podstawa dźwigająca trzon kolumny, filaru, pilastra; od starożytności występuje we wszystkich porządkach architektonicznych (poza doryckim), głównie w formie profilowanej płyty; w architekturze romańskiej zdobiona motywami narożnymi o formach geometrycznych, roślinnych lub zwierzęcych (tzw. szponami, żabkami).

Kýklōpes [gr., ‘okrągłoocy’], mit. gr.: olbrzymi o jednym oku pośrodku czoła.

mury cyklopie -w starożytności potężne fortyfikacje wznoszone z ogromnych, nieobrobionych głazów na sucho, przypisywane cyklopom; charakterystyczne dla kultury egejskiej; Argolida — Tyryns, Mykeny.

[wł.], w dawnej fortyfikacji samodzielna twierdza panująca nad miastem lub prowincją.

wydzielona, nieprzykryta przestrzeń w obrębie budynku lub zespołu architektonicznego. Może być zamknięty i otwarty (przynajmniej z jednej strony bez zabudowań); dziedziniec występował w architekturze sakralnej i świeckiej od starożytności.

[łac. fortificatio - umocnienie], w znaczeniu ogólnym zespół obiektów fortyfikacyjnych; także dziedzina inżynierii wojsk. zajmująca się opracowywaniem konstrukcji obiektów fortyfikacyjnych oraz koncepcją użycia ich do działań bojowych.

z wł. pittura, fresco (malowanie na świeżym tynku), inaczej alfresco, buon fresco: 1) technika malarstwa ściennego, polegająca na malowaniu na mokrym tynku, pokrytym kilku warstwami zaprawy, farbami z pigmentów odpornych na alka- liczne działanie wapna, rozprowadzonymi wodą deszczową; 2) malowidło wykonane tą techniką; spoiwem staje się tu samo podłoże na skutek przemiany wapna gaszonego pod wpływem dwutlenku węgla z powietrza w krystaliczny węglan wapnia, który wiąże cząsteczki farby.

[fr. frise [czytaj: fris], hiszp. friso, frisar [czytaj: frizo, frizar] - wyżłabiać] pozioma część belkowania w porządkach klasycznych, zawarta między architrawem a gzymsem; fryzy służyły do podziału i zdobienia zarówno elewacji zewnętrznych jak i wewnątrz budowli, również do dekoracji poszczególnych elementów architektonicznych, kompozycji malarskich., graficznych, sprzętów, mebli, naczyń itp.

dotyczący pochówku i żałoby po zmarłym.

1) kapitel, górna, wieńcząca część kolumny, pilastra, filara, ukształtowana plastycznie. Pełni funkcję konstrukcyjną jako człon pośredniczący między podporą i elementami podpieranymi. Jest najstaranniej opracowaną częścią kolumny i ulegała w różnych krajach i epokach przekształceniom. W starożytnym Egipcie stosowano głównie papirusową, palmową i lotosową; te ostatnie w odmianach: kielichowej i pąkowej oraz hatorycką.

łac. gryphus, z gr. gryps - twór fantastyczny o ciele lwa, a skrzydłach i głowie drapieżnego ptaka; jako motyw dekor. wy- stępuje w starożytnej sztuce greckiej i rzymskiej, a także w okresie nowożytnym w dekoracji arch., rzeźb, i mai. oraz w rzemiośle. artystycznym.

(gr. eidolon 'widziadło') figurki kultowe o uproszczonych lub zgeometryzowanych kształtach (gównie kobiecych) wykonywane m.in. z gliny, kości słoniowej, marmuru, charakterystyczne przecie wszystkim dla kultur Morza Egejskiego (zwłaszcza cykladzkiej).

[łac. canon [czytaj: kanon] - prawidło, przepis,  gr. kanṓn - pręt (mierniczy), miara, reguła, prawidło, wzorzec], reguła, wzorzec, zasada kompozycyjna, według której rzeźbiarze, malarze i architekci komponowali swe dzieła. Pojęcie kanonu wiązało się ściśle z nauką o proporcjach i było wykładnikiem poglądów estetycznych danej epoki. Podstawą kanonu były tendencje do poszukiwania ideału estetycznego opartego na przeświadczeniu, że piękno formy zależy od matematycznego stosunku części do całości. Kanon był również wyrazem określonych systemów społeczno‑religijnych.

[łac.], pionowa podpora architektoniczna o przekroju kolistym lub wielokątnym, pełniąca również funkcje dekor.; składa się z trzech części: głowicy, trzonu i bazy, lub przynajmniej z dwóch pierwszych.

ciągły ornament geometryczny w postaci linii załamujących się wielokroć pod kątem prostym, tworzących rytmicznie powtarzane układy; występuje w różnych wariantach; motyw m. powstał w epoce neolitu w kręgu kultur naddunajskich, był popularny w starożytnej Grecji, powrócił w sztuce renesansu i klasycystycznej; występował w zdobnictwie ceramiki, na fryzach, posadzkach.

w starożytności prostokątny budynek o jednym pomieszczeniu, z otwartym przedsionkiem na krótszym boku, którego wysunięte ściany boczne zakończone bywały płaskimi pilastrami, tzw. antami; pośrodku pomieszczenia, między czterema kolumnami wspierającymi płaski dach z otworem doprowadzającym światło, znajdowało się palenisko.

w budownictwie poziomy element konstrukcyjny (np. belka) nad otworem okiennym lub drzwiowym.

podpora, na której opiera się część konstrukcji.

[łac. porta - brama, drzwi], ozdobne obramienie otworu wejściowego, składające się z elementów architektonicznych oraz rzeźbiarskich.

(łac. porticus) zewnętrzna część budynku, otwarta przynajmniej z jednej strony kolumnadą lub rzędem filarów, sięgających jednej lub dwu kondygnacji, osłaniająca najczęściej główne wejście, często (w architekturze nawiązującej do antyku) zwieńczona trójkątnym frontonem; wysunięta ku przodowi lub wgłębiona (portyk wgłębny).

(franc. relief, z wł. riliero) kompozycja rzeźbiarska, wydobyta z płaszczyzny płyty kamiennej, drewnianej lub metalowej, z pozostawieniem w niej tła; przeznaczona do oglądania wyłącznie od frontu; uzyskana techniką rzeźbienia, kucia, odlewania itp. W. zależności od stopnia wypukłości kompozycji relief dzieli się na płaski (płaskorzeźba, płaskoryt, bas‑relief) - gdy kompozycja występuje niezbyt mocno przed płaszczyznę tła, wypukły (wypukłorzeźba , haut‑relief) - gdy kompozycja występuje bardzo wydatnie przed płaszczyznę tła, i wklęsły (wklęsłorzeźba) - gdy płaszczyzna tła występuje przed wykonaną w głąb kompozycją.

dawniej teras (z franc. terasse, od terre - ziemia) w architekturze odkryta, płaska, otoczona balustradą część budynku o charakterze wypoczynkowym; tarasy bywają umieszczane na piętrze, płaskim dachu (dostępnym od wnętrza) lub na parterze (dostępny również z zewnątrz za pośrednictwem stopni).

[gr. thálassa - morze, kratéin - władać], panowanie na morzu, władztwo morskie; termin wprowadzony w starożytnej Grecji na określenie dominacji jednego z państw w wyniku posiadanej potęgi morskiej (jak Ateny w okresie klasycznym).

okrągły słup, będący głównym elementem dźwigającym kolumnę, ustawiany na bazie lub bezpośrednio na podstawie świątyni, wieńczony elementem ozdobnym w postaci głowicy. Zbudowany z kilku pierścieni łączonych wewnątrz ołowianymi zamkami. Dodatkowo ozdobiony idącymi z góry do dołu specjalnymi, wklęsłymi, półkolistymi w przekroju rowkami zwanymi kanelowaniem. Może być lekko wybrzuszony na wysokości jednej trzeciej kolumny aby stworzyć wrażenie jej idealnie pionowej krawędzi bocznej. Wybrzuszenie to nazywa się entasis.

zikkurat, w starożytnej Mezopotamii monumentalna budowla sakralna na planie kwadratu, w kształcie kilkukondygnacyjnej wieży (3‑7 stopni) zwieńczonej świątynią (niewielkich rozmiarów) zwana górną; kolejne piętra zwężały się schodkowo ku górze tworząc tarasy.