Neoromantyzm i symbolizm patriotyczny w twórczości Jacka Malczewskiego
Pod lupą nowej wiedzy
Jacek Malczewski – biogram i cechy twórczości
Jacek Malczewski
Jacek Malczewski to jeden z najważniejszych twórców polskiego symbolizmu, artysta, który z niezwykłą swobodą łączył realność z metaforą, tworząc malarstwo o wyjątkowej sile oddziaływania. Jego prace, pełne alegorii, fantastycznych postaci, motywów mitologicznych oraz odniesień do historii Polski, stały się jednym z najbardziej rozpoznawalnych języków plastycznych epoki Młodej Polski. Wypracował własny, natychmiast rozpoznawalny styl, w którym realistyczne studium natury splata się z wizją symboliczną. Chętnie sięgał po motywy chimerchimer, faunówfaunów, muz, aniołów, postaci historycznych i bohaterów narodowych, tworząc malarstwo będące wizualną opowieścią o losach Polski, kondycji człowieka i roli artysty. Jego twórczość rozwijała się równolegle z intensywną działalnością akademicką i środowiskową. Studiował w Krakowie i w Paryżu, wielokrotnie wyjeżdżał do Wiednia, gdzie zetknął się z nowoczesnymi tendencjami artystycznymi. W krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych pełnił funkcję profesora, a później rektora, współtworzył Towarzystwo Artystów Polskich „Sztuka” i należał do Secesji Wiedeńskiej, co świadczy o jego silnej pozycji w europejskim środowisku artystycznym. W jego dorobku znajdują się zarówno dzieła o charakterze narodowym, jak i introspekcyjne, autotematyczne cykle, w których podejmował temat pamięci, historii, duchowości oraz roli artysty. Stworzył także rozbudowaną ikonografię patriotyczną, w której losy Polski przedstawiał poprzez metaforyczne sceny, alegoryczne postacie i dramatyczne zestawienia kolorystyczne. Dzięki temu jego malarstwo stało się jednym z najważniejszych wizualnych świadectw polskiego symbolizmu – sztuką, która nie tylko ilustruje idee, lecz je współtworzy, angażując odbiorcę w refleksję nad historią, duchowością i tożsamością narodową.
Wybrane daty z biografii artysty
1872‑1879 – studia malarstwa w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych i paryskiej École des Beaux‑Arts
od 1876 - wielokrotne wyjazdy do Wiednia
1895 – objęcie funkcji profesora w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie (z przerwą w latach 1900–1912)
1897 – współudział w założeniu Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”
1898 – członkostwo w stowarzyszeniu Secesja Wiedeńska
1912‑1914 – pełnienie funkcji rektora krakowskiej ASP
Źródła inspiracji w młodzieńczej twórczości Malczewskiego
Wśród artystów przełomu wieków, którzy w swoich dziełach akcentowali tęsknotę za niepodległą Polską był Jacek Malczewski. Malarz urodził się w 1854 roku w Radomiu, wychowywał się w duchu patriotyzmu, krzepionego przez ojca Juliana. Młody Malczewski w latach 1872‑1879 kształcił się w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie, m.in. u Jana Matejki, a w latach 1876‑1877 przebywał w Paryżu. Twórczość autora Bitwy pod Grunwaldem oraz patriotyczne cykle Artura Grottgera i obrazy Józefa Brandta, były inspiracją dla patriotyczno‑historycznego nurtu w twórczości Malczewskiego. Podczas okresu paryskiego Malczewski sięgał do tematyki syberyjskiej i treści patriotyczno‑martyrologicznych, wypowiadając się w malarskiej konwencji naturalistycznej, oraz inspirując się twórczością Juliusza Słowackiego. Na początku lat 80. artysta stworzył obraz Śmierć Ellenai, nawiązujący do Anhellego Juliusza Słowackiego i poruszający problem zsyłki Polaków na Syberię oraz związany z cierpieniem i ideą mesjanizmu. Natomiast do tradycji Wigilii Bożego Narodzenia nawiązuje dzieło Wigilia na Syberii.
Symbolizm i fantastyka w twórczości Malczewskiego
Symbolizm jest prądem artystycznym, który rozwinął się w II połowie XIX w literaturze i sztuce. Przeciwstawiał się realizmowi i impresjonizmowi, wyrażając idee i uczucia za pomocą symbolu o wieloznacznym charakterze i trudnym do odczytania. Okres symboliczny w twórczości Malczewskiego przypada na lata 1894–1897. W tym okresie zyskał coraz większe uznanie – w 1894 został członkiem zarządu Powszechnego Stowarzyszenia Artystów Polskich, a 1896 został powołany na stanowisko nauczyciela w krakowskiej uczelni. Rok później razem z Janem Stanisławskim, Józefem Chełmońskim, Julianem Fałatem, Józefem Mehofferem i Stanisławem Wyspiańskim założył awangardowe Towarzystwo Artystów „Sztuka”. W okresie tym powstały także dwa największe dzieła symboliczne – Melancholia i Błędne koło, będące rozliczeniem malarza z przeszłością narodową oraz rozważaniem o roli artysty i własnej sztuki.
Korowód postaci, wśród których rozpoznajemy kosynierów i powstańców, przypomina cały wiek narodowej niewoli, ponawianych zbrojnych zrywów zakończonych klęską. Jest zarazem czytelnym odniesieniem do snu czy apatii, w której pogrążył się naród, nie tylko przez oniryczną atmosferę i zaludniające pracownię artysty zjawy, ale przede wszystkim przez stojącą w oknie, czarną postać tytułowej Melancholii.
Źródło: dostępny w internecie: Magdalena Wróblewska, Jacek Malczewski, "Melancholia" , https://culture.pl/pl/dzielo/jacek-malczewski-melancholia, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
U mnie nic nowego – siedzę i maluję. A we łbie moim tak jak zawsze przesuwają się obrazy i obrazki, światła i cienie i postacie. Wrażenia odczute niegdyś uplastyczniają się – obrazy niegdyś widziane wracają – albo i przenoszą się płótna, albo giną zacierane nowymi i tak już będzie przez całe życie
Źródło: dostępny w internecie: Z listu Malczewskiego do żony z 1892 roku,, https://www.przewodnik-katolicki.pl/Archiwum/2012/Przewodnik-Katolicki-39-2012/Kultura/Malczewski-nieznany [dostęp 31.03.2018].
Obraz odbierano jako alegoriężycia i śmierci, lub różnych etapów życia, które jawią się przed oczyma młodego artysty. Upuszcza on, opadające w lewym dolnym rogu malarskie szablony, stając oko w oko z odwieczną zagadką życia. Malczewski przywołał tu odwieczne motywy tańca śmierci i „koła Fortuny”, ukazujących nieuchronny fatalizm ludzkiego losu. W sugestywny sposób splótł tu świat realny i wizyjny w sugestywnej scenie, która w perfekcyjnym iluzjonizmie nawiązuje do wielkich osiągnięć sztuki baroku.
Błędne koło jest także dobitnym wyrazem przekonania o posłanniczej roli artysty, dostępującego na drodze artystycznej kreacji głębokiego wtajemniczenia w prawa bytu, które zdolny jest przekazać za pomocą aluzyjnego języka symboli.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu) Katarzyna Nowakowska‑Sito (Muzeum Narodowe w Warszawie. Galeria Malarstwa Polskiego. Przewodnik Multimedialny, płyta CD, 2005).
Symboliczne portretyportrety i autoportretyautoportrety Malczewskiego
Jacek Malczewski jest autorem około 150 portretówportretów. Wiele z nich to wizerunki o wymowie alegorycznoalegoryczno-symbolicznesymboliczne, w których oprócz portretowanych osób w tym często siebie, przedstawia zjawy, chimerychimery, faunówfaunów, wzbogaca je roślinami i przedmiotami, z których można odczytać ukryte symbolesymbole. Oprócz autoportretówautoportretów pojawiają się wizerunki znanych osób ze świata literatury, sztuki, polityki. Na szczególną uwagę zasługują przedstawienia artysty, w których Malczewski zakłada kostium i występuje w przebraniach pod postaciami Chrystusa, Tobiasza, Ezechiela, rycerza. O wizerunku malarza z początku XX wieku napisał Adam Heydel, jednak w dziełach malarza nie chodzi o przedstawienie wyglądu i osobowości - obrazy te podejmują problem roli artysty w świecie i historii, ukazują rozbudowany wątek ideologiczno‑społeczny.
Drobny i szczupły, delikatnej, bardzo harmonijnej budowy, rozprostowany zawsze hardo i sztywny w karku, zdecydowany w lekkich, młodzieńczych prawie ruchach. Wysoko sklepione, niemal naprzód wysunięte czoło, łysa, jak gdyby pionowo postawiona, ale szlachetnie zaokrąglona czaszka. Czarne, duże, szeroko, jak u dziecka otwarte oczy, oczy zmęczone, jak gdyby patrzące gdzieś w dal, jak gdyby nie widzące, a takie machinalnie czujne. I wyraz, niekiedy groźny w swej oziębłości, a kiedy indziej kobieco miękki, z pełnym słodyczy, smutnym uśmiechem.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: A. Heydel, Jacek Malczewski człowiek i artysta, Kraków 1933, s. 152.
Duchowość, misja artysty i cykle symbolicznesymboliczne po roku 1900
W roku 1900 w wyniku nieporozumień z rektorem, Julianem Fałatem Malczewski rezygnuje z pracy w krakowskiej uczelni w dopiero co przekształconej w Akademię Sztuk Pięknych. W 1912 roku zostaje rektorem i wygłasza słynną mowę rektorską, wyrażająca jego poglądy na temat roli artysty oraz zadań sztuki.
Trzy są drogi do udoskonalenia ducha i zbliżenia tegoż do tronu Boga: Droga modlitwy, Droga miłości i Droga wiedzy (czyli poznanie prawdy). Na drodze miłości jest szlak sztuki. Tym szlakiem idąc, dochodzimy bliżej do poznania wszechpotęgi Stwórcy, z wolą się Jego łacniej zjednoczymy. Śpiewamy bowiem my artyści »Magnificat« na widok dzieł stworzonych przez Boga na ziemi i we wszechświecie… Tak i sztuki, która jest modlitwą naszą, nie będziemy czynili: ani dla świata, który nas otacza, ani dla pieniędzy, których nam do życia pozornie potrzeba, ani dla pychy rzemiosła, w którym staliśmy się biegli, ani dla podziwu tłumów, które jeszcze słyszeć nie chcą głosu wołającego na puszczy. Ale uprawiać Ją ( sztukę) będziemy z miłości zbliżenia się i łączenia z Najwyższym Duchem Ojcem przedwiecznym w ciszy, w pokorze i osamotnieniu. […] Będziecie bowiem sami i samotni – jeżeli wytrwacie i zostaniecie artystami, to jest, jeżeli żyć będziecie chcieli modlitwą sztuki, klęcząc przed tronem miłości Bożej. Świat obecny, tak klęczących was samotnych zostawi.
Źródło: dostępny w internecie: http://www.radom.kik.opoka.org.pl/malczewski.php [dostęp 31.03.2018], Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Na podstawie fragmentu mowy rektorskiej Jacka Malczewskiego wskaż, jakie zadania zdaniem malarza stoją przed artystą i sztuką.
W tym okresie malarz kontynuował tematy znane z wcześniejszej twórczości, dotyczące ojczyzny, egzystencji, sztuki. Szczególne znaczenie miały cykle malarskie oraz chętnie stosowane przez Malczewskiego tryptyki, w których ten sam motyw tematyczny artysta ukazał w różnych aspektach i kontekstach. Najbardziej znane są cykle powstałe po 1900 roku to: Polonia, Zatruta studnia i biograficzny, Idź nad strumienie, Moje życie – wszystkie są duchowym doświadczeniem twórcy i opowiedziane zostały językiem symbolisymboli.
CyklPolonia i symbolikasymbolika ojczyzny
Malczewski wielokrotnie malował motyw Polonii. W obrazie PortretPortret Aleksandra Wielopolskiego ukazał dwie personifikacje ojczyzny wolnej i zniewolonej, stając się historycznym kronikarzem dziejów. W cyklu z lat 1914–1918 malarzowi w alegorycznych przedstawieniach Polonii towarzyszą słowa: Malujcie tak, aby Polska zmartwychwstała. Kobiety są monumentalne, waleczne, dumne. Malczewski, operując złożoną, lecz wymowną symbolikąsymboliką przedstawia drogę Polski od czasów niewoli do chwili odzyskania niepodległości- jego rozważania opowiedziane są też nowym językiem malarskim – paleta artysty rozjaśniał, nabrała blasku i świeżości.
Dokonaj interpretacji i odczytania symbolisymboli, zawartych w obrazie „Autoportret z Polonią”.
Cykl Zatruta studnia – prawda o człowieku ukryta w symbolachsymbolach
Motyw zatrutej studni często pojawiał się w malarstwie Malczewskiego, jednak szczególną rolę pełni cykl namalowany w latach 1905‑1906, który niesie symbolikęsymbolikę „wody życia” o pokrzepiającej mocy i w kontekście zwierciadła będącej źródłem prawdy o człowieku. Jest także celem ludzkich dążeń do samopoznania oraz okrywania źródeł zła i jego przezwyciężania, także w odniesieniu do wolności i szczęścia. Liryczny komentarz w do dzieł napisał Lucjan Rydel, dodając do pięciu dzieł szóste, ChimeręChimerę.
Rydel odczytał dzieło w jednym tylko wymiarze, narodowo‑martyrologicznym. Zatrucie wody oznacza w jego poemacie dziejowy fatalizm – utratę niepodległości i zniszczenie żywotnych sił narodu. (…) jeśli przyjąć, że ChimeraChimera pełni funkcje prologu całego cyklu, to jej antytetyczne dopełnienie (obraz ostatni – przyp. Mój), odgrywa w nim rolę epilogu. Powstaje w ten sposób symbolicznasymboliczna klamra spinająca całość cyklu. Bohaterki obu obrazów – witalną kobietę-chimeręchimerę i zamyśloną dziewczynkę – łączy czynność zaplatania warkocza i zapatrzenie w lustro wody. Jednakże liryczna ekspresja ostatniej sceny wydaje się sugerować, że woda może odzyskać uzdrawiającą, ożywczą moc, czemu sprzyja niewinność przeglądającego się w niej dziecka. Aktowi początkowemu, który powoduje złe następstwa – pojawienie się broniących dostępu do źródła strażników – odpowiada więc sugestia odnowy, nadzieja na lepszą przyszłość. (…) SymboliczneSymboliczne treści cyklu oscylują więc pomiędzy diagnozą „zatrutej duszy” popowstaniowego pokolenia a afirmacją heroicznego trwania dla zachowania narodowej tożsamości oraz refleksja nad sensem ludzkiej egzystencji. – poszukiwaniem dobra i uleganiu złu.
Źródło: [na podstawie:] http://lubicki.art.pl/symbolizm/zatruta-studnia-wg-jacka-malczewskiego-i-lucjana-rydla/ [dostęp 31.03.2018], Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: Irena Kossowska i Łukasz Kossowski, Malarstwo polskie. Symbolizm i Młoda Polska.
Artysta powracał do tego tematu przez wiele lat. Jednak trzon stanowi sześć dzieł stworzonych w latach 1905‑1906. W obrazach tych Malczewski stopniowo odsłania symbolikęsymbolikę studni, łącząc ją z rozległymi nadwiślańskimi pejzażami, różniącymi się porami roku. Lucjan Rydel, poeta młodopolski stworzył do tych dzieł liryczny komentarz, dodając ChimeręChimerę jako otwierający cały cykl.
Polemika Malczewskiego z Beniowskim Juliusza Słowackiego
W tryptyku Idź nad strumienie Malczewski przełożył fragment poematu Beniowski na język malarski. Okazją do złożenia hołdu była zapewne 100 rocznica urodzin poety. Twórczość Słowackiego od zawsze była obecna w malarstwie symbolisty.
Zgodnie z estetyką symbolizmusymbolizmu, Malczewski nie zilustrował słów poematu Słowackiego, a stworzył własną, równie zagadkową wizję. Wybrał dla niej formę tryptyku, w którym, zgodnie z tradycją sztuki sakralnej, część centralna była poświęcona adoracji Madonny. W akcie tym uczestniczą twory jego wyobraźni, bohaterowie innych dzieł - faunyfauny, wędrowiec w szynelu, muza prowadząca uskrzydlonego Pegaza i chimerachimera. Tronująca Madonna odbiega też od renesansowego pierwowzoru, jej modelką jest kobieta z ludu. Poziome skrzydła boczne rozwijają akt hołdu, włączając weń naturę. Wydają się być najpiękniejszym w malarstwie polskim wspomnieniem młodzieńczej miłości, tak malarza jak i poety, osadzonym w idyllicznym letnim pejzażu. Dwie zjawiskowe postacie kobiece zostały wtopione w sielski krajobraz pełen srebrzystych wierzb i olch, ujęte wśród gaju koralowych krzewów jarzębin. Artysta umiejętnymi zabiegami kompozycyjnymi stopniuje odcienie liryzmu. Przybliża i oddala postacie kobiece, rozrzedza i zagęszcza masę zieleni, tonuje też wysmakowaną pastelową gamę barwną. Tworzy również delikatną pajęczynę secesyjnej dekoracyjności, wydobywając silne akcenty wertykalne nagich pni drzew, spinających kompozycję całości.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: Muzeum Narodowe w Warszawie. Galeria Malarstwa Polskiego. Przewodnik Multimedialny, płyta CD, 2005.
Polemika ze Słowackim jest wyraźna::
Idź na strumienie, gdzie wianki koralów
Na twoje włosy kładła jarzębina;
Tam siądź i słuchaj tego wichru żalów,
Które daleka odnosi kraina;
I w pieśń się patrzaj tę - co jest z opalów,
A więcej kocha ludzi, niż przeklina.
I pomyśl, czy ja duszę mam powszedną?
Ja - co przebiegłszy świat - kochałem jedną.Źródło: dostępny w internecie: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/beniowski-dalsze-piesni.html, domena publiczna. Cytat za: J. Słowacki, Beniowski, pieśń IV, w. 489‑496.
Biograficzny cykl Moje życie
Moje życie to tryptyk będący autobiograficzną realizacją Malczewskiego. Cykl powstał w latach 1911‑1912 wątki biograficzne nie zawsze są bezpośrednie – najbardziej dosłownym cytatem z dzieciństwa artysty jest część środkowa. Malarz ponownie wraca do wątków, które niejednokrotnie pojawiły się w jego wcześniejszych dziełach – wspomina, dokonuje rozrachunku, a wszystko to czyni za pomocą znaczeń symbolicznychsymbolicznych.
Obrazy składające się na tryptyk różnią się nie tylko skomplikowaną treścią, ale także konwencją malarską - układem kompozycyjnym i kolorystyką. Środkowy, przedstawiający wnętrze, jest najbardziej realistyczny w wierności przekazu, z poprawnie wykreśloną perspektywą, zbliżeniem sceny do dolnej krawędzi. Również jego gama barwna jest stonowana i realna. Dwa obrazy skrajne ukazują sceny na tle pejzażowym. W lewym artysta operuje uproszczoną formą, wzmocnioną rozwiązaniem barwnym z wyraźnym podziałem planów w układzie horyzontalnym. Martwotę pustego pejzażu podkreśla jałowa, płomienna w tonacji ziemia. Obraz po prawej jest pejzażem najbardziej swojskim, z opustoszałym gumnem przy zabudowaniach dworskich. Jednak jego fascynująca, ograniczona do tonacji zimnych, srebrzystych zieleni gama barwna ujawnia inny, jakby senno‑marzeniowy wymiar tej sceny. Ostre akcenty wertykalne w postaci nagich pni drzew w obu skrajnych obrazach tryptyku spinają kompozycyjnie całość.
Źródło: Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Cytat za: Muzeum Narodowe w Warszawie. Galeria Malarstwa Polskiego. Przewodnik Multimedialny, płyta CD, 2005.
Podsumowanie
Twórczość Jacka Malczewskiego stanowi jedno z najważniejszych osiągnięć malarstwa polskiego przełomu XIX i XX wieku. Artysta połączył w niej wątki patriotyczne, refleksję nad losem narodu oraz rozważania dotyczące sensu ludzkiej egzystencji i roli artysty. Wykorzystując język symbolisymboli, alegorii i fantastycznych wizji, stworzył oryginalny, łatwo rozpoznawalny świat przedstawień, w którym rzeczywistość historyczna splata się z wyobraźnią, mitologią i literaturą romantyczną. Malczewski podejmował tematy związane z historią Polski, doświadczeniem niewoli oraz nadzieją na odrodzenie ojczyzny, a równocześnie kierował uwagę ku sprawom uniwersalnym, takim jak przemijanie, los człowieka czy poszukiwanie prawdy i sensu życia. Jego obrazy ukazują również szczególne rozumienie powołania artysty, który poprzez sztukę próbuje odsłonić ukryte znaczenia rzeczywistości. Dzięki połączeniu refleksji historycznej, symbolicznejsymbolicznej wyobraźni i indywidualnego języka malarskiego twórczość Malczewskiego stała się jednym z najpełniejszych wyrazów idei neoromantyzmu i symbolizmusymbolizmu w sztuce Młodej Polski.