Pod lupą nowej wiedzy

Historyzm to jeden z najważniejszych nurtów w architekturze XIX wieku, polegający na naśladownictwie stylistyki minionych epok. Naśladownictwo i inwencja to cecha służąca podtrzymaniu cennych dokonań ludzkości, także i w architekturze. W tej dziedzinie sztuki najstarsze zabytki greckie od zawsze inspirowały, stawały się tematem rozpraw o architekturze, naśladownictwa i inspiracji. Dokonania Greków czy Rzymian do dziś cieszą się zainteresowaniem projektantów. Wypracowany w Grecji i wzbogacony później przez Rzymian styl klasyczny lub jego elementy, pojawiają się nie tylko w architekturze renesansu, baroku, klasycyzmu, lecz stały się też inspiracją dla architektów tworzących w stylach historyzujących XIX wieku. 

Przyczyną rozwoju historyzmu była romantyczna inspiracja egzotyką oraz rozwój badań historycznych. Gwałtowny rozwój nauk historycznych, liczne studia nad dziejami, odrębność poszczególnych epok i stylów, próby datowania przyczyniły się do zainteresowania starożytną architekturą Grecji i Rzymu, wyodrębnieniu stylu romańskiego i gotyckiego. Równie duży wpływ wywarły na zainteresowanie odniesieniami do historii podziw nad przeszłością oraz dostrzeżenie możliwości oddziaływania treści patriotycznych i religijnych na propagowane wartości. Naukowe zainteresowanie przeszłością historyczną miało charakter typowo romantyczny, przeciwny ideom zimnego w formie i racjonalnego klasycyzmu.

Źródło: http://www.isztuka.edu.pl/i-sztuka/node/461 (dostęp z dnia 31.03.2018)

Fazy rozwojowe historyzmu w architekturze

Pierwszym stylem w XIX wieku, którego kolebką jest Anglia, jest neogotyk. W kraju tym już w klasycyzmie trwał tzw. gothic revival, określany także jako wiktoriański gotyk, a rozpoczęty w latach 40 XVIII wieku. Stąd rozprzestrzenił się w innych krajach Europy, szczególnie we Francji. Gotyk był powielany i naśladowany, stosowano te same konstrukcje, dekoracje.

Przykładem budowli neogotyckiej w Anglii jest opacki kościół zbudowany w latach 1796–1813 w Fonthill Gifford w Wiltshire w Anglii, pod kierunkiem Williama Thomasa Beckforda i architekta Jamesa Wyatta. Do dziś z opactwa Fonthill zachowała się jedynie połowa jego północnego skrzydła, będąca doskonałym przykładem neogotyckiej architektury ze skromną dekoracja zewnętrzną, masywnymi przyporami w narożach, głęboko osadzonymi oknami z łukowatym wykończeniem.

Odrodzony styl gotycki reprezentuje Strawberry Hill, pałac zbudowany przez Horacego Walpole’a, znajdujący się w Twickenham w Londynie. Architekt przebudował istniejący budynek etapami, począwszy od roku 1748, w ukończywszy całość w roku 1777. Dodał gotyckie elementy – wieże i blanki na zewnątrz oraz wyszukaną dekorację wewnątrz.

W 1834 roku pożar zniszczył budynki parlamentu londyńskiego. Ze starej budowli zachował się jedynie Westminster Hall, krużganki kaplicy św. Szczepana i Wieża Klejnotów. W konkursie na rekonstrukcję pałacu wziął udział architekt, Charles Barry, który zaproponował odbudowę w stylu neogotyckim, wzorowaną na kaplicy Henryka VII z Opactwa Westminster. Obiekt wyposażony został w prostokątne okna, ośmioboczne wieżyczki w elewacjach, a całość ozdobiono kamiennymi ornamentami. Budowla w założeniu jest dwuosiowa i symetryczna, jedynie na zewnątrz traci symetrię ze względu na rozmieszczenie wież.

Plan budowli, dwuosiowy, z rozkładem pomieszczeń; na szaro zaznaczono Westminster Hall.

Przykładem neogotyckiej budowli w Polsce jest zamek w Kórniku, wzniesiony w XIV wieku, przebudowywany w wiekach XV i XVI, a w drugiej połowie XVIII wieku zmieniony na rezydencję w stylu francuskim przez Teofilę z Działyńskich Potulicką. Za sprawą właściciela zamku, Tytusa Działyńskiego, w latach ok. 1843–1858 budowla otrzymała charakter neogotyckiej rezydencji zaprojektowanej przez Karla Friedricha Schinkla.

Styl neorenesansowy pojawił się po 1840 roku i trwał do roku 1890. Styl charakteryzuje się obecnością motywów renesansowych, zaczerpniętymi od Leona Battisty Albertiego – w murach pojawia sięboniowanie, okna obramowane są architrawami, a drzwi posiadają zwieńczenia w postaci frontonów i belkowania. W kilkupiętrowych budynkach, najwyższe miało zazwyczaj małe kwadratowe okna. W Anglii wprowadził go Charles Barry, którego dziełem jest projekt budynku Reform Club, wzorowanego na Palazzo Farnese w Rzymie.

Przejawem naśladownictwa renesansowej architektury niemieckiej jest Pałac Juliusza Heinzla w Łodzi zaprojektowany przez Hilarego Majewskiego, przy którego budowie pracował Otto Gehlig. Ta trójkondygnacyjna budowla w dekoracji nawiązuje też do manieryzmu.

Ważnym zabytkiem neorenesansowym jest Ratusz w Bielsku‑Białej zbudowany w latach 1895–1897 według projektu Emanuela Rosta. Założona na planie prostokąta trzykondygnacyjna budowla posiada symetryczną bryłę z ryzalitem od frontu. W narożach znajdują się osobne ryzality, z których jeden przechodzi w wieżę o przekroju kwadratu.

R5e4kcOaH9zqc

Ilustracja o kształcie poziomego prostokąta przedstawia Ratusz w Bielsku-Białej zaprojektowany przez Emanuela Rosta. Budynek ma jedną wysoką wieżę zegarową z tarasem widokowym, zwieńczoną hełmem. Fotografia przedstawia widok od strony placu, z widoczną zabudową miejską. Zdjęcie ukazuje architekturę ujętą z perspektywy żabiej.

Wpływ na rozwój architektury inspirowanej antykiem miał Andrea Palladio. Jego XVI wieczne budowle, oparte na wzorcach wytyczonych przez Witruwiusza oraz Leone Battisty Albertiego. Szczególną popularność przyniosły mu zwłaszcza podmiejskie wille. Architekturę Palladia cechowały zwieńczone frontonem portyki lub loggie (zarówno na jednym jak i dwóch kondygnacjach), dekorowane kolumnadami.

RaqBAPzJPwywY

Fotografia przedstawia budynek, do którego prowadzą schody. Przed głównym wejściem znajdują się kolumny. Na fryzie budynku znajduje się napis, który brzmi: MARIUS CAPRA GABRIELIS F. Powyżej znajduje się kopuła. Na lewym oraz prawym skrzydle budynku, jak i na kopule znajdują się posągi. Przed budynkiem rosną dwa krzewy oraz zielona trawa. Po prawej stronie ukazano schemat i rzut budynku. Na środku rzutu przedstawiono okrąg, który w rzeczywistości jest kopułą, ciemne linie są ścianami budynku, a  kropki to kolumny w willi. Rycina jest wykonana szarym kolorem na jasnym tle.

RivvU90ztUwbb

Fotografia przedstawia okrągły, czerwono‑biały budynek. Do budynku prowadzą szerokie schody, które są zakończone sześcioma białymi kolumnami. Nad kolumnami znajduje się tympanon, na którym jest zegar. Wyżej znajduje się biała kopuła. Budynek ma prawe oraz lewe skrzydło – tarasy, do których są boczne wejścia. Dalej znajdują się półokrągłe okna. Przed budynkiem rozciąga się zielona trawa, na której leżą liście. Po lewej stronie fotografii przedstawiono drzewo.

Neobarokowa architektura rozpowszechniła się zwłaszcza w budowlach użyteczności publicznej i dotyczyła głównie dekoracji elewacji. Neobarok popularność zyskał w latach 80 XIX wieku, a głównymi ośrodkami były stolice: Paryż, Berlin i Wiedeń. Najbardziej znaną budowlą w stylu neobarokowym jest zaprojektowana w latach 1861‑1875 przez Charlesa Garniera Opera Paryska.

Do historyzującej architektury często wprowadzano elementy dekoracyjne odbiegające od naśladowanego stylu. Łączenie w jednej budowli kilku różnych tendencji w sposób swobodny, a nawet z sobą niezgodny określa się eklektyzmem. Stał się od odmianą stylu historycznego, przypadająca na koniec XIX wieku.

Reprezentacyjnym przykładem eklektyzmu na skalę europejską jest powstały w latach 1891‑1893 Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, zaprojektowany przez Jana Zawiejskiego, a wzniesiony na miejscu wyburzonego kościoła św. Ducha. Budynek jest syntezą elementów neorenesansowych i barokowych. Reprezentacyjna fasada składa się z dwóch ryzalitów, zwieńczonych alegoriami Poezji, Dramatu i Komedii (po stronie lewej)– rzeźbami autorstwa Tadeusza Błotnickiego oraz uosobieniami Muzyki, Opery i Operetki wykonanymi przez Alfreda Dauna (po stronie prawej). Pod gzymsem znajdują się kolejne przedstawienia alegoryczne – Radość i Smutek, prace Mieczysława Zawiejskiego. Od frontu fasadę dekoruje napis, będący upamiętnieniem składek mieszkańców Krakowa na budowę obiektu: Kraków Narodowej Sztuce. Pośrodku, na szczycie znajdują się figury mające swoje źródło w Panu Tadeuszu Adama Mickiewicza – Tadeusz i Zosia, wyrzeźbione przez Michała Korpala.

Architektura XIX wieku charakteryzowała się świadomym odwoływaniem do przeszłości, łącząc naśladownictwo dawnych form z ich twórczą reinterpretacją, co pozwalało wyrażać wartości moralne, społeczne i religijne. Zjawisko to opierało się na pogłębianiu wiedzy historycznej oraz badaniach nad minionymi epokami, dzięki czemu możliwe było precyzyjne odtwarzanie i przekształcanie elementów dawnych stylów. Projektanci prowadzili dialog z tradycją, wykorzystując znane rozwiązania konstrukcyjne i dekoracyjne, a jednocześnie nadając im nowe znaczenia dostosowane do współczesnych potrzeb funkcjonalnych, estetycznych i symbolicznych. W rezultacie powstawały budowle monumentalne i reprezentacyjne, w których proporcje, kompozycja i ornamentyka pełniły rolę nie tylko wizualną, lecz także ideową. Eklektyzm, umożliwiający swobodne łączenie motywów z różnych tradycji, sprzyjał tworzeniu indywidualnych, wielowarstwowych projektów, łączących dziedzictwo przeszłości z wymaganiami nowoczesności. Cały ten nurt stanowił świadectwo fascynacji historią oraz próbę kształtowania nowej przestrzeni publicznej, w której funkcjonalność, symbolika i estetyka tworzyły spójną całość.