Pod lupą nowej wiedzy

Na pytanie o narodziny „Grecji” nie da się udzielić jednoznacznej odpowiedzi. Najstarsze ślady osadnictwa na obszarze współczesnej Grecji, Cyklad i Krety pochodzą sprzed około 7000 lat p.n.e. Najstarsze ślady osadnictwa na obszarze współczesnej Grecji, Cyklad i Krety pochodzą sprzed około 7000 lat p.n.e. Natomiast pierwsze znane zapisy w języku greckim datuje się na XVII w. p.n.e. Z analizy tych zapisów wynika, że przodkowie Greków należeli do grupy ludów indoeuropejskich, które około II tysiąclecia p.n.e. przybyły do Europy ze stepów Azji Środkowej.   Prawdziwy rozkwit kultury i sztuki nastąpił jednak w epoce brązu, około 3200–2000 p.n.e., kiedy ukształtowała się złożona i różnorodna cywilizacja egejska. Choć obejmowała ona wiele wspólnych cech, takich jak rozwinięte kontakty handlowe czy podobieństwa w technice i stylu dzieł, była też zróżnicowana regionalnie. W związku z tym wyróżnia się kilka głównych ośrodków tej kultury.

Na wyspach cykladzkich wykształciła się więc   kultura cykladzka, słynąca przede wszystkim z rzeźbionych w marmurze, uproszczonych figurek, które wyróżniają się geometryzacją i lapidarnością formy.

Najważniejszym z ośrodków była jednak Kreta, gdzie powstała i rozwinęła się wysoko rozwinięta kultura minojska (zwana też kreteńską), znana z okazałych pałaców, bogatego malarstwa ściennego.  Najmłodszą, przypadającą na lata 1600–1100 p.n.e., jest kultura mykeńska, swą nazwę biorąca od Myken – jednego z głównych ośrodków tej cywilizacji. Charakterystyczne dla niej są potężne warowne budowle, groby szybowe i wyroby rzemieślnicze o wysokim poziomie artystycznym.

Żywe zainteresowanie otaczającym światem i innowacyjne podejście do sztuki to cechy, które łączyły wszystkie te kultury egejskie i które ukształtowały fundamenty późniejszej cywilizacji greckiej.

Kultura cykladzka rozwijała się na wyspach archipelagu Cyklady w epoce brązu, mniej więcej w latach 2900–1100 p.n.e.. Jej główne ośrodki stanowiły Syros, Naksos i Milos, a wpływy tej kultury objęły znaczną część wyspiarskiego obszaru Morza Egejskiego. Obok cywilizacji minojskiej na Krecie i mykeńskiej na Peloponezie była jednym z trzech filarów egejskiego kręgu kulturowego epoki brązu.

Najbardziej rozpoznawalnym dorobkiem tej kultury są marmurowe figurki, tzw. idoleidoleidole cykladzkie, powstające od ok. 1900 p.n.e., choć najwcześniejsze formy znane są już z wcześniejszych stuleci. Ich wysokość waha się zwykle między 20 a 50 centymetrów, choć znane są również większe egzemplarze. Rzeźby te wykonywano z lokalnego marmuru i pierwotnie pokrywano warstwą barwną, zwłaszcza w partiach twarzy.  Choć dziś często widzimy w idolachidoleidolach formę jednolitą, w rzeczywistości ich ikonografia i stylistyka ewoluowały przez wieki.

Wyróżnia się dwa podstawowe typy przedstawień rzeźbiarskich – najstarszy, schematyczny, zwany jest wiolinowym, a jego nazwa  pochodzi od charakterystycznego kształtu przypominającego skrzypce (ang. violin). Formy te powstały około 2800 roku p.n.e. w kulturze Grotta–Pelos. Cechuje je silne  uproszczenie – postacie nie mają wyodrębnionej głowy, a jedynie zaznaczone biodra, piersi, talię, czasem także dłonie.

REB91ARTR1M56

Ilustracja przedstawia figurkę idola. Ukazuje kobietę o uproszczonych kształtach. Postać przypomina skrzypce lub wiolonczelę. Figurka jest zredukowana do podstawowych, geometrycznych zarysów. Posiada rozszerzający się ku górze tors, wąską szyję, a zamiast typowej głowy ma wydłużony element pozbawiony detali i rysów twarzy. Figurka nie posiada kończyn. Figurka mieści się w dłoni i przypuszczalnie była używana w praktykach rytualnych lub grobowych.

W późniejszym okresie, głównie w kulturze Keros–Syros, pojawia się drugi, bardziej rozwinięty wariant przedstawień – tzw. typ naturalistyczny, często określany też  kanonicznymkanonkanonicznym. Rzeźby te ukazują kobiece postacie o wyraźniej opracowanej anatomii: z rękami złożonymi poniżej piersi (lewa nad prawą), nogami wyodrębnionymi z bloku rzeźbiarskiego i płaską, trójkątną lub owalną głową z wyraźnie zaznaczonym nosem. Dominują kobiece wizerunki, często związane z kultem płodności – niekiedy przedstawiają nawet kobiety ciężarne. Pod względem opracowania twarzy wyróżnia się dwa warianty: wcześniejszy, „przedkanoniczny”, w którym nie zaznaczano rysów twarzy oraz „dojrzały kanoniczny”, z opracowaną anatomią i wyodrębnionym nosem. Liczne przykłady takich figur znajdują się w zbiorach Narodowego Muzeum Archeologicznego w Atenach.

RP5BK21O3BMH4

Ilustracja przedstawia marmurową figurkę idola na czarnym tle. Ukazuje nagą postać kobiecą, stojącą w pozycji frontalnej, z rękami skrzyżowanymi pod piersiami. Ciało zostało uproszczone do geometrycznych, zredukowanych form: głowa jest w kształcie owalu, bez wyraźnych rysów twarzy (poza delikatnie zaznaczonym nosem), tors i nogi są wydłużone i smukłe, a ramiona ułożone symetrycznie. Stopy są skierowane w dół. Powierzchnia figurki jest wygładzona.

Mimo że wśród idoliidoleidoli przeważają przedstawienia kobiece, archeolodzy odnaleźli również rzadkie wizerunki mężczyzn – głównie wojowników oraz muzyków. Do najbardziej znanych należy postać siedzącego harfisty z wyspy Keos.

R16T28DDUERPH

Ilustracja przedstawia figurkę idola. Ukazuje siedzącego mężczyznę grającego na harfie. Harfista ukazany jest w pozycji wyprostowanej, siedzi na prostym, czteronożnym stołku, z twarzą uniesioną w górę. W lewej ręce trzyma ramową harfę, której pudło rezonansowe wspiera się na jego udzie. Prawą dłoń opiera na pudle, co sugeruje moment gry lub strojenia instrumentu.

Pierwsza wysoko rozwinięta cywilizacja na obszarze dzisiejszej Grecji związana była z Kretą – największą wyspą Morza Egejskiego. To właśnie tutaj, w pierwszej połowie II tysiąclecia p.n.e., rozwinęło się zorganizowane państwo, którego pamięć przetrwała w mitach o królu Minosie, Minotaurze, Dedalu i Ikarze. Współcześni badacze nazwali tę cywilizację  minojską – od imienia legendarnego władcy.

Określenie „Minojczycy” zostało wprowadzone przez sir Arthura Evansa, który na początku XX wieku prowadził wykopaliska archeologiczne na Krecie, przede wszystkim w Knossos. To właśnie on odkrył pozostałości imponującego kompleksu, który uznał za siedzibę mitycznego Minosa. Chociaż brak dowodów na utożsamienie pałacu z królem znanym z mitów, nie ulega wątpliwości, że stanowisko w Knossos było centrum życia politycznego, gospodarczego i religijnego tej cywilizacji.

Minojczycy stworzyli państwo oparte na handlu morskim, eksportując ceramikę, wyroby wełniane, oliwę i wino, a importując metale, kamienie szlachetne i pachnidła. Ceramika minojska była rozpoznawalna na wyspach Morza Egejskiego, w Azji Mniejszej, a nawet w Egipcie. Znaczenie Krety było tak wielkie, że Grecy późniejszych epok wierzyli w istnienie thalassokracjithalassokracjathalassokracji – morskiej dominacji tej wyspy.

Pałac w Knossos – przykład architektury minojskiej

Najbardziej charakterystycznym i unikalnym osiągnięciem architektonicznym cywilizacji minojskiej były pałace – rozległe kompleksy związane z dworem, które pełniły zarówno funkcje rezydencyjne, administracyjne, gospodarcze, jak i religijne. Budowle te wznoszono na asymetrycznych planach, co było spowodowane dostosowaniem do lokalnej topografii oraz wieloetapowej rozbudowy. Ich charakterystycznym elementem kompozycyjnym był centralny, prostokątny dziedziniecdziedziniecdziedziniec, wokół którego koncentrowały się pomieszczenia o różnorodnym przeznaczeniu – od magazynów, przez warsztaty, po apartamenty królewskie i świątynie. Pałace minojskie były kilkukondygnacyjne, często z rozbudowanym systemem schodów i tarasówtarastarasów, a ich architektura – mimo złożoności – sprawiała wrażenie zwartej, lekkiej i harmonijnej. Nie posiadały one charakteru obronnego.

Najważniejszym z nich był pałac w Knossos. Znajdowały się w nim m.in.: magazyny na żywność, warsztaty rzemieślnicze, świątynie, a także sale reprezentacyjne i apartamenty królewskie. Wyjątkowym elementem kompleksu były zaawansowane rozwiązania inżynieryjne, jak system kanalizacji i wentylacji.

Do wnętrza pałacu w Knossos można było dostać się dwiema głównymi drogami. Od strony południowej prowadziły monumentalne schody, poprzedzone portykiemportykportykiem z kolumnamikolumnakolumnami, które miały charakter reprezentacyjny. Starszy dostęp do kompleksu znajdował się od północy, gdzie prowadzące do środka kręte i wąskie korytarze tworzyły skomplikowany układ przejść, który u niektórych badaczy przywoływał skojarzenia z mitycznym labiryntem Minotaura.

R3P7UC9JOB7R5

Ilustracja przedstawiająca czarno‑biały plan pałacu w Knossos. Na planie zaznaczone są poszczególne elementy budowli: 1. Sala tronowa, 2. Klatka schodowa, 3. Skarbnice świątyni, 4. Krypta słupowa, 5. Główna świątynia, 6. Przejście korytarzem do magazynów, 7. Ołtarze, 8. Korytarz procesyjny, 9. Klatka schodowa, 10. Sala z podwójnymi osiami, 11. Sala królowej, 12. Łazienka, 13. Toaleta, 14. Magazyn, 15. Duża klatka schodowa, 16. Pracownia szlifierza.

Bryła pałacu w Knossos dostosowana była do ukształtowania teren i powstawała etapami. Wielopiętrowe zabudowania tworzyły tarasowątarastarasową strukturę, wkomponowaną w stoki wzgórza Kefala. Obiekt nie posiadał układu symetrycznego.  Jednym z najbardziej rozpoznawalnych i oryginalnych elementów bryły jest portykportykportyk z kolumnamikolumnakolumnami o trzonachtrzontrzonach zwężających się ku dołowi, pokrytych tynkiem, osadzonych na kamiennych bazachbazabazach i zwieńczonych głowicamigłowicagłowicami składającymi się z nałożonych na siebie poduszekpoduszkapoduszek, rozszerzających się ku górze i tworzących kielichowaty kształt. KolumnykolumnaKolumny malowane były na czerwono‑czarny kolor, co podkreślało ich wyjątkowy charakter.

R1HKP9E5MBURN

Fotografia przedstawia ruiny pałacu w Knossos na Krecie, dokładnie tzw. północny portyk z kolumnami. Budowla widoczna na pierwszym planie to prostokątny fragment pałacu wzniesiony na kamiennej, jasnobeżowej platformie z dużych, obrobionych bloków. Jej górna część pokryta jest rekonstrukcją portyku wspartego na czterech czerwonych kolumnach rozszerzających się ku górze, z czarnymi głowicami i dolnymi częściami oraz jasnej bazie. Kolumny wspierają płaski dach z ozdobnym fryzem złożonym z rytmicznie ułożonych białych, kołowych dekoracji na ciemnym tle. Ściany budowli wykonane są z jasnego kamienia. Na pierwszym planie, poniżej budowli, znajdują się nieregularne, kamienne pozostałości partii pałacu - bloki i fragmenty murów. W tle po lewej stronie znajduje się kolejna część pałacu z trzema czerwonymi kolumnami, również zrekonstruowanymi, oraz ścianami o podobnej kolorystyce – jasnobeżowej z ciemniejszymi elementami. Budowla otoczona jest roślinnością. Całość ukazana jest na tle błękitnego nieba.

Styl minojskich fresków z pałacu w Knossos

Ściany pałacu w Knossos, podobnie do innych budowli tego typu, pokrywały freskifreskfreski. Sztuka minojska celebrowała boskość natury, zamiast upamiętniać czyny minojskich władców. Sceny freskówfreskfresków przedstawiają rytuały, święte procesje, działalność kultową, festiwale, oddawanie czci bogom i  kapłanom, święte zawody, takie jak skoki przez byka oraz symbole religijne. Natura była ściśle związana z boskością. FreskifreskFreski minojskie celebrowały florę i faunę Krety. Były wypełnione kwiatami, takimi jak lilie, krokusy, róże, a także świętymi zwierzętami, takimi jak byk i  gryfgryfgryf oraz przedstawieniami kreteńskiego życia morskiego. Pejzaże umieszczane były zwykle centralnie, na wysokości górnej części drzwi i okien, natomiast dolna część malowideł znajdowała się około metra nad podłogą. Ten dolny obszar wypełniały najczęściej kamień lub marmur albo malowano go tak, aby przypominał marmur. Wąskie fryzyfryzfryzy biegły wzdłuż górnej części ścian, a sufity często pokrywano wzorami, takimi jak spirale. Wszystkie obrazy zazwyczaj miały obramowania u góry i u dołu, które stanowiły ramę kompozycji. Zazwyczaj składały się one z dwóch kolorów: czarnego i białego lub niebieskiego i czarnego. Malowidła umieszczano również na otynkowanych obiektach kultu, takich jak ołtarze. Wiele z nich przedstawia kobiety biorące udział w ceremoniach i tańcach, byki jako zwierzęta o znaczeniu symbolicznym, a także sceny o tematyce związanej z morzem. Styl malarski wyróżniał się lekkością, dynamiką oraz intensywną kolorystyką. W malowidłach  zastosowano następujące kolory pochodzące z naturalnych pigmentów: czarny (łupek węglowy), czerwony (hematyt), biały (hydrat wapnia), żółty (ochra), niebieski (krzemian miedzi) oraz zielony (mieszanka niebieskiego i żółtego). Niektóre konwencje kolorystyczne zostały przez Minojczyków przejęte od Egipcjan, mimo że w malarstwie egipskim nie wykonywano typowych freskówfreskfresków. Skóra mężczyzn była zazwyczaj czerwona, kobiet – biała. Większość znanych obecnie malowideł powstała w wyniku rekonstrukcji.

Wiele freskówfreskfresków ukazywało sceny z życia codziennego. Malowidła z Knossos pomogły odtworzyć architekturę pałacu, a także ujawniły szczegóły minojskich zawodów sportowych i sceny z życia dworskiego. Na malowidłach zachowały się również detale ubioru, fryzur oraz ideał minojskiej sylwetki.

Ceramika minojska – sztuka życia i rytuału

Ceramika minojska, będąca jednym z najważniejszych przejawów sztuki kreteńskiej, zachwyca lekkością formy, bogactwem ornamentyki i głębokim zakorzenieniem w świecie natury. W dekoracji ceramiki dominuje swobodna linia, inspirowana naturą -  falami morza, ośmiornicami czy wijącymi się wodorostami. Motywy te ożywiają powierzchnię naczyń, nadając wrażenie ruchu. Kolorystyka jest zwykle kontrastowa - czerń i czerwień, biel i brąz tworzą wyraziste zestawienia.

Obok naczyń służących do przechowywania oliwy czy wina, tworzono też zgrabne dzbany, misy, czarki, a także finezyjnie modelowane naczynia rytualne. Ważną rolę w dorobku ceramiki minojskiej pełnią figurki fajansowe kobiet, ofiarowywane bogom jako dziękczynienie. Zazwyczaj ukazywane są z uniesionymi rękami, często utożsamiane z kapłankami lub boginiami.

R3NA1NPLO3B3U

Na zdjęciu ukazana jest słynna waza z ośmiornicą. Waza ma kształt amfory z krótką szyjką i dwoma dużymi uszami przy wylewie. Całą jej powierzchnię pokrywa malowidło przedstawiające ośmiornicę, której czułki rozciągają się dynamicznie wokół całego brzuśca naczynia. Pomiędzy mackami znajdują się drobne detale – przedstawienia muszli i wodorostów. Barwa dekoracji to ciemny brąz lub czerń na jasnym tle.

Sztuka mykeńska, rozwijająca się na kontynencie greckim w epoce późnego brązu  od około połowy XVI do około XI wieku p.n.e., była wyrazem potęgi i organizacji jednej z najważniejszych cywilizacji epoki egejskiej. Nazwa tej kultury pochodzi od Myken, miasta położonego w Argolidzie, które obok Tirynsu, Pylos, Aten i Teb stanowiło jeden z głównych ośrodków politycznych, militarnych i kulturowych tej epoki. Cywilizacja ta, znana m.in. z eposów Homera, wytworzyła oryginalną i wysoce rozwiniętą kulturę, będącą jednocześnie kontynuacją oraz przekształceniem wcześniejszych tradycji minojskich. Mimo tych inspiracji, sztuka mykeńska wykazuje odmienny, bardziej monumentalny i obronny charakter. Mykeńczycy byli ludem o silnie rozwiniętej strukturze państwowej, na czele której stał król‑wódz, dysponujący administracją pałacową oraz armią. Osiągnięcia artystyczne tego okresu świadczą o wysokim poziomie rzemiosła, ale również o szerokich kontaktach handlowych i kulturowych, jakie Mykeńczycy utrzymywali z Egiptem, Bliskim Wschodem, Kretą i innymi rejonami Morza Śródziemnego. Ich kultura zanikła nagle około 1100 r. p.n.e., co związane było z tzw. upadkiem epoki brązu i rozpoczęciem się „wieków ciemnych” w dziejach Grecji.

Kamienne świadectwa potęgi - architektura mykeńska

Miasta i pałace mykeńskie wznoszono zazwyczaj na wzgórzach, w strategicznych lokalizacjach, skąd możliwa była kontrola szlaków handlowych oraz dolin rzecznych. FortyfikacjefortyfikacjaFortyfikacje zbudowane były z ogromnych, nieobrobionych lub zgrubnie opracowanych bloków kamiennych, łączonych bez użycia zaprawy, co nadało im miano murów cyklopowychcyklopowe murymurów cyklopowych. Starożytni Grecy wierzyli, że jedynie mityczni cyklopicyklopicyklopi mogli wznieść tak potężne konstrukcje – stąd ich określenie. Do najwspanialszych przykładów tej architektury należą umocnienia Tirynsu oraz cytadelacytadelacytadela w Mykenach.

RD3RDMLNS4RHE

Fotografia przedstawia fragment potężnych murów obronnych w Tirynsie na Peloponezie. Ukazuje masywną konstrukcję zbudowaną z ogromnych nieobrobionych bloków kamiennych. Mur ma nieregularną fakturę, kamienie są różnej wielkości i kształtu. Budowla jest masywna. Na dalszym planie widoczna jest różnica poziomów, co wskazuje na wzniesienie terenu, na którym zbudowano twierdzę.

W obrębie cytadelicytadelacytadeli mykeńskiej znajdował się pałac królewski, zorganizowany wokół  megaronumegaronmegaronu – prostokątnej sali tronowej z centralnym paleniskiem i czterema kolumnamikolumnakolumnami podtrzymującymi strop. MegaronmegaronMegaron uznawany jest za protoplastę greckiej celli świątynnej i stanowi istotny element dziedzictwa architektonicznego Mykeńczyków. Cały kompleks pałacowy otoczony był dziedzińcamidziedziniecdziedzińcami, magazynami, archiwami i pomieszczeniami pomocniczymi, często zdobionymi freskamifreskfreskami oraz dekoracjami ceramicznymi.

Najsłynniejszą częścią cytadelicytadelacytadeli jest Brama Lwic. Wieńczą ją reliefyreliefreliefy dwóch stojących lwic, których sylwetki zwrócone są ku środkowej kolumniekolumnakolumnie – symbolowi pałacu lub boskości. Rzeźbę umieszczono w trójkątnym nadprożunadprożenadprożu powyżej prostokątnego portaluportalportalu, co pozwalało na rozłożenie ciężaru i zabezpieczenie konstrukcji.

R1POBEJ63JA4D

Fotografia przedstawia fragment murów i Lwią Bramę w Mykenach. Mur i brama zbudowane są z masywnych bloków kamiennych. Bramę tworzą dwa głazy (pylony) zwieńczone trójkątnym polem. Centralną część kompozycji zajmuje trójkątna płyta odciążająca umieszczona nad masywnym kamiennym nadprożem, wykuta z pojedynczego bloku skalnego. Na tej płycie widoczny jest relief, przedstawiający dwa symetrycznie ustawione lwy, wspierające się przednimi łapami na postumencie z pionową kolumną, zwężającą się ku dołowi. Cała konstrukcja bramy wykonana została z ogromnych, nieregularnych bloków kamiennych, typowych dla tzw. murów cyklopowych. W tle widać fragmenty kamiennej zabudowy cytadeli oraz niebo

Osiągnięciem architektury mykeńskiej są także miejsca pochówku. Szczególnie rozwinęły się  monumentalne grobowce kopułowe – tolosy, przykryte sklepieniem pozornym, prowadzące do komory grobowej przez dromos, czyli długi, prosty korytarz. Najbardziej znanym przykładem jest Grób Agamemnona, czyli  Skarbiec Atreusza, uchodzący za arcydzieło inżynierii kamiennej.

R1B1CAJNT76CM

Ilustracja przedstawia Grób Agamemnona w Mykenach. Na zdjęciu widnieje wejście do komory grobowej, które znajduje się pomiędzy dwoma wznoszącymi się kamiennymi murami. Otwór wejściowy zwieńczony jest kamiennym nadprożem nad którym znajduje się trójkątna luka. Ściany boczne wykonane są z masywnych kamieni o regularnym układzie.

Między formą a funkcją – malarstwo mykeńskie

Malarstwo mykeńskie znane jest przede wszystkim z dekoracji ściennych, zachowanych w pałacach w Mykenach, Tirynsie i Pylos. Malowidła te wykonywano techniką freskufreskfresku – na mokrym tynku, przy użyciu naturalnych pigmentów. Choć w znacznym stopniu wzorowane były na wcześniejszej sztuce minojskiej z Knossos, charakteryzują się bardziej statyczną kompozycją, wyraźniejszym konturem i ograniczoną paletą barw.

Tematyka freskówfreskfresków obejmowała sceny religijne, procesje, polowania, motywy zwierzęce, roślinne i geometryczne, a także postacie bogów i herosów. Przykładem może być freskfreskfresk przedstawiający walkę dzikiego byka, zachowany w ruinach pałacu w Tirynsie, który ukazuje dynamiczne starcie człowieka ze zwierzęciem, w pełnym napięcia układzie ciał. W Pylos natomiast odnaleziono przedstawienia procesji kobiet w długich szatach oraz motywy florystyczne, często stylizowane.

Malarstwo mykeńskie, choć mniej finezyjne i dekoracyjne niż minojskie, pełniło istotną rolę propagandową i ceremonialną, podkreślając prestiż władcy oraz sacrum otaczające przestrzeń pałacową. FreskifreskFreski często współgrały z architekturą wnętrz, dekorując ściany reprezentacyjnych sal, korytarzy i komnat mieszkalnych. W Tirynsie, podobnie jak w całym świecie mykeńskim, malarstwo monumentalne odgrywało istotną rolę w dekoracji przestrzeni pałacowych i miało charakter propagandowy oraz sakralny. Twórcy freskówfreskfresków, działający na zlecenie władcy w XIV–XIII wieku p.n.e., uwieczniali na ścianach sceny, które odzwierciedlały świat wartości elit – ich potęgę, religijność i codzienne rytuały. Popularnym tematem były także sceny łowieckie – dynamiczne przedstawienia polowań na dziki, zwierzęta cenione zarówno jako trofea, jak i źródło materiału na prestiżowe elementy uzbrojenia, jak np. hełmy z kłów. Łowy ukazywano nie tylko jako rozrywkę, ale też jako rytuał wojowników – elitarną formę ćwiczenia męstwa i odwagi. W polowaniach, podobnie jak w bitwach, wykorzystywano rydwany, które stanowiły symbol wojennej siły i technicznego zaawansowania cywilizacji mykeńskiej. FreskifreskFreski z Tirynsu, zachowane fragmentarycznie, świadczą o wysokim poziomie kunsztu artystycznego oraz o ideologicznym znaczeniu malarstwa w pałacach epoki brązu.

R1F9RZOONOCS5

Fotografia przedstawia rekonstrukcję fragmentu fresku mykeńskiego z Tirynsu. Na jednolitym, błękitnym tle ukazana jest kobieta ujęta z profilu, zwrócona w prawo. Jej postawa jest wyprostowana i pełna gracji. Ma długie, czarne, kręcone włosy sięgające bioder. Głowę zdobi opaska z ornamentem spiralnym. Ubrana jest w bogato zdobioną, kolorową szatę – krótki czerwony kaftan z rękawami ozdobionymi białą lamówką oraz długą spódnicę z geometrycznymi pasami w kolorach: błękitnym, żółtym, białym, czerwonym i czarnym. Spódnica ma charakterystyczne, zygzakowate wzory. Kobieta trzyma przed sobą oburącz jasne pudełko z delijatnym ornamentem, prawdopodobnie wykonane z kości słoniowej. Powyżej postaci, na tle ściany, widoczna jest bordiura z dekoracyjnym, powtarzalnym ornamentem geometrycznym w bieli, błękicie i czerwieni.

Motywy i znaczenia – dekoracja naczyń mykeńskich

Ceramika była jednym z najważniejszych produktów kultury mykeńskiej – zarówno ze względu na codzienne zastosowanie, jak i funkcje rytualne oraz reprezentacyjne. Mykeńscy garncarze, dziedzicząc tradycję minojską i jednocześnie rozwijając własne techniki, osiągnęli mistrzostwo w produkcji naczyń z gliny. Posługiwano się kołem garncarskim, co pozwalało na uzyskiwanie naczyń cienkościennych, symetrycznych i różnorodnych pod względem formy. Ceramika mykeńska charakteryzowała się także bogatą dekoracją. Początkowo dominowały motywy geometryczne (spirale, linie faliste, meandrymeandermeandry), z czasem jednak pojawiły się stylizowane przedstawienia roślinne (liście palmowe, kwiaty, papirusy), a także uproszczone formy zwierząt i ludzi. Popularnością cieszyły się także sceny walki.  Dekoracje nanoszono na jasne tło przy użyciu ciemnych barwników, głównie brunatnych lub czarnych, a pigment utrwalano przez wypalanie.

RLNX3995OCBL3

Fotografia przedstawia dużą, ceramiczną wazę w kształcie szerokiego cylindra z zaokrąglonym brzuścem i szerokim otworem u góry. Naczynie ma dwie duże, pionowe rączki umieszczone symetrycznie po bokach otworu,. Powierzchnia wazy zdobiona jest sceną ukazującą scena pożegnanie wojowników. W centralnej części kompozycji widnieją sylwetki mężczyzn maszerujących w szeregu w prawo. Każdy z nich trzyma włócznię i okrągłą tarczę, a na głowie ma hełm z kłów dzika. Po lewej stronie sceny, z boku, znajduje się kobieta. Jest częściowo zasłonięta przez uchwyt naczynia. Ma na sobie długą suknię i nakrycie głowy. Jej ramiona są uniesione – wygląda, jakby żegnała wojowników. Tło wazy jest jasne, natomiast malatury wykonano ciemną, prawdopodobnie brunatnoczarną farbą.

Między realizmem a rytuałem – rzeźba mykeńska

W rzeźbie wolnostojącej dominują małe figurki z terakoty, brązu i kości słoniowej. Często przedstawiają one boginie, kobiety w pozycji modlitewnej, wojowników, wozy bojowe lub zwierzęta. Ich funkcja mogła być zarówno kultowa, jak i dekoracyjna. Rzeźbiarze mykeńscy nie stronili od realizmu, zwłaszcza w przedstawieniach twarzy i sylwetek, choć proporcje ciał bywają uproszczone a gesty schematyczne.

R4EUCXO1XLZDM

Fotografia przedstawia figurkę "Pani z Phylakopi". Ukazuje kobietę stojącą w wyprostowanej, frontalnej pozie, z ledwie zarysowanymi ramionami uniesionymi do góry wskazującymi na w gest modlitewny lub rytualny. Ubrana jest w charakterystyczny dla epoki bogato zdobiony strój: długą suknię o poziomych pasach. Jej głowa jest proporcjonalnie niewielka, z wyraziście zaznaczonymi rysami twarzy - dużymi, otwartymi oczyma, mocno zarysowanymi brwiami i nosem oraz symboliczną koroną.

W sztuce sepulkralnej wyróżniają się tzw. maski pośmiertne, odlewane ze złota i umieszczane na twarzach zmarłych, jak słynna złota maska Agamemnona odkryta przez Heinricha Schliemanna w grobie szybowym w Mykenach. Choć jej autentyczne powiązanie z mitycznym władcą jest wątpliwe, stanowi ona jedno z najważniejszych świadectw mykeńskiej sztuki funeralnejfuneralnyfuneralnej. Rzeźba mykeńska, mimo że nie osiągnęła jeszcze klasycznej formy, zapowiada przyszły rozwój sztuki greckiej w zakresie przedstawiania postaci ludzkiej, a także symbolicznego wyrażania władzy.

R18695MFNOZKT

Fotografia przedstawia złotą maskę pośmiertną, znaną jako "Maska Agamemnona", wykonaną z cienkiej blachy złota. Na ciemnym, neutralnym tle widoczna jest symetryczna ludzka twarz o zamkniętych oczach, prostym nosie, wydatnych ustach i starannie zaznaczonej brodzie oraz wąsach. Twarz sprawia wrażenie spokojnej, wyciszonej – jakby pogrążonej we śnie. Uwagę zwracają duże, migdałowate oczy, łukowato uformowane brwi oraz duże, płasko odwzorowane uszy po bokach. Maska przylega do tła, a jej krawędzie są lekko nieregularne, z widocznymi zagięciami i uszkodzeniami wynikającymi z wieku. Złota powierzchnia lśni w świetle, wydobywając plastyczność detali – szczególnie widoczna jest faktura brody i wąsów, wyryta drobnymi nacięciami. Zdjęcie ukazuje z bliska cały obiekt, koncentrując uwagę widza na jego formie i szlachetnym materiale.

Sztuka egejska, rozwijająca się na Krecie, Cykladach i w Mykenach, stanowi fundament kultury greckiej i europejskiej.  Ukazuje przejście od wspólnot prehistorycznych do zorganizowanych społeczeństw z ośrodkami władzy, religii i gospodarki. To właśnie w jej ramach powstają pierwsze pałace, monumentalna architektura, złożone systemy administracyjne oraz rozwija się malarstwo i rzeźba. Rzemiosło artystyczne również osiąga wysoki poziom – rozwijają się ceramika, złotnictwo o funkcjach nie tylko użytkowych, ale też sakralnych i reprezentacyjnych. Motywy przyrody, symboliki religijnej i życia dworskiego ukazują nowe sposoby postrzegania świata i człowieka. Dzięki sztuce egejskiej możemy prześledzić początki urbanizacji i kultu religijnego w basenie Morza Śródziemnego. Jej dziedzictwo, widoczne w formach i ideach, bezpośrednio poprzedza i zapowiada sztukę archaicznej oraz klasycznej Grecji. Jest zatem kluczowym pomostem między prehistorią a narodzinami cywilizacji antycznej.