Pod lupą nowej wiedzy

W starożytności, słowo „sztuka” (ars po łacinie, techne po grecku) odnosiło się do umiejętności, do rzemiosła. Garncarz tworzący piękną wazę, kowal wykuwający miecz – wszyscy oni byli artystami. Piękno było ważne, ale funkcjonalność i perfekcja wykonania liczyły się równie mocno.

Właśnie w starożytności podjęto próby określenia, czym właściwie jest sztuka i jaki jest jej cel. Klasyczna definicja, zaprezentowana przez Arystotelesa, mówiła, że sztuka ma na celu naśladowanie rzeczywistego świata lub naśladowanie mistrzów, którzy ten świat odwzorowują. Grecki filozof podkreślał, że sztuka, w szczególności poezja, jest formą mimesismimesismimesis, czyli naśladownictwa. Według Arystotelesa sztuka powinna odwzorowywać naturę, ale również pełnić funkcję oczyszczającą dla odbiorcy (tzw. katharsiskatharsiskatharsis). W tym sensie sztuka była narzędziem nie tylko do przedstawiania świata, lecz także do wywoływania u odbiorcy głębokich emocji i refleksji.

RXBB8GH19ZF3P

Fresk ilustruje ofiarowanie Ifigenii. Postać niesiona przez przez Ulissesa i Diomedesa lub przez Ulissesa i Achillesa umiejscowiona jest w dolnej części, pośrodku obrazu. Po prawej stronie stoi kapłan ubrany w długą czerwoną tunikę z białym płaszczem owiniętym wokół bioder, natomiast po lewej stronie król Agamemnon. Agamemnon odwraca się tyłem do miejsca zdarzenia, obciążony odpowiedzialnością za wyrażenie zgody na ofiarę swojej córki. Górną część sceny zajmują wyłaniające się z chmur popiersia dwóch kobiet: bogini Artemidy i Nimfy prowadzącej jelenia. Ukazane są na tle błękitnego nieba.

Grecki fresk Ofiara Ifigenii nieznanego autora obrazuje opowieść o córce Agamemnona, który miał złożyć ją w ofierze Artemidzie. Wątek ten był jednym z tematów greckich dramatów.

Według Arystotelesa sztuka polega na naśladowaniu. Przykładowo poezja jest naśladownictwem, które posługuje się rytmem, słowem i melodią. Może przedstawiać ludzi lepszych (tragedia) albo gorszych od nas (komedia). Jeśli wyraża się w opowiadaniu (monologu jednej osoby), jest eposem, jeśli w dialogu kilku osób (aktorów), staje się dramatem. Jeśli staje się dramatem, to jej zadaniem jest takie naśladowanie ludzkich rozterek i emocji, aby odbiorca je odczuł, a następnie poczuł się z nich „oczyszczony” (katharsiskatharsiskatharsis). Niezależnie jednak od tego, w jakiej formie przejawia się poezja, zawsze jest aktem twórczego i radosnego naśladowania.

Zmiany w kanonach piękna, które obserwowano w sztuce wpływały na różne jej postrzeganie. Zmieniały się nie tylko gusta, ale sama definicja sztuki jako tej, która oddziałuje na odbiorcę poprzez formę. Obowiązywanie przez stulecia klasycznej definicji sztuki nie oznacza, że sztuka zawsze była realizowana w ten sam sposób. Zmieniała się wraz z kolejnymi epokami, tak jak zmieniały się kanony piękna. I tak na przykład ideał renesansowy przedstawiał kobietę wysoką, o długiej szyi, wysokim czole i dużych oczach. Z kolei barok przynosi wzorzec, który często określa się mianem „rubensowskich kształtów”.

Przemiany w kanonach piękna następujące wraz z kolejnymi nie oznaczają zmian  samej definicja sztuki. W średniowieczu pojęcie „sztuka” było synonimem umiejętności, a tzw. sztuki wyzwolone są sztukami, które należy rozumieć jako umiejętności – zatem nie mają nic wspólnego z właściwie rozumianymi sztukami pięknymi.

Przełom nastąpił w renesansie. Leonardo da Vinci czy Michał Anioł to artyści, którzy pragnęli wyzwolić sztukę z okowów rzemiosła. Sztuka miała być nie tylko perfekcyjna technicznie, ale przede wszystkim wyrażać myśl, emocje, geniusz twórcy. Leonardo da Vinci traktował sztukę jako połączenie nauki i estetyki.

R1S1US5KLBCVO

Ilustracja ukazuje starszego, widok z przodu nagiego mężczyzny z kręconymi włosami. Jego ręce i nogi są pokazane w dwóch widokach. Są ułożone w taki sposób, że ramiona są wyciągnięte na boki, a wysokość ciała mężczyzny wpisana jest w kwadrat. Drugi widok nakłada się na pierwszy. Pokazuje uniesione ramiona i rozłożone nogi mężczyzny. Mężczyzna wpisany jest także w koło, którego środek wyznacza jego pępek. Poniżej rysunku znajduje się pozioma linia. Jest ona tak szeroka jak kwadrat, który obejmuje mężczyzna, i podzielona symetrycznie poprzecznymi kreskami. Powyżej i poniżej rysunku znajdują się odręczne notatki w języku włoskim. Teksty są napisane pismem lustrzanym. W górnej części autor poprowadził pismo wokół okręgu.

Jednak to wiek XVII przyniósł prawdziwą rewolucję. Charles Batteux wprowadził termin „sztuki piękne”, oddzielając je od rzemiosła i nauki. Malarstwo, rzeźba, architektura, muzyka, poezja, taniec i teatr to dziedziny, które miały poruszać duszę, wzbudzać zachwyt, wywoływać emocje.

Pod koniec XIX wieku i w I połowie XX wieku nastąpił czas rewolucji w sztuce, rozwoju kierunków awangardowych, a w konsekwencji podważone zostały ustalone wcześniej normy. Artyści przestali dążyć do naśladowania rzeczywistości, zaczęli eksperymentować, prowokować, szokować.

Współczesne definicje często uwzględniają zarówno aspekt estetyczny, jak i kontekst społeczny. Często kojarzą sztukę z pięknem, jednak wraz z rozwojem nowych kierunków artystycznych, takich jak modernizm czy surrealizmsurrealizmsurrealizm, okazało się, że nie każde dzieło sztuki musi być estetyczne w tradycyjnym znaczeniu tego słowa. Artyści XX wieku, zwłaszcza ci związani z konceptualizmem, posunęli się jeszcze dalej, twierdząc, że najważniejsza w sztuce jest idea, a nie materialna forma jej realizacji.

Definicja klasyczna sztuki okazała się zatem niewystarczająca. Artyści reprezentujący nowe nurty zrezygnowali z idei mimesismimesismimesis. Takie kierunki jak dadaizmdadaizmdadaizm, surrealizmsurrealizmsurrealizm czy fowizmfowizmfowizm nie odwzorowywały już świata rzeczywistego, lecz zaczęły go konstatować, podważać, dalece wychodząc poza jego ramy, a nawet bawić się formą. Nie chodziło już o „estetyzację rzeczywistości” (ukazanie estetycznych wartości odnajdywanych w świecie), lecz o wywołanie konkretnych przeżyć, emocji, uczuć, wrażeń.

Można pokusić się o stwierdzenie, że z tej perspektywy rozwój sztuki przypomina płynne przejście od mimetyzmumimesismimetyzmu do kreacjonizmukreacjonizmkreacjonizmu. SurrealizmsurrealizmSurrealizm (nadrealizm) był nurtem sztuki XX w., który wyrósł ze sprzeciwu wobec starych norm i konwenansów w sztuce. Jego dążeniem było „przekroczenie” realizmurealizmrealizmu. Surrealiści często kreowali rzeczywistość na podobieństwo marzeń sennych, wykorzystując wszelkie reguły panujące w świecie snów. Taką tendencją w sztuce nazywamy oniryzmem.

RJ8FUQ2BEEZMT

Obraz przedstawia trzy zdeformowane tarcze zegarowe o  miękkiej formie. Ukazane są na tle morskiego pejzażu z błękitnym niebem. Jedna zwisa z  krawędzi blatu po lewej stronie. Druga przerzucony jest przez gałąź wyrastającego z blatu drzewa. Trzecia umieszczona jest na środku obrazu i leży na bryle przypominającej ludzką głowę. W lewym dolnym rogu znajduje się czwarty, kieszonkowy zegar. Jest zamknięty. Oblegają go mrówki. Po lewej stronie w tle znajdują się skały, a na horyzoncie rozciąga się widok morza.

Fontanna dadaisty, Marcela Duchampa, czyli zwykły pisuar pokazany na wystawie, stała się symbolem przewrotu w myśleniu o sztuce. Czy to jeszcze sztuka? A może anty‑sztuka? Pytanie pozostaje otwarte, a odpowiedzi wciąż poszukujemy.

RS4N252BHBJ7M

Fotografia przedstawia odwrócony do góry nogami pisuar, z napisem R. Mutt 1917. Przedmiot ustawiony jest na blacie. Za nim, w tle znajduje się szyba.

Na potrzebę stworzenia nowej, współczesnej definicji sztuki odpowiedział polski historyk filozofii Władysław Tatarkiewicz:

Definicja Władysława Tatarkiewicza jest szersza od klasycznej, co jest zrozumiałe, ponieważ rozszerzyło się znaczenie tego, co artyści i estetycy rozumieją pod pojęciem sztuki. Antyczne mimesismimesismimesis odpowiadałoby w tej nowej definicji jedynie pierwszemu jej członowi – „odtwarzaniu rzeczy”. Wyrażanie przeżyć jest zaś pojęciem o wiele szerszym znaczeniowo niż greckie katharsiskatharsiskatharsis, a kwestia konstruowania nowych form jest czymś, co artystom minionych wieków w ogóle nie przyszłoby do głowy.

Współczesne badania nad sztuką łączą nowe technologie i media. Internet, cyfrowe technologie czy sztuka interaktywna, stawiają przed historykami sztuki nowe wyzwania w zakresie analizy formy, odbioru i kontekstów tych dzieł. Sztuka współczesna, często wykraczająca poza klasyczne granice, zmusza do poszukiwania nowych narzędzi i metod badawczych.

RBP82FCAG2DVC

Fotografia ukazuje dwóch mężczyzn. Po lewej siedzi tyłem do widza Armand Vetulani. Ubrany jest w garnitur i białą koszulę. Jest zwrócony w stronę mężczyzny po prawej. Jest to Władysław Tatarkiewicz. Siedzi on na krześle i skierowany jest w kierunku oglądającego. Ma na sobie garnitur, białą koszulę i krawat. Za mężczyznami znajduje się lustro, w którym odbijają się postacie.

Możesz zapytać: po co nam te wszystkie definicje? Czy nie lepiej po prostu cieszyć się sztuką, bez zastanawiania się, czy spełnia jakieś kryteria?

Historia sztuki, jako dziedzina naukowa, współcześnie nie ogranicza się tylko do analizy formy i techniki, ale stara się zrozumieć głębsze konteksty kulturowe, społeczne i polityczne, które kształtowały dzieła artystyczne na przestrzeni dziejów. Pomimo ścisłej zależności od metodologii historycznej, nie może ignorować zjawisk filozoficznych, zwłaszcza tych związanych z estetyką, które pomagają w zgłębieniu fundamentalnych pytań o naturę sztuki. Współczesne badania w tej dziedzinie wymagają otwartości na zmieniające się definicje sztuki oraz gotowości do konfrontacji z nowymi mediami, które są istotnym elementem kultury wizualnej XXI wieku.

Zrozumienie zmian w definicji sztuki pozwala lepiej rozumieć sztukę. Pozwala patrzeć na dzieła z różnych perspektyw, dostrzegać ukryte znaczenia, doceniać kunszt i geniusz twórców. Uczy również krytycznego myślenia i zachęca do poszukiwania własnych odpowiedzi na pytanie, czym dla nas jest sztuka.

Dlatego warto ruszyć w podróż przez labirynt definicji, koncepcji i interpretacji. Odkrywać, jak zmieniało się rozumienie sztuki na przestrzeni wieków i jak te zmiany wpłynęły na to, co dziś oglądamy nie tylko w  galeriach i muzeach, ale również na ulicy, bo sztuka jest wokół nas.