Pod lupą nowe wiedzy

Józef Mehoffer (1869‑1946) zaliczany jest do czołowych przedstawicieli sztuki Młodej Polski. Znany głównie z malarstwa, uprawiał też grafikę, zasłynął z projektów witraży, scenografii teatralnych, wystrojów wnętrz, mebli, tkanin. Kształcił się na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego, studiując jednocześnie w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych, m.in. pod kierunkiem Jana Matejki. Pod dyrekturą nauczyciela uczestniczył w pracach restauratorskich w kościele Mariackim w Krakowie. Te doświadczenia wpłynęły na zainteresowanie witrażem i dekoracyjnym malarstwem ściennym. Doskonalił się w Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu, a także w Paryżu – w Académie Colarossi oraz École Nationale des Beaux‑Arts. Odbył wiele artystycznych podróży –przebywał w Niemczech, w Szwajcarii, we Francji oraz we Włoszech. Podczas pobytu w Paryżu spotkał się ze Stanisławem Wyspiańskim (także uczniem Matejki), z którym dzielił pracownię. W 1901 roku pełnił obejmował stanowisko docenta w katedrze malarstwa dekoracyjnego i religijnego krakowskiej akademii, dwukrotnie pełnił funkcję jej rektora. Był także członkiem oraz założycielem Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”.

Doświadczenia artystyczne Mehoffera wpłynęły na kształt jego prac. W obrazach łączył elementy secesji i symbolizmu, wprowadzał motywy strojów z epoki, a szczególną uwagę przywiązywał do dekoracyjności. W malarstwie sztalugowym tworzył przede wszystkim portrety, umieszczając postać zazwyczaj w bliskim planie, na dekoracyjnym, starannie zaaranżowanym tle. Częstą modelką była żona artysty, Jadwiga z domu Radzim‑Janakowska, którą upamiętnił w obrazie Dziwny ogród.

Dziwny ogród Józefa Mehoffera powstał w 1902 roku w Siedlcu niedaleko Krakowa, gdy malarz wypoczywał wraz z rodziną. Obraz przedstawia żonę Mehoffera, synka oraz opiekunkę malca. Dzieło to zyskało wiele nagród i wielokrotnie było wystawiane za granicą, m.in. w St. Louis, Chicago, Monachium i Wiedniu.

Obraz ukazuje więc fragment sadu połączonego z ogrodem, położonego w miejscowości Sielec. Malarz połączył w dziele elementy secesji i symbolizmu, lecz w partiach pejzażu nawiązał także do impresjonistycznego wpływu światła na barwę. Mehoffer we własnych zapiskach wypowiedział się na temat obrazu:

W swoim dzienniku Mehoffer pisał na temat dzieła:

Słowa te dowodzą impresjonistycznego zainteresowania światłem. Środki warsztatowe - płynność linii konturu i plam barwnych, łagodnie zestrojona w blasku słońca gama zieleni, szafiru i złota - są tu podporządkowane głównej idei obrazu, jaką jest ukazanie piękna, harmonii i szczęścia. Jednak większość elementów skupia się na znaczeniu symbolicznym, a sposób operowania dekoracyjną linią w pejzażu świadczy o związkach z secesją.

Trzeba chyba pozostać przy interpretacji samego autora, który pisał, że jego ważka jest symbolem słońca. A zatem nic w tym obrazie według intencji artysty nie zapowiada, żeby szczęście mieszkańców ogrodu miało być krótkotrwałe. Dziwny ogród jest ogrodem zamkniętym w myśl średniowiecznej koncepcji: smutek, troski, złe przeczucia i czas nie mają doń wstępu.

W twórczości Mehoffera najczęściej malowanym ogrodem jest ogród znajdujący się w dworku w Jankówce koło Wieliczki. Ogród ten leży na południowym stoku wzgórza i został zaprojektowany przez samego artystę.

Jadwiga Józefowa Mehofferowa, żona artysty po latach tak pisała o tym ogrodzie:

R1B8Z3GQVGTQP

Obraz przedstawia widok na dom i ogród. Na pierwszym planie znajduje się alejka, która biegnie wzdłuż czerwonych i białych kwiatów. Po lewej stronie znajdują się dwa niewielkie drzewka z różowymi kwiatami. Po prawej stronie alejki przedstawiono krzewy z fioletowymi oraz czerwonymi kwiatami. Tuż za nimi znajduje się wysoka brzoza. W oddali, na trzecim planie znajduje się dworek, do którego prowadzą schody.

R25XSSNRJ8MKV

Na pierwszym planie ukazana jest alejka, na której znajdują się dwa koty. Jeden z nich ma szaro‑czarne pręgi, drugi zaś jest cały czarny. Tuż za nimi, wzdłuż alejki ukazany jest ogród, w którym znajdują się różnokolorowe kwiaty. Po lewej stronie znajdują się wysokie, żółte słoneczniki. Dalej znajduje się beżowy dworek z czarnym dachem. Na ganku budynku, znajduje się zielony bluszcz.

Jadwiga Mehofferowa, tak oto opisując dzieło:

Pośród innych dzieła artysty wyróżnia się Słońce majowe. Zadziwia wyjątkowością ukazania przestrzeni, w której malarz rezygnuje z tradycyjnych zasad perspektywy. Dzięki temu wprowadza różne wielkości, wkomponowane w jeden obraz, zatracając odległości względem ich proporcji. Jednocześnie wzmacnia ekspresje dekoracyjność, wzmocnione przez efekty świetlne bliskie impresjonistom.

Również obraz Czerwona parasolka przesycony jest blaskiem letniego słońca. Na bliskim planie, na schodkach tarasu siedzi żona malarza z czerwoną parasolką czytająca książkę. Na jej białej sukni obijają się plamy słońca, pojawiające się także w otoczeniu. Silnymi akcentami barwnymi są czerwone kwiaty. Ujęta nieco z góry scena pokazuje ogród z fragmentem charakterystycznego owalnego klombu. W oddali rozciąga się rozbielony pejzaż górski.

R1RTH6LZX6J5D

Na pierwszym planie ukazana jest kobieta, która siedzi na schodach. Ubrana jest w białą suknię, a w lewej ręce trzyma czerwony parasol. Kobieta czyta książkę. Po jej prawej oraz lewej stronie znajdują się czerwone kwiaty. Na drugim planie, w oddali znajdują się kwieciste klomby, a pomiędzy nimi alejki.

Podczas pobytu w Paryżu powstał obraz, do którego pozowała siostra przyszłej żony artysty, Wanda. Obecność liry w ręku kobiety może sugerować Erato – grecką muzę poezji miłosnej i muzyki. 

Mehoffer w liście do matki wspominał natomiast o Safonie, sławnej poetce greckiej, przedstawicielce liryki eolskiej:

Natomiast w swoim Dzienniku we wrześniu 1897 roku malarz napisał:

Znaczącą rolę w twórczości Mehoffera pełnią projekty witraży i polichromii. Malarz inspirował się w nich polską sztuką ludową, średniowiecznymi oknami francuskich katedr i japońskimi drzeworytami. Łączył je z cechami sztuki secesji i symboliką młodopolską. Międzynarodową sławę przyniosły mu projekty witraży do gotyckiej kolegiaty św. Mikołaja we Fryburgu w Szwajcarii z lat 1895‑1936. Ich cechą jest przechodzenie motywów z jednego okna w drugie – Mehoffer zrezygnował z tradycyjnych podziałów, w których jednej części odpowiadała postać. W niektórych wirażach łączył także wątek religijny ze świeckim. Witraż „Matka Boska Zwycięska” jest hołdem złożonym patronce miasta, czczonej jako protektora wojennej chwały Szwajcarii. Upamiętnia także bitwę z 22 czerwca 1476 roku, w której mieszkańcy Fryburga pokonali burgundzkie wojska Karola Śmiałego, w wyniku której przystąpili do Związku Szwajcarskiego.

W 1901 roku Mehoffer rozpoczął pracę nad kartonami do kaplicy Grauerów w Opawie, trwające do 1904 roku. Sporządził cykl, zawierający m.in. sceny: U grobu Chrystusa, Wiara, Nadzieja, Miłość, Zaśnięcie Matki Boskiej, Anioł Światła Wiekuistego. 

W 1895 roku rozpoczęły się prace nad renowacją Katedry Wawelskiej.   Kierownictwo powierzono Sławomirowi Odrzywolskiego, który do współpracy powołał wielu artystów, m.in. Józefa Mehoffera.   Artyście zlecono wykonanie polichromii w skarbcu.  W marcu roku 1901 Mehoffer rozpoczął pracę od wykonania malowideł na sklepieniu. Między końcem sierpnia 1901 (kiedy to ukończono malowidło z fryzem aniołów) i końcem 1902 Mehoffer był zajęty realizacją cyklu geniuszy oraz polichromią w partii ścian, na którą złożyły się m.in. kompozycje z archaniołami Michałem i Gabrielem.

Twórczość Józefa Mehoffera stanowi wyrazistą syntezę najważniejszych tendencji epoki Młodej Polski, w której szczególne znaczenie zyskały symbolizm, secesyjna dekoracyjność oraz zainteresowanie światłem i kolorem. W jego dziełach widoczne jest dążenie do harmonijnego łączenia różnych środków wyrazu, co pozwoliło na stworzenie indywidualnego stylu, rozpoznawalnego zarówno w malarstwie, jak i w realizacjach dekoracyjnych. Analiza wybranych prac potwierdza, że sztuka tego okresu nie ograniczała się jedynie do odwzorowywania rzeczywistości, lecz zmierzała ku wyrażaniu nastrojów, emocji oraz treści symbolicznych. Istotną rolę odgrywała także inspiracja naturą, która była przetwarzana i stylizowana zgodnie z założeniami estetycznymi epoki.