Zastanów się, jaką rolę pełniły symbole w sztuce religijnej, alegorycznej i moralizatorskiej. Pomyśl o tym, że w różnych epokach symbole miały pomagać odbiorcy zrozumieć treść dzieła, przekazać naukę moralną albo wyrazić idee, których nie dało się pokazać dosłownie. Spróbuj przywołać konkretne przykłady, w których symbol był kluczem do interpretacji.

Artyści tworzący przed XIX wiekiem wykorzystywali symbole przede wszystkim do przekazywania treści, których nie można było wyrazić za pomocą dosłownego przedstawienia. W sztuce wczesnochrześcijańskiej i średniowiecznej symbole pomagały ukazywać prawdy wiary i rzeczywistość duchową. Baranek oznaczał Chrystusa jako ofiarę za zbawienie ludzi, ryba była symbolem Chrystusa i chrześcijaństwa, a złote tło w malarstwie religijnym odnosiło się do rzeczywistości niebiańskiej i wieczności. Dzięki takim znakom przedstawienia religijne nie ograniczały się do ukazywania wydarzeń, lecz kierowały uwagę odbiorcy ku ich znaczeniu duchowemu.

W renesansie symbolika nadal odgrywała ważną rolę, choć łączyła się z większą dbałością o realistyczne przedstawianie świata. W „Zwiastowaniu” Fra Angelica ogród widoczny za arkadą można odczytywać jako nawiązanie do motywu dziewictwa Marii (hortus conclusus). Światło i spokojna atmosfera sceny podkreślają jej religijny charakter, a harmonijna architektura może być interpretowana jako wyraz ładu i porządku boskiego planu. Symbol nie jest tu odrębnym znakiem, lecz zostaje włączony w przedstawioną przestrzeń i pomaga odbiorcy odczytać jej duchowy sens.

W XVII wieku symbole często służyły także przekazywaniu refleksji moralnej. W niderlandzkich martwych naturach typu vanitas Willem Claesz Heda przedstawiał przedmioty przypominające o przemijaniu życia i nietrwałości dóbr doczesnych. Czaszki, zegary, zgaszone świece, przewrócone kielichy czy nadgryzione lub obrane owoce wskazywały na nieuchronność śmierci i kruchość ludzkiego życia. Z kolei w malarstwie religijnym Francisca de Zurbarána symbol zachowywał przede wszystkim znaczenie teologiczne. W jego przedstawieniach „Baranka Bożego” baranek symbolizuje Chrystusa i jego ofiarę za zbawienie ludzi. Prosta kompozycja i skupienie uwagi na zwierzęciu wzmacniają wymowę religijną przedstawienia i skłaniają odbiorcę do kontemplacji.

Symbole w sztuce przed XIX wiekiem pełniły więc różne funkcje: pomagały przekazywać treści religijne, wyrażały idee moralne, przypominały o przemijaniu lub kierowały uwagę odbiorcy ku rzeczywistości duchowej. Artyści często łączyli symbole z przedstawieniem postaci, przedmiotów, gestów, kolorów i przestrzeni, dzięki czemu obraz mógł mieć znaczenie wykraczające poza to, co zostało przedstawione dosłownie. Taka bogata tradycja symbolicznego obrazowania poprzedzała symbolizm XIX wieku, ale nie należy jej z nim utożsamiać.