Industrializacja jest to proces uprzemysłowienia, odgrywa bardzo ważną rolę w postępie cywilizacyjnym. Proces industrializacji tworzy nowe miejsca pracy, zwiększa wzrost gospodarczy oraz przynosi zmiany w zarządzaniu systemami społeczno‑ekonomicznymi. W szerokiej perspektywie industrializacja zwiększa znaczenie sektora usług. W sytuacji, w której sektor ten ma przewagę nad sektorem przemysłowym, mamy do czynienia z przejściem gospodarki w erę poprzemysłową (postindustrialną).

Z industrializacją związany jest też proces przekształcania się społeczeństwa tradycyjnego, głównie rolniczego w społeczeństwo przemysłowe dzięki wprowadzeniu gospodarki opartej na mechanizacji produkcji, kierowanej planowo przy użyciu określonych metod zarządzania, charakteryzujący się zwiększaniem odsetka osób zatrudnionych w przemyśle, standaryzacją czasu pracy i wyraźnym podziałem pracy.

Przestrzenne zróżnicowanie procesów industrializacji na świecie

Struktura przemysłu w skali świata jest silnie zróżnicowana. W krajach wysoko rozwiniętych znaczący udział w gospodarce ma przemysł zaawansowanych technologii i gospodarka oparta na wiedzy. Z kolei w krajach rozwijających się brak możliwości kapitałowych, brak wykształconej kadry i słabo rozwinięty rynek zbytu sprawiają, że produkcja przemysłowa nadal związana jest z górnictwem, przemysłem lekkim i spożywczym. W latach 60. XX w. tzw. „tygrysy azjatyckie” (Singapur, Korea Południowa, Hongkong, Tajwan) stworzyły korzystne dla inwestorów warunki do zakładania przedsiębiorstw produkujących na eksport w tych krajach w zamian za liberalne przepisy podatkowe, niskie ceny gruntów i tanią siłę roboczą. Z czasem kraje te zaczęły odgrywać ważną rolę w produkcji elektroniki użytkowej. Osiągnęły też wysoki wzrost gospodarczy. Do nowo uprzemysłowionych krajów zalicza się: Chiny, Brazylię, Indie, Argentynę oraz Meksyk. Specjalizacja światowej produkcji zależy od istniejącej bazy surowcowej i energetycznej. Im większy kraj, tym bardziej zróżnicowana jest struktura przemysłu.

Tendencje w obecnym rozwoju przemysłu:

• kraje wysoko rozwinięte dążą do deglomeracji (rozpraszania) okręgów przemysłowych,

• w krajach rozwijających się występuje koncentracja przemysłów i tworzenie nowych ośrodków i okręgów przemysłowych (głównie surowcowych),

• restrukturyzacja okręgów przemysłowych w krajach wysoko rozwiniętych prowadzi do zmian w strukturze gałęziowej przemysłu: zamykania hut i kopalń oraz rozwoju technopolii,

• kraje wysoko rozwinięte lokalizują wiele fabryk w krajach słabo rozwiniętych (dotyczy to przede wszystkim przemysłu ciężkiego).

R1FJ3O8MGO3FS

Rycina przedstawia fabrykę w Ilmenau w 1860 roku. Fabryka składa się z kilku niższych budynków. Nad nimi góruje wysoki, ceglany komin. Wydobywa się z niego dym. Przed fabryką znajduje się trakt. Na nim widać wóz ciągnięty przez koni oraz ludzi. Za fabryką widoczne są wzgórza.

Dezindustrializacja

Dezindustrializacja to proces, w którym na danym obszarze słabnie rola przemysłu – fabryki są zamykane albo produkują coraz mniej, a przez to spada zatrudnienie w przemyśle. Dotyczy to szczególnie przemysłu ciężkiego i wytwórczego, czyli np. hut, kopalń czy dużych zakładów produkcyjnych. Jest to zjawisko odwrotne do industrializacji, czyli uprzemysłowienia danego regionu. Coraz częściej firmy zamiast produkować „fizyczne” dobra, skupiają się na usługach, takich jak projektowanie, logistyka, marketing czy obsługa klienta, przez co mają bardziej usługowy niż przemysłowy charakter.

Przyczyny zmniejszenia się znaczenia przemysłu w gospodarce leżą zarówno po stronie popytu, jak i po stronie podaży. Wzrost dynamiki wydajności pracy i łącznej produktywności czynników wytwórczych mają bezpośredni wpływ na wielkość i strukturę produkcji.

Przekształcenia strukturalne w gospodarce znajdują istotną przyczynę w technice. Stała mechanizacja wytwarzania dóbr zmniejszyła zapotrzebowanie na pracę najpierw w rolnictwie, a później w przemyśle. Mniejsze zużycie energii i materiałów w celu wytworzenia dóbr finalnych doprowadziło do zmniejszenia się rozmiarów fizycznych wielu rodzajów produkcji przemysłowej.

Warto zaznaczyć, że proces dezindustrializacji nie polega na całkowitym zamknięciu wszystkich zakładów przemysłowych. Dezindustrializacja, inaczej odprzemysłowienie, polega na zmniejszeniu się udziału przemysłu w produkcie krajowym brutto (PKB). Jedynie w sytuacji skrajnej w danym państwie zjawisko to sprowadza się do zaniku lub radykalnego spadku wielu rodzajów produkcji przemysłowej w ujęciu bezwzględnym. 

Jeżeli przyjąć podział gospodarki na trzy zasadnicze sektory, czyli rolnictwo (sektor pierwszy), przemysł (sektor drugi) i usługi (sektor trzeci), dezindustrializacja oznacza spadek udziału sektora drugiego w PKB. W procesie tworzenia PKB miejsce artykułów przemysłowych zajmują towary pochodzące z sektora usług. Poprzedza ją zmniejszenie się udziału rolnictwa w produkcji łącznie.

Przyczyny procesów dezindustrializacji:

• spadek popytu na dobra przemysłowe (zmieniająca się struktura popytu w krajach zamożnych),

• utrzymujący się spadek cen towarów przemysłowych,

• globalizacja (korzystanie z outsourcinguoutsorcingoutsourcingu, offshoringuoffshoringoffshoringu).

Konsekwencje procesów dezindustrializacji

• Niski wzrost wydajności pracy,

• zmniejszenie zatrudnienia w sektorze przemysłowym,

• wzrost cen usług,

• nierówności płacowe,

• upadek starych gałęzi przemysłu,

• mała siła związków zawodowych,

• współpraca między krajami rozwijającymi się,

• tendencja spadkowa dochodów gospodarki,

• przenoszenie przemysłu do krajów rozwijających się,

• wzrost bezrobocia.

Przykładami procesów odprzemysłowienia mogą być polskie cukrownie. W 1990 roku na obszarze kraju znajdowało się 78 cukrowni. W 2019 roku największym zagłębiem cukrownianym było woj. kujawsko‑pomorskie, gdzie znajdowało się 13 cukrowni, woj. dolnośląskie (12 cukrowni) oraz wielkopolskie (11 cukrowni). Do przyczyn likwidacji cukrowni na terenie Polski należy zaliczyć: zbyt duże zagęszczenie zakładów na terenie województwa, brak rentowności, przestarzałe technologie, małą produktywność oraz słabą infrastrukturę transportową.

Reindustrializacja

Reindustrializacja to proces stopniowych zmian w strukturze przemysłu, polegający na zastępowaniu gałęzi kapitałochłonnych (wymagających dużych nakładów energii, surowców i pracy) gałęziami wiedzochłonnymi, opartymi na nowoczesnych technologiach i wysoko wykwalifikowanej kadrze. 

 Proces reindustrializacji najczęściej ma miejsce na terenach, które zostały negatywnie doświadczone procesem dezindustrializacji, w wyniku którego pojawił się problem bezrobocia oraz kryzys gospodarczy. Omawiany proces nie polega na ponownym budowaniu zlikwidowanych zakładów, a na tworzeniu nowych, rentownych przedsiębiorstw o innym profilu lub zmianie sposobu funkcjonowania i zarządzania zakładem. Reindustrializacja zajmuje się głównie stymulacją i rozwojem ośrodków high‑tech.

RRAJUB1MUX8N8

Wnętrze hali montażowej samochodów w fabryce w Gliwicach. Na linii produkcyjnej ustawiono kilka samochodów osobowych w różnych etapach montażu; widoczne są otwarte drzwi i klapy bagażnika, a część elementów nadwozia nie jest jeszcze zamontowana. Nad pojazdami przebiega gęsta sieć instalacji, przewodów i urządzeń technologicznych. Ujęcie pokazuje zautomatyzowaną, uporządkowaną przestrzeń produkcji seryjnej samochodów.

W Polsce reindustrializacja została zaplanowana jako długofalowe „unowocześnienie” przemysłu, a nie tylko jego odbudowa liczona liczbą fabryk. Jej początkiem był program Inwestycje Polskie (2012), nastawiony na duże projekty infrastrukturalne i energetyczne, które miały stworzyć lepsze warunki dla rozwoju przemysłu.
W 2017 roku przyjęto Strategię na rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, w której zapisano konieczność rozwoju przemysłu nowoczesnych technologii, m.in. poprzez wspieranie sektorów takich jak: przemysł lotniczo‑kosmiczny (np. klastry w Rzeszowie), motoryzacja i elektromobilność (fabryki baterii i komponentów do aut elektrycznych na Śląsku i Dolnym Śląsku), chemia i farmacja czy nowoczesny przemysł spożywczy. Ważnym elementem stało się wdrażanie koncepcji Przemysłu 4.0 – automatyzacji, robotyzacji oraz cyfrowego sterowania procesami produkcyjnymi, czemu służą m.in. programy wsparcia dla inwestycji w roboty przemysłowe, systemy cyfrowe i centra badawczo‑rozwojowe.

Po 2020 roku polityka reindustrializacji została rozwinięta m.in. w dokumentach takich jak Nowa Polityka Przemysłowa Polski oraz Strategia Produktywności 2030, które kładą nacisk na kilka kluczowych kierunków: zieloną transformację przemysłu (np. inwestycje w OZE, magazyny energii, modernizację hut i cementowni), cyfryzację produkcji oraz rozwój wyspecjalizowanych dolin przemysłowych, np. doliny wodorowej, bateryjnej czy biotechnologicznej. W praktyce oznacza to np. budowę nowych zakładów produkujących baterie i komponenty do e‑mobilności, rozwój fabryk sprzętu AGD w tzw. „Dolinie AGD” w Polsce centralnej czy tworzenie centrów inżynieryjnych globalnych koncernów w dużych miastach. Wszystkie te działania mają nie tylko zwiększyć udział przemysłu w PKB, ale przede wszystkim przestawić polski przemysł z prostego montażu na bardziej zaawansowane technologicznie, innowacyjne i niskoemisyjne wytwarzanie.

Reindustrializacja jest procesem niezbędnym dla poprawnego funkcjonowania gospodarki. Pozwala na zbliżenie udziału sektora usług z produkcją przemysłową. Brak jest jednak jednoznacznych wytycznych dotyczących ingerencji państwa w gospodarkę.

Reindustrializacja na świecie

Coraz większa liczba firm decyduje się na przeniesienie swojej produkcji z Azji czy Afryki na kontynent, na którym sprzedaż ich produktów jest największa w myśl zasady: „Jeśli produkujesz urządzenia tam, gdzie następnie mają być sprzedawane, nie muszą one płynąć przez połowę świata”. Stosowanie się do tej reguły pozwala zaoszczędzić wiele czasu oraz pieniędzy.

Amancio Ortega Gaona, hiszpański potentat marki odzieżowej oraz twórca marki Inditex (właściciel między innymi marki Zara), zawdzięcza swój sukces między innymi temu, że 50% produktów powstaje w Hiszpanii i Portugalii (blisko siedziby w Arteixo) a nie dalekich krajach azjatyckich, co pozwala na szybki cykl produkcyjny (2‑3 tygodnie od projektu do sklepów). Rozwiązanie takie znacznie skraca łańcuch dostaw. 

REB75KGGTOCE2

Na fotografii widać siedzibę główną firmy Inditex w Hiszpanii. Składa się ona z trzech części. Część środkowa jest najwyższa. Jest to oszklony, wysoki gmach w kształcie prostokąta. Jedna z bocznych części budynku ma białe ściany i duże okna, z kolei druga ma bardziej zaokrągloną bryłę i mniejsze okna od poprzedniej.

Z kolei Herbert Hainer, prezes zarządu firmy Adidas, twierdził, że konieczne jest przywrócenie produkcji tej marki do głównych rynków zbytu (Europa oraz Stany Zjednoczone). Miało to usprawnić działanie firmy i znacznie ułatwić dostawę nowych kolekcji do sklepów. Co prawda dziś Adidas nadal produkuje głównie w Azji (Chiny, Wietnam), ale rozwija lokalne zakłady w Europie i Stanach Zjednoczonych.  

R1CAXTVQH4VAC

Na zdjęciu przedstawiono fabrykę Adidasa w Niemczech. Jest to gmach wybudowany na planie okręgu. Ma on ciemny kolor. Za gmachem znajduje się wyższy budynek z nazwą firmy oraz z logo Adidasa. Na trawniku przed fabryką znajduje się duży model piłki nożnej.

Firma Hitachi Rail Europez siedzibą w Londynie otworzyła we wrześniu 2016 roku fabrykę szynowych pojazdów w miejscowości Newton Aycliffe. Media nazwały tę strategiczną decyzję firmy powrotem prawdziwej produkcji szynowej do Wielkiej Brytanii (co niewątpliwie pozytywnie wpłynęło na stronę marketingową tej decyzji). Fabrykę każdego miesiąca opuszcza około 35 pojazdów, a zatrudnienie w niej znalazło około 730 osób. To przykład udanej reindustrializacji – fabryka nadal działa, wytwarza pociągi dla brytyjskich linii i wspiera łańcuch dostaw (70% części lokalnie).

RNKJSJMM8Z37J

Wnętrze nowoczesnej hali produkcyjnej taboru kolejowego. Po obu stronach szerokiego przejścia stoją na żółtych podporach dwa białe składy pociągów w trakcie montażu, ustawione symetrycznie przodami do obserwatora. W centrum kadru idzie pracownik w ciemnym ubraniu. Hala jest wysoka, jasna, równomiernie oświetlona, z widoczną konstrukcją dachu i torami w posadzce, co podkreśla przemysłowy charakter zakładu.

Jak widać na podstawie omówionych przykładów, wiele firm w wielu państwach świata przechodzi proces reindustrializacji w celu zbliżenia sektora przemysłu i usług, co pozwala na skrócenie czasu, w którym można dostarczyć produkt klientowi, a także umożliwia zaoszczędzenie wydatków związanych z transportem.