tradycyjne gałęzie przemysłu (górnictwo, hutnictwo, przemysł włókienniczy). Na przykład w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym, gdzie koncentrował się przemysł ciężki, zamyka się nierentowne kopalnie, huty o przestarzałym cyklu produkcji czy działające przy tych obiektach elektrownie. Na terenie zlikwidowanych przedsiębiorstw powstają mniejsze prywatne zakłady przemysłowe cechujące się większą wydajnością pracy, często z udziałem kapitału zagranicznego. Ogranicza się rozwój przemysłów energochłonnych oraz materiałochłonnych i jednocześnie zwraca się uwagę na przestrzeganie norm ekologicznych. Podstawowymi problemami w restrukturyzacji GOP‑u są wysokie potrzeby finansowe oraz niskie kwalifikacje pracowników.

RV4ZLFSG3SA4D

Na zdjęciu przedstawiono zamkniętą w 2000 roku kopalnię węgla kamiennego w Czewionce‑Leszczynach. Zabudowania kopalni stanowią głównie opuszczone budynki. Większość z nich jest zbudowana z czerwonej cegły. Nad nimi górują opuszczone windy górnicze; na ich szczycie widoczne są koła, których zadaniem było przesuwanie taśm służących do transportowania węgla. Nad zabudowaniami góruje również wysoki komin. Obok kopalni poprowadzone są tory kolejowe.

Czynniki lokalizacji przemysłu zaawansowanych technologii

Na lokalizację przemysłu zaawansowanych technologii mają wpływ:

• wysoko wykwalifikowana kadra niezbędna zarówno na etapie produkcji, jak i sprzedaży oraz obsługi klienta,

• sąsiedztwo uczelni i instytutów naukowo‑badawczych, które pracują nad nowymi rozwiązaniami technologicznymi i kształcą nową kadrę,

• doskonale rozwinięta infrastruktura transportowa (zwłaszcza lotniska i drogi) i związana z nią dostępność komunikacyjna,

• wysoki stopień czystości środowiska naturalnego (czysta woda i powietrze wymagane są w produkcji np. czystego krzemu czy półprzewodników),

• duże zasoby finansowe na badania innowacyjne, wdrażanie etapów produkcji, modernizację procesu produkcji, reklamę oraz uwzględnienie tzw. kapitału ryzyka,

• atrakcyjny krajobraz zachęcający pracowników do spędzania wielu godzin w pracy i wpływający na efektywność pracy umysłowej.

W procesach produkcyjnych przemysłu high‑tech powszechna jest komputeryzacja i automatyzacja. Przemysł high‑tech obejmuje przede wszystkim przemysł:

• elektroniczny – produkcja sprzętu RTV i AGD, komputerów, układów scalonych, procesorów,

• środków transportu – produkcja samochodów, statków, samolotów, śmigłowców oraz statków kosmicznych,

• precyzyjny – produkcja sprzętu medycznego, urządzeń mierniczych, sprzętu optycznego,

• farmaceutyczny – produkcja leków i biotechnologiibiotechnologiabiotechnologii.

RGJRRQM393SF2

Zdjęcie przedstawia zautomatyzowany park maszynowy w fabryce samochodów BMW. Na podeście widoczne są dolne elementy karoserii. Dookoła nich znajdują się skomplikowane roboty, które posiadają ramiona, służące do montowania kolejnych elementów auta.

Cechy przemysłu zaawansowanych technologii

Przemysł zaawansowanych technologii jest kapitałochłonny: wymaga kosztownych badań naukowych i marketingowych. Jednocześnie zużywa małe ilości surowców, oferuje wysoką jakość nowoczesnych produktów i przynosi szybsze zyski niż tradycyjny przemysł. Zakłady podlegają ciągłemu unowocześnianiu w celu sprostania konkurencji i potrzebom rynku, zatrudniając w tym celu wysoko wykwalifikowaną kadrę specjalistów. Pomiędzy wieloma zakładami ma miejsce szeroka kooperacja. Małej lub średniej wielkości przedsiębiorstwa zatrudniają z reguły kilkadziesiąt osób i pracują najczęściej dla uznanego na rynku producenta. Mogą też być własnością międzynarodowych koncernów (np. Microsoft, Samsung, Siemens, Toshiba). Ponadto można wyróżnić takie cechy, jak technicznie trudne i skomplikowane procesy produkcji, stałe unowocześnianie produkcji, krótki cykl żywotności produktu oraz znaczny udział kadry naukowej i inżynieryjno‑technicznej w zatrudnieniu.

Fazy produkcji w przemyśle zaawansowanych technologii:

• faza innowacji – opracowywanie nowych produktów i ich testowanie. Ważnym elementem tej fazy jest zaplecze naukowe, prowadzenie badań, posiadanie odpowiedniego kapitału, dobrze wykwalifikowana siła robocza, otoczenie firm o podobnej formie działalności oraz walory środowiskowe i krajobrazowe;

• faza produkcji masowej – głównym czynnikiem są ograniczone koszty pracy, z uwagi na które zakłady zajmujące się montażem produktów high‑tech przenoszone są do krajów, gdzie siła robocza jest tania. Państwa stosują rozmaite ulgi podatkowe, zachęcając inwestorów do ulokowania kapitału na danym obszarze.

Zróżnicowanie regionalne przemysłu zaawansowanych technologii

Unia Europejska pod względem przemysłu zaawansowanych technologii przegrywa w rankingach z Azją Środkowo‑Wschodnią oraz Stanami Zjednoczonymi. Głównymi gałęziami przemysłu na terenie UE są przemysł:

• motoryzacyjny – głównie firmy pochodzące z Niemiec (Volkswagen, Daimler AG, BMW), Holandii (Fiat Chrysler), Francji (Peugeot, Renault) oraz Szwecji (Volvo),

• elektrotechniczny i elektroniczny (Nokia, Bosh, Philips, Siemens, Ericsson, Alcatel),

• chemiczny – głównie farmaceutyki i biotechnologie (firmy Bayer, Sanofi‑Aventis, GlaxoSmithKline i AstraZeneca),

• lotniczy – Airbus z Holandii.

Największe firmy w rankingu innowacyjności na świecie (2023 r.)

Źródło: Boston Consulting Group, Most Innovative Companies 2023.

R17XTDNJRLF7T

Zdjęcie z lotu ptaka przedstawia główną siedzibę Apple w San Francisco. Jest to budynek w kształcie okręgu z białymi ścianami i  czarnym dachem. Na dachu są poustawiane panele fotowoltaiczne. W środku budynku na planie okręgu jest park. Są w nim liczne drzewa, staw, a na środku model tęczy.

Skutki rozwoju przemysłu nowoczesnych technologii

Rozwój przemysłu high‑tech niesie za sobą daleko idące zmiany i wiele z nich może być korzystnych. Głównym elementem rozwoju jest zmniejszenie presji na środowisko naturalne wywołane przemysłem. Zaawansowane technologie w znacznie mniejszym stopniu ingerują w środowisko, co może przyczynić się m. in. do zmniejszenia globalnego ocieplenia klimatu. Przemysł zaawansowany wraz z rozwojem będzie wypierał przemysł tradycyjny. Do zagrożeń związanych z rozwojem przemysłu high‑tech można zaliczyć:

• bezrobocie związane z likwidacją stanowisk pracy, które są zastąpione przez maszyny,

• trudności z dostosowaniem się społeczeństwa (głównie osób starszych) z obsługą nowych technologii w życiu codziennym,

• zmniejszenie znaczenia obszarów peryferyjnych wraz z rozwojem metropolizacji,

• osoby o niskich kwalifikacjach oraz pracownicy fizyczni mogą liczyć się z pogorszeniem statusu finansowego i społecznego,

• pogorszenie relacji ludzkich i zastąpienie ich technologią,

• czas wolny od obowiązków spędzany z wykorzystaniem technologii,

• zwiększenie nierówności społecznych.