w architekturze (gł. sakralnej) pomieszczenie na rzucie półkola, półelipsy, trójliścia, podkowy, trapezu lub wieloboku, zamykające prezbiteriumPrezbiteriumprezbiterium lub nawęNawanawę (niekiedy nawy boczne i ramiona transeptuTransepttranseptu), o równej lub mniejszej od nich wysokości i szerokości.

w kościołach przejście obiegające prezbiteriumPrezbiteriumprezbiterium, zwykle na przedłużeniu nawNawanaw bocznych, oddzielone murem lub arkadamiArkadaarkadami.

(franc. l' entresol) - niskie pomieszczenie mieszkalne jedno lub kilkuizbowe, wydzielone w górze z przestrzeni przyziemia (parteru), rzadziej piętra, niestanowiące jednak kondygnacji budynku.

element architektoniczny składający się z dwóch podpór (filarówFilarfilarów, kolumnKolumnakolumn) zamkniętych górą łukiem.

1. centralne pomieszczenie w starożytnych domach rzymskich, oświetlane przez otwór w dachu, pod którym był basen na wodę deszczową;
2. dziedziniec w bazylikach starochrześcijańskich, otoczony ze wszystkich stron kolumnadąKolumnadakolumnadą, poprzedzający właściwy kościół, pełnił rolę narteksuNarteksnarteksu.

ścianka, balustrada lub rząd sterczyn bądź szczycików, wieńczących elewację budowli i znajdujących się zwykle ponad gzymsem koronującym; pewne typy attyki mają znaczenie konstrukcyjne jako ścianki niskiego poddasza; attyka pełni głównie funkcję dekoracyjną, służąc zwykle do częściowego lub całkowitego osłonięcia dachu; wieńczy całe budynki lub ich poszczególne części. Zależnie od ukształtowania rozróżnia się:
1) attyki pełne, zwykle ślepe ścianki;
2) attyki ażurowe, których najważniejszą odmianą jest attyka balustradowa i arkadowa;
3) attyki grzebieniowe, złożone najczęściej z cokołu (fryzu) oraz z grzebienia (koronki) z szeregiem zębów;
4) attyki szczytowe, złożone z rzędu szczycików.

podstawa kolumny, filaraFilarfilara, pilastraPilasterpilastra, dźwigająca trzonTrzontrzon.

w architekturze chrześcijańskiej, kościół wielonawowy, o nawie środkowej wyższej od bocznych (przeciwieństwo kościoła halowego). W zależności od przekroju poprzecznego rozróżnia się:
- bazylikęBazylikabazylikę właściwą, o nawach krytych odrębnie i nawieNawanawie środkowej oświetlonej najczęściej przez okna ponad dachami naw bocznych;
- pseudobazylikę, o nawach krytych wspólnym dachem dwuspadowym i nawieNawanawie środkowej oświetlonej pośrednio poprzez nawyNawanawy boczne.

porządkach klasycznych i ich interpretacji w architekturze nowożytnej najwyższy, poziomy, spoczywający na kolumnachKolumnakolumnach (półkolumnach, pilastrachPilasterpilastrach itp.).

przestrzeń kościoła przeznaczona dla duchowieństwa, zazwyczaj węższa i niższa od nawyNawanawy głównej, wyodrębniona np. balustradą i zamknięta np. absydąAbsydaabsydą; w prezbiteriumPrezbiteriumprezbiterium znajduje się ołtarz główny,

najniższy nadziemny człon budowli lub poszczególnych elementów arch. (np. kolumnyKolumnakolumny, filaruFilarfilaru, portaluPortalportalu), stanowiący ich podstawę konstrukcyjną albo wyłącznie wizualną, na ogół wysunięty uskokowo w stosunku do górnych partii muru.

staropolkie podwórzec, dworzec - nieprzykryta, wydzielona przestrzeń w obrębie budynku lub zespołu architektonicznego, spełniająca funkcje użytkowo‑reprezentacyjne. Rozróżniamy dziedzińce zamknięte, otoczone ze wszystkich stron zabudowaniami i otwarte, pozbawione przynajmniej z jednej strony zabudowy architektonicznej.

lico budynku, jedna z zewnętrznych jego ścian wraz ze wszystkimi występującymi na niej elementami. Elewacja określa się według położenia względem stron świata lub otoczenia (frontowa, tylna, boczna, ogrodowa); elewacja starannie zaprojektowana, w której znajduje się główne wejście (w pałacach także elewacja od strony ogrodu), nazywa się. Wygląd elewacji warunkuje konstrukcja, użyty budulec i funkcje budynku. O ukształtowaniu elewacji decydują podziały pionowe (pilastryPilasterpilastry, lizenyLizenalizeny itp.), poziome (gzymsyGzymsgzymsy, fryzyFryzfryzy), otwory (okna, loggieLoggialoggie), wykuszeWykuszwykusze, balkony, faktura (różnicowanie budulca i tynków, okładzin itp.). Pionowy człon elewacji, ciągnący się przez całą jej wysokość i odpowiadający jednej osi pionowej, nazywa się (segmentem). Elewację pozbawioną otworów nazywamy ślepą.

facjata, pomieszczenie mieszkalne w kondygnacji strychowej, którego okna, przebite przez połać dachu, ujęte są we własne ścianki, nakryte osobnym daszkiem, prostopadłym do kalenicy dachu.

frontowa ściana lub elewacja budynku.

KolumnaKolumnaw architekturze pionowa podpora, najczęściej wolnostojąca, o funkcji podobnej jak kolumnaKolumnakolumna, o przekroju wielobocznym (najczęściej czworobocznym, czasem ośmiobocznym), z kamienia, cegły, betonu itp.

przyczółek, szczyt w architekturze klasycznej (Grecja, Rzym, renesans, klasycyzm) lub posługującej się formami klasycznymi; jego pole wewnętrzne, gładkie lub wypełnione rzeźbą, obramione gzymsem, nosi nazwę tympanonu.

poziomy pas dekoracyjny, stosowany w architekturze i w innych sztukach.

1) niewielkie pomieszczenie, pozbawione zwykle osobnego wyjścia na korytarz, występujące w architekturze pałacowej od XVI w.;
2) element przestrzenny kompozycji ogrodowej, o charakterze wnętrza, wyznaczony strzyżonymi ścianami szpalerów, charakterystyczny dla ogrodów barokowych XVII i XVIII w.

1) kapitelKapitelkapitel, górna, wieńcząca część kolumnyKolumnakolumny, pilastraPilasterpilastra, filaraFilarfilara, ukształtowana plastycznie. Pełni funkcję konstrukcyjną jako człon pośredniczący między podporą i elementami podpieranymi.

architektoniczny element w formie poziomego (zwykle profilowanego) występującego przed lico muru pasa pojedynczego lub złożonego, o krawędziach przebiegających w płaszczyźnie równoległej do ściany.

Patrz: głowicaGłowicagłowica

mała kultowa budowla wolno stojąca lub połączona z większym kompleksem architektonicznym, bądź też wyodrębnione wnętrze dla niewielkiej liczby wiernych. (…) W liturgice chrześcijańskiej - niewielka budowla wolno stojąca lub połączona z kościołem, a także wydzielone pomieszczenie z ołtarzem stanowiące część większej budowli, a pełniące wszystkie liturgiczne funkcje kościelne lub ich część.

kaplice otaczające wieńcem prezbiterium, przylegające do niego.

pionowa podpora architektoniczna o przekroju kolistym, pełniąca również funkcje dekoracyjną; składa się z trzech części: głowicyGłowicagłowicy, trzonuTrzontrzonu i bazyBazabazy, lub przynajmniej z dwóch pierwszych.

jeden lub kilka rzędów kolumnKolumnakolumn połączonych ze sobą belkowaniemBelkowaniebelkowaniem lub łukami arkadowymiArkadaarkadowymi; może pełnić funkcję konstrukcyjną lub dekoracyjną: stanowi najczęściej wyodrębniony, silnie akcentowany element w obrębie budowli bądź budowlę wolno stojącą.

sklepienie zamknięte o osi pionowej, wznoszone nad pomieszczeniami na planie centralnym (okrągłym, kwadratowym, wielobocznym), także i wyodrębniona zewnętrzna część budowli, zawierająca takie sklepienie (kopuła zewnętrzna). Zasadniczą częścią kopuła jako sklepienia jest czasza (kalota), która w przekroju może dawać łuk półkolisty, koszowy, ostrołukowy, cebulasty, eliptyczny itp.

budowla sakralna, w której wszystkie nawy mają jednakową wysokość, a nawaNawanawa główna, pozbawiona okien, oświetlona jest za pośrednictwem nawNawanaw bocznych.

kościół jednonawowy, w którym prezbiteriumPrezbiteriumprezbiterium i nawaNawanawa mają tę samą szerokość, wysokość i wspólne przykrycie, tworząc jednolite wnętrze sprawiające wrażenie sali; typ kościoła salowego występował, choć stosunkowo rzadko, w okresie romanizmie i gotyku.

przedsionek kościoła, poprzedzający wejście główne, czasem także boczne do nawNawanaw lub zakrystii; pomieszczenie wyodrębnione wewnątrz kościoła, najczęściej pod chórem muzycznym lub w dolnej kondygnacji wieży sytuowanej na osi fasadyFasadafasady; niekiedy osobna przybudówka, zwykle jednokondygnacyjna.

w starożytności termin o wielu znaczeniach, określający pomieszczenie zaciemnione, słabo oświetlone dla zachowania niskiej temperatury, ale głównie podziemny korytarz lub salę; w okresie starochrześcijańskiej sklepione pomieszczenie z grobem świętego w katakumbach; później podziemne lub na pół podziemne sklepione pomieszczenie pod prezbiteriumPrezbiteriumprezbiterium kościoła, mieszczące relikwie lub grób świętego; służyło także jako miejsce chowania dostojników świeckich i duchownych.

(niem. Lisene), płaski, pionowy pas muru lekko występujący z jego lica; w odróżnieniu od pilastraPilasterpilastra bez głowicyGłowicagłowicy i na ogół bez bazyBazabazy.

pomieszczenie otwarte na zewnątrz, zwykle przesklepione, usytuowane zazwyczaj w elewacjiElewacjaelewacji budynku na całej jej szerokości lub na krótszym odcinku, na jego narożu, na parterze lub piętrze.

technika dekor. zaliczana do malarstwa monumentalnego, polega na układaniu wzoru z drobnych, różnego kształtu barwnych kamieni, szkła i ceramiki na odpowiednio przygotowanym podłożu (świeża zaprawa wapienna, cement, mastyks).

inaczej: pronaosNartekspronaos - kryty przedsionek w bazylikach wczesnochrześcijańskich, bizantyjskich i wczesnośredniowiecznych, w formie prostokątnej lub owalnej przybudówki, poprzedzającej wejście do nawy; w średniowiecznej architekturze narteksNarteksnarteks przekształcił się w kruchtęKruchtakruchtę.

część kościoła między prezbiterium a kruchtą, przeznaczona dla wiernych. W zależności od liczby naw rozróżnia się kościoły jedno-, dwu-, trzy-, pięcio- i siedmionawowe. W założeniach wielonawowych rozróżnia się nawą główną, sytuowaną na osi budynku, zazwyczaj szerszą od naw bocznych, oddzielonych od niej najczęściej rzędem podpór (kolumnyKolumnakolumny, filaryFilarfilary), oraz nawę poprzeczną (transeptTransepttransept), która przecina nawę główną pod kątem prostym, tworząc po jej obu stronach dwa ramiona. W najprostszym układzie nawa poprzeczna krzyżuje się z nawą główną tuż przy prezbiteriumPrezbiteriumprezbiterium (tzw. rzut krzyża łacińskiego).

najczęściej prostokątne lub półokrągłe, zamknięte półkoliście górą wgłębienie w murze, o charakterze dekoracyjnym, często przesklepione konchą, zwieńczone małymi frontonami trójkątnymi, półokrągłymi lub odcinkiem gzymsu, ujęte w kolumienki albo pilastry. Przeznaczone czasem dla ustawienia rzeźby figur.

patrz: ambitObejścieambit

wysoki słup, przeważnie czworoboczny, zwężający się ku górze, ścięty u szczytu, w formie wydłużonego ostrosłupa.

(łac. oriens - „wschód”) - w architekturze sakralnej zwrócenie części prezbiterialnej, mieszczącej ołtarz główny, ku wschodowi— w stronę grobu Chrystusa w Jerozolimie.

płaski filarFilarfilar przyścienny, pełniący funkcje podpory i dekoracyjnego rozczłonkowania ścian; występuje także jako część obramienia otworów okiennych, drzwiowych, bramnych itp. Pilaster składa się z głowicyGłowicagłowicy, gładkiego lub żłobkowanego trzonuTrzontrzonu, bazyBazabazy i często również cokołuCokółcokołu.

(fiala), charakterystyczny dla gotyku dekoracyjny element architektoniczny w postaci wysmukłej kamiennej sterczyny.

(franc. polygonal, od gr. polygonos, „wielokątny”) - układ planu opartego na wielokątnej figurze geometrycznej.

ozdobne obramienie otworu wejściowego, na które składają się elementy architektoniczne i rzeźbiarskie.

(łac. porticus) zewnętrzna część budynku, otwarta przynajmniej z jednej strony kolumnadą lub rzędem filarów, sięgających jednej lub dwu kondygnacji, osłaniająca najczęściej gł. wejście, często (w architekturze nawiązującej do antyku) zwieńczona trójkątnym frontonem; wysunięta ku przodowi lub wgłębiona (portyk wgłębny).

system konstrukcyjno‑dekoracyjny, którego elementy, o określonym kształcie i sposobie dekoracji, są powiązane określonymi proporcjami obliczanymi za pomocą modułów, najbardziej znane podstawowe porządki architektoniczne wykształciły się w starożytności, w Grecki gdzie wykształciły się trzy podstawowe porządki: dorycki, joński, koryncki, które można rozpoznać po kształcie kapiteli kolumn, rzymianie zmodyfikowali greckie porządki oraz wprowadzili porządek toskański i kompozytowy.

patrz: chórChór (prezbiterium)chór

Patrz: narteksNarteksnarteks.

1) we wnętrzu budowli przestrzeń między parą podpór dźwigających odrębną konstrukcyjnie część sklepieniaSklepieniesklepienia
2) wyodrębniona rytmicznie powtarzanymi elementami podziału pionowego część płaszczyzny elewacjiElewacjaelewacji (p. ścienne).

patrz: fronton

kompozycja rzeźb, wydobyta z płaszczyzny płyty kamiennej, drewnianej lub metalowej, z pozostawieniem w niej tła; przeznaczona do oglądania wyłącznie od frontu; uzyskana techniką rzeźbienia, kucia, odlewania itp.

występująca z lica elewacji część budynku, tworząca z nim organiczną całość. Ryzality mogą być jedno-, częściej kilkuosiowe, przeważnie na rzucie czworokąta (również półkola, trapezu itp.), na ogół równe wysokości elewacjiElewacjaelewacji.

konstrukcja budowlana wykonana z kamienia naturalnego, sztucznego lub cegły, o przekroju krzywoliniowym, służąca do przekrycia określonej przestrzeni budynku.

(beczkowe) – sklepienie w kształcie połowy leżącego walca przeciętego wzdłuż płaszczyzny poziomej.

pionowy, wieńczący element dekoracji architektonicznej, np. pinakielPinakielpinakiel, mały obeliskObeliskobelisk itp.

system kompozycji przestrzennej wnętrz kościelnych, związany z zastosowaniem sklepieńSklepieniesklepień krzyżowych, w której jednemu kwadratowemu przęsłu nawyNawanawy głównej odpowiadają w nawachNawanawach bocznych po dwa również kwadratowe przęsłaPrzęsłoprzęsła, każde o polu stanowiącym 1 /4 powierzchni przęsła głównego.

dekoracyjne, oparte o kształt trójkąta zwieńczenie elewacji budynku lub jego fragmentów (najczęściej ryzalitów portali, otworów okiennych).

określenie równoznaczne z terminem nawaNawanawa poprzeczna.

główna część kolumnyKolumnakolumny między podstawą a głowicąGłowicagłowicą.

(franc. vestibule, z łac. vestibulum) - przedsionek w niektórych typach budowli świeckich:
1) w domach prywatnych starożytnej Grecji (prothyron) i Rzymu (vestibulum), wwstybuł miał najczęściej formę korytarza, w budynkach publicznych. nadawano mu formy bardziej rozbudowane i ozdobniejsze;
2) w pałacach nowożytnych 2 poł. XVI‑XVIII w. przedpokój o charakterze reprezentacyjnym lub przy apartamencie mieszkalnym;
3) ob. pomieszczenie przejściowe w budowlach publicznych (teatry, budynki z salami koncertowymi, reprezentacyjne gmachy itp.), zawierające szatnie i prowadzące niekiedy do głównej klatki schodowej lub hallu.

budowla lub wyodrębniona część innej budowli na planie koła, owalu, wieloboku lub prostokąta, której wysokość jest wyraźnie zaakcentowana w stosunku do szerokości podstawy.

1) kompozycja wykonana z barwnego szkła okiennego, figur, lub ornamentowana; złożona z kawałków szkła łączonych ramkami ołowianymi (zwanymi dwutówkami) i osadzanych między żelaznymi sztabami, dzielącymi je na kwatery, stanowi wypełnienie otworu okiennego; (…)
2) technika malarska zaliczana do malarstwa monumentalnego.

nadwieszony na zewnętrznej ścianie budowli wielokątny lub czworokątny występ w formie dobudówki przeprutej szerokimi oknami, nakrytej osobnym dachem, poszerzający wnętrze, do którego przylega.

1. (wł. sacristia - sługa kościelny, zakrystian) - boczne pomieszczenie w świątyni chrześcijańskiej, przylegające od pn. lub pd. i połączone wejściem z prezbiteriumPrezbiteriumprezbiterium; niekiedy z drugim wejściem od zewnątrz; przeznaczone do przechowywania szat i sprzętów liturgicznych oraz do przygotowywania się kapłanów do odprawiania obrzędów liturgicznych.

2. (niem. Sakristei, ze starowi, sacristia, od sacrisła 'sługa kościelny, zakrystian') - boczne pomieszczenie w świątyni chrzęść, przylegające od pn. lub pd. i połączone wejściem z prezbiterium; niekiedy z drugim wejściem od zewnątrz; przeznaczone do przechowywania szat i sprzętów liturgicznych oraz do przygotowywania się kapłanów do odprawiania obrzędów liturgicznych.