technika malarstwa ściennego polegająca na malowaniu na suchym tynku pigmentami zmieszanymi z wodą, których spoiwem jest mleko wapienne, kazeina, klej, olej, żywice, woski, jajo całe lub żółtko

główna część starożytnej świątyni greckiej mieszcząca posąg bóstwa. W dużych świątyniach n. bywał przedzielony na trzy nawy (środkowa szersza), poprzedzał go zazwyczaj portyk, zwany pronaosem , którego boczne ściany stanowiły przedłużenie bocznych.

wydzielona, nieprzykryta przestrzeń w obrębie budynku lub zespołu architektonicznego. Może być zamknięty i otwarty (przynajmniej z jednej strony bez zabudowań); dziedziniec występował w architekturze sakralnej i świeckiej od starożytności.

(gr. enkaustike) antyczna technika malarska, w której spoiwem jest wosk pszczeli; pigmenty wymieszane z woskiem nakładano szpachlami ogrzewanymi lub na gorąco pędzlami; farby enkaustyczne cechuje trwałość barwy, odporność na wilgoć, ulegają jednak ujemnym wpływom zbyt wysokiej temperatury; technika znana i doprowadzona do doskonałości (portrety sepulkralne z Fajum) w Egipcie, I i II w. n.e.

(wł. faciata) elewacja budynku wyróżniona od pozostałych odmienną kompozycją arch. (rozczłonkowanie architektoniczne; zwieńczenia, wieże, szczyty, kontrasty kolorystyczne użytych materiałów budowlanych, mozaiki, sgraffita, dekoracja malarska itp.), zawierająca przeważnie główne wejście

[fr. frise [czytaj: fris] < hiszp. friso < frisar [czytaj: frizo, frizar] ‘wyżłabiać’] pozioma część belkowania w porządkach klasycznych, zawarta między architrawem a gzymsem; fryzy służyły do podziału i zdobienia zarówno elewacji zewnętrznych jak i wewnątrz budowli, również do dekoracji poszczególnych elementów architektonicznych, kompozycji malarskich., graficznych, sprzętów, mebli, naczyń itp.

1) kapitel, górna, wieńcząca część kolumny, pilastra, filara, ukształtowana plastycznie. Pełni funkcję konstrukcyjną jako człon pośredniczący między podporą i elementami podpieranymi. Jest najstaranniej opracowaną częścią kolumny i ulegała w różnych krajach i epokach przekształceniom. W starożytnym Egipcie stosowano głównie papirusową, palmową i lotosową; te ostatnie w odmianach: kielichowej i pąkowej oraz hatorycką

[gr.], nazwa monumentalnego pisma egipskiego, stosowana również do innych pism o charakterze obrazkowym (piktograficznym).

[łac. canon [czytaj: kanon] ‘prawidło’, ‘przepis’ < gr. kanṓn ‘pręt (mierniczy)’, ‘miara’, ‘reguła’, ‘prawidło’, ‘wzorzec’], reguła, wzorzec, zasada kompozycyjna, według której rzeźbiarze, malarze i architekci komponowali swe dzieła. Pojęcie kanonu wiązało się ściśle z nauką o proporcjach i było wykładnikiem poglądów estetycznych danej epoki. Podstawą kanonu były tendencje do poszukiwania ideału estetycznego opartego na przeświadczeniu, że piękno formy zależy od matematycznego stosunku części do całości. Kanon był również wyrazem określonych systemów społeczno‑religijnych.

mała kultowa budowla wolno stojąca lub połączona z większym kompleksem architektonicznym, bądź też wyodrębnione wnętrze dla niewielkiej liczby wiernych.

[łac.], pionowa podpora architektoniczna o przekroju kolistym lub wielokątnym, pełniąca również funkcje dekor.; składa się z trzech części: głowicy, trzonu i bazy, lub przynajmniej z dwóch pierwszych.

jeden lub kilka rzędów kolumn połączonych ze sobą belkowaniem lub lukami arkadowymi; może pełnić funkcję konstrukcyjną lub dekoracyjną: stanowi najczęściej wyodrębniony, silnie akcentowany element w obrębie budowli bądź budowlę wolnostojącą.

(arab. mastaba(h) -  ława kamienna) w starożytnym Egipcie nazwa grobu charakterystycznego dla okresu archaicznego (groby władców i dostojników), Starego i Średniego Państwa (groby dostojników); składała się z części nadziemnej - trapezoidalnej budowli (z cegły suszonej lub kamienia) na planie prostokąta, połączonej pionowym szybem z podziemną komorą grobową - miejscem właściwego pochówku; w części naziemnej mieściła się kaplica kultu pośmiertnego, często o ścianach dekorowanych; w niszy umieszczonej w ścianie lub wnętrzu m. ustawiano tzw. ślepe wrota, stelę i stół ofiarny; wraz z ewolucją mastaby (zwielokrotnienie liczby pomieszczeń w części nadziemnej) wzbogacona zostaje dekoracja ścian o sceny z życia codziennego, utrwalające różne aspekty ziemskiego życia, które zmarły zamierzał kontynuować po śmierci.

(gr. (gr.  naós - świątynia) główna część starożytnej świątyni greckiej mieszcząca posąg bóstwa. W dużych świątyniach naos bywał przedzielony na trzy nawy (środkowa szersza), poprzedzał go zazwyczaj portyk, zwany pronaosem , którego boczne ściany stanowiły przedłużenie bocznych.

(łac. obeliscus, z gr. obeliskos - rożen, słup) wysoki słup, przeważnie czworoboczny, zwężający się ku górze, ścięty u szczytu, w formie wydłużonego ostrosłupa. Monumentalne i monolitowe obeliski charakterystyczne są dla architektury starożytnego Egiptu.

(łac. papyrus, z gr. papyros) 1) roślina (cyperus papyrus) rosnąca w Egipcie w delcie Nilu, symbol Dolnego Egiptu będący popularnym motywem dekoracyjnym; używany w życiu codziennym do wyrobu mat, sznurków, żagli, koszyków, sandałów, łodzi, a także w budownictwie (kam. trans- pozycją są kolumny papirusowe); 2) materiał piśmienny używany w starożytnym Egipcie; produkowany z łodyg papirusu układanych na krzyż warstwami poziomymi i pionowymi, następnie prasowanych, suszonych, wygładzanych i przycinanych do odpowiedniego formatu; połączone karty papirusu tworzyły zwoje zapisywane najpierw od środka (recto), od prawej do lewej, następnie po stronie zewnętrznej (verso); pisano tuszem, za pomocą odpowiednio przyciętej łodygi sitowia o rozklepanych końcach.

(niem. Pyramide, franc. pyramide, z łac. pyramisidis) monumentalna budowla w kształcie czworobocznego ostrosłupa o podstawie kwadratowej. Najsłynniejsze piramidy powstały w starożytnym Egipcie jako groby faraonów. Najstarszym typem piramidy egipskiej jest piramida schodkowa Dżesera (III dynastia), wzniesiona w Sakkarze przez architekta Imhotepa; powstała z sześciu ustawionych jeden na drugim segmentów w kształcie mastaby. Szczytowym osiągnięciem są piramidy Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa z IV dynastii zbudowane w Gizie. W Starym Państwie wznoszono piramidy z bloków kamiennych, licowano płytami z wapienia i granitu, w Średnim Państwie z cegły suszonej licowanej wykładziną kamienną; komory grobowe (niekiedy zespół komór i korytarzy) wykuwano w skale pod piramidą lub umieszczano w jej korpusie.

egipskie portrety sepulkralne wykonywane zasadniczo od I do IV w. n.e. Malowane techniką enkaustyczną lub temperową na cienkich deseczkach. Nakładano je i przywiązywano bandażami na twarz zmarłego. Badania wykazały, że były to wyobrażenia pośmiertne. Nazwa pochodzi od oazy Fajum, gdzie je po raz pierwszy odnaleziono. Łączyły tradycje sepulkralne Egiptu i świata grecko‑rzymskiego. Wpłynęły na powstanie ikon.

(łac. porticus) zewnętrzna część budynku, otwarta przynajmniej z jednej strony kolumnadą lub rzędem filarów, sięgających jednej lub dwu kondygnacji, osłaniająca najczęściej główne wejście, często (w architekturze nawiązującej do antyku) zwieńczona trójkątnym frontonem; wysunięta ku przodowi lub wgłębiona (portyk wgłębny).

pomieszczenie przejściowe między wejściem a wnętrzem właściwym (lub sienią czy hallem).

[gr. pylṓnes] [czytaj: pajlonis], w architekturze starożytnego Egiptu dwie wysokie wieże kamienne flankujące bramę świątyni, założone na planie prostokąta, o kształcie trapezoidalnym; zdobione zwykle reliefami i inskrypcjami, co podkreślało ich funkcję protekcyjną; we wnętrzu pylonu mogły znajdować się schody prowadzące na umieszczony na ich szczycie taras i do sal usytuowanych na piętrach.

(franc. relief, z wł. riliero) kompozycja rzeźbiarska, wydobyta z płaszczyzny płyty kamiennej, drewnianej lub metalowej, z pozostawieniem w niej tła; przeznaczona do oglądania wyłącznie od frontu; uzyskana techniką rzeźbienia, kucia, odlewania itp. W. zależności od stopnia wypukłości kompozycji relief dzieli się na płaski (płaskorzeźba, płaskoryt, bas‑relief) - gdy kompozycja występuje niezbyt mocno przed płaszczyznę tła, wypukły (wypukłorzeźba , haut‑relief) - gdy kompozycja występuje bardzo wydatnie przed płaszczyznę tła, i wklęsły (wklęsłorzeźba) - gdy płaszczyzna tła występuje przed wykonaną w głąb kompozycją.

(gr. hypóstylos - spoczywający na kolumnach)  w architekturze starożytnej wielka sala wsparta na równomiernie rozstawionych kolumnach; jedna z zasadniczych części świątyni egip. okresu Nowego Państwa i ptolemejsko‑rzymskiego.

[łac. ‘miejsce święte’], miejsce o szczególnym znaczeniu kultowym, najczęściej świątynia lub jej najważniejsza część; miejsce przechowywania przedmiotów kultu, relikwii; miejsce dla kogoś święte, drogie.

(łac. z gr. stele - słup, kamień grobowy) rodzaj pomnika nagrobnego, rozpowszechniony w starożytnym Egipcie i Grecji, gdzie występował od okresu archaicznego. Stele wykonywano z marmuru lub miękkiego kamienia.

sztukateria, wyprawa, materiał zdobniczy nakładany na ściany i elementy architektoniczne wnętrz (rzadziej elewacji); w skład stiuku wchodzi wapno, piasek marmurowy, gips, klej i barwniki.

dawniej teras, z franc. terasse, od terre - ziemia) w architekturze odkryta, płaska, otoczona balustradą część budynku o charakterze wypoczynkowym; tarasy bywają umieszczane na piętrze, płaskim dachu (dostępnym od wnętrza) lub na parterze (dostępny również z zewnątrz za pośrednictwem stopni).

[wł.] 1) malarskie spoiwo emulsyjne, tzn. zawieszone w środowisku wodnym substancje oleiste, żywiczne, tłuszcze lub woski. Do XV w. prawdopodobnie oznaczała wszelkie spoiwa ze stopniową przewagą substancji oleistych. Granice znaczenia zawęziły się, gdy zaczęto utożsamiać t. ze spoiwem przygotowanym z jaj; 2) technika malarska, najpospolitsza i najtrwalsza obok woskowej, znana od starożytności, szeroko stosowana do końca XV w.; powoli traciła supremację na rzecz techniki olejnej, by odzyskać znaczenie w XIX w.; 3) tempera - farba; dla określenia rodzaju emulsji, użytej jako spoiwo, nadaje się nazwę poszczególnym rodzajom tempery: tempera jajeczna, tempera żywiczna, tempera żywiczno‑olejna itd.

niewielkie figurki z gliny, kamienia, drewna, brązu lub fajansu w kształcie mumii, często trzymające narzędzia rolnicze, które w starożytnym Egipcie, poczynając od okresu Średniego Państwa, wkładano do grobów; miały one zastępować zmarłego wzywanego do prac w Państwie Umarłych; w pełnieniu tej funkcji pomagały w sposób magiczny pokrywające uszebti teksty religijne (VI Rozdział „Księgi Umarłych”).