Między wpływem Wschodu a narodzinami greckiego stylu – sztuka grecka w okresie archaicznym
Pod lupą nowej wiedzy
Zanim wykształciła się właściwa sztuka grecka — styl geometryczny w malarstwie
Rozwój sztuki greckiej w okresie archaicznym łączył estetykę z funkcjonalnością, czego doskonałym przykładem jest ceramika użytkowa. Naczynia nie służyły jedynie praktycznym celom, lecz także stanowiły nośnik bogatej dekoracji, która odzwierciedlała ówczesne wierzenia, codzienne życie oraz rozwijające się techniki artystyczne.
Każdy z rodzajów naczyń greckich odpowiadał określonym potrzebom życia codziennego, jednocześnie wyróżniając się charakterystycznym, artystycznym kształtem i przeznaczeniem.
Ze względu na użytkowanie rozróżnia się: naczynia stołowe: do picia — czara, kantaros, skyfos; do czerpania — kyatos; do nalewania — ojnochoe; do mieszania wina i wody — krater i stamnos; do chłodzenia wina — psykter; dzban na wodę — hydria, oliwę — lekyt; do przechowywania płynów — amfora (amfora panatenajska) i pelike; naczynia toaletowe: na wonności — aryballos i alabastron, szkatuła — pyksis; naczynia kultowe i obrzędowe: w kulcie zmarłych — lekyt.
Indeks górny Na podstawie: encyklopedia.pwn Indeks górny koniecNa podstawie: encyklopedia.pwn
Forma każdego z naczyń była nie tylko praktyczna, lecz również estetycznie wyważona – Grecy tworzyli je, kierując się poczuciem proporcji i rytmu, porównując często kształt wazy do sylwetki ludzkiej.
Styl geometrycznyStyl geometryczny wykształcił się po 1000 roku p.n.e., gdy po upadku kultury mykeńskiej w Grecji osiedliły się plemiona Jończyków i Dorów. Nazwa tego stylu nawiązuje do dominującego sposobu zdobienia naczyń – ornamentami opartymi na formach geometrycznych. Powszechnie wykorzystywano motywy takie jak trójkąty, zygzaki, meandrymeandry, szachownice czy gwiazdy, układane w poziome pasy. Im prostsze i skromniejsze były dekoracje, tym wcześniej naczynie powstało. Nawet przedstawienia ludzi i zwierząt upraszczano do schematycznych, geometrycznych kształtów. Wiek VIII to okres pełni stylu geometrycznegostylu geometrycznego.
Okres archaiczny w dekoracji naczyń
Dipylońskie wazyW okresie archaicznym, zanim zaczęto wykorzystywać kamienne rzeźby jako pomniki nagrobne, takaą funkcję pełniły wielkoformatowe wazy. Te monumentalne naczynia miały nie tylko znaczenie symboliczne, lecz także zdobiono je scenami o tematyce pogrzebowej. Szczególnie cenione są tzw. wazy dipylońskiewazy dipylońskie z VIII wieku p.n.e., odkryte w pobliżu bramy Dipylon w Atenach, będące znakomitym przykładem takiej ceramiki sepulkralnej.
Na ilustracji przedstawiono szczegółowy plan ikonograficzny i formalny krateru dipylońskiego. Zaznaczono na nim poszczególne strefy dekoracyjne i sceny narracyjne związane z kultem zmarłych. Zapoznaj się z opisami.
Określ, jak przedstawione są emocje żałobników w scenie lamentacji.
Odpowiedz, w jakim celu umieszczano na wazie ekspozycję ciała zmarłego (prothesis).
Wymień jedną cechę formalną, która wskazuje, że naczynie pochodzi z okresu geometrycznego.
W stylu geometrycznymstylu geometrycznym dekorowano również niewielkie, gliniane figurki ludzi i zwierząt, zredukowane do najprostszych form, pozbawione detali. Służyły głównie jako wota, składane na ołtarzach w celach religijnych lub zdobiły naczynia.
Od VII wieku p.n.e. malarstwo wazowe z Attyki osiągnęło wysoki poziom kompozycyjny. Wraz z rozwojem greckiej wymiany handlowej i zakładaniem kolonii, szczególnie na wybrzeżach Azji Mniejszej, do sztuki greckiej zaczęły przenikać wpływy bliskowschodnie. W ceramice pojawiły się motywy przypominające orientalne tkaniny, co zapoczątkowało tzw. styl orientalizującystyl orientalizujący. Jednym z pierwszych miast, w których zarysowały się tendencje orientalizujące (już pod koniec VIII w. p.n.e.), był Korynt – centrum produkcji naczyń ceramicznych, zwłaszcza luksusowych: na oliwę, pachnidła, drobiazgi. Kompozycja malowidła była zbliżona do geometrycznej, jednak pasy dekoracji stały się znacznie szersze i zostały wypełnione formami zwierzęcymi (m.in. jeleniami, lwami, antylopami, sfinksami, gryfami) oraz roślinnymi (np. palmetami, lotosami). Charakterystyczną cechą stylu orientalizującegostylu orientalizującego był horror vacuihorror vacui – unikanie pustej przestrzeni. Pomiędzy sylwetkami zwierząt malarze umieszczali drobne motywy, takie jak rozetki, kropki czy kwiaty.
Wiek VI p.n.e., w którym Attyka zaczęła skutecznie rywalizować z Koryntem, to początek stylu czarnofigurowegostylu czarnofigurowego. W trakcie wypalania naczyń uzyskiwano żywą, czerwonobrązową barwę tła dla kompozycji, na której znajdowały się czarne sylwetki. Ornament zastąpiła narracja, której tematów dostarczała mitologia, sport, życie codzienne. Z czasem artyści dekorację zamieszczali na wyodrębnionym na brzuścu naczynia polu, zazwyczaj prostokącie. Pozostała część powierzchni w trakcie wypalania uzyskiwała twardą, połyskliwą, czarną skorupę. Do wykończenia wewnętrznego detalu sylwetek wykorzystywano także rylecrylec.
Znamy niewiele imion malarzy waz, należą do nich, oprócz wspomnianego już Sofilosa: Eksekias, Duris, Amazis, Eutymides, Andokides i Brygos.
Tylko nieliczni spośród twórców waz umieszczali na nich swe sygnatury (czyli podpisy), które pojawiają się na początku VI w. p.n.e. Artysta opatrywał wówczas swe imię napisem egrapsen (co oznacza „namalował”) – tę praktykę zapoczątkował malarz Sofilos. Garncarz nanosił napis epoiesen (wykonał).
U schyłku VI wieku p.n.e. rozpoczął się proces odchodzenia od stylu czarnofigurowegostylu czarnofigurowego. W jego miejsce pojawiło się malarstwo czerwonofigurowemalarstwo czerwonofigurowe, w którym zamiast rylcarylca używano pędzla. Malarz obrysowywał nim kontur, a pozostałą motywu powierzchnię naczynia pokrywał czarną polewą. Nowa technika stanowiła odwrotność wcześniejszej: tło stawało się czarne, a postacie – ceglastoczerwone.
Styl czerwonofigurowyStyl czerwonofigurowy umożliwiał większą swobodę w ilustrowaniu scen oraz większą różnorodność formalną. Mistrzowie tej techniki osiągali znakomite rezultaty zarówno w rysunku, jak i w kompozycji. Detale przedstawień figuralnych malowano czarną farbą, natomiast bieli używano do ukazywania odsłoniętych partii ciała kobiecego. Tematyka malowideł często czerpała z mitologii. Artystów wyróżniała umiejętność wyrażania emocji, precyzja rysunku oraz doskonałe wyczucie proporcji. Styl czerwonofigurowyStyl czerwonofigurowy cieszył się popularnością aż do okresu klasycznego, do IV wieku p.n.e.
Grecka architektura okresu archaicznego
Wpływ przemian ustrojowych i kulturowych na rozwój architektury w Grecji okresu archaicznego
Okres archaiczny w historii Grecji trwał od 600 do 480 roku p.n.e. W tym czasie kultura grecka znacznie się rozwinęła. Liczba ludności zaczęła rosnąć, a Grecy rozpoczęli kolonizację wybrzeży Morza Śródziemnego i Czarnego. PolisPolis
W Atenach doprowadziło to do narodzin demokracji. Kilka miast‑państw, takich jak Ateny, Sparta, Korynt i Teby, stało się lokalnymi potęgami, a pomiędzy nimi często dochodziło do sporów i wojen. Inwazja perska na Grecję w 480 roku p.n.e. oznaczała koniec epoki archaicznej. W tym czasie ważnym ośrodkiem kultu Apollina stały się Delfy, gdzie wzniesiono liczne skarbce przechowujące dary dla boga.
Około 650 roku p.n.e. nastąpiło odnowienie kontaktów handlowych między Grecją a Bliskim Wschodem, w tym Egiptem – kolebką kamiennej architektury. Greccy projektanci i budowniczowie zapoznali się wówczas z egipskimi technikami konstrukcyjnymi, co doprowadziło do zastąpienia drewnianych budowli konstrukcjami kamiennymi.
Cechy architektury okresu archaicznego
W przeciwieństwie do swoich minojskich i mykeńskich przodków, starożytni Grecy nie mieli królewskich rodzin, a zatem nie potrzebowali pałaców. Z tego powodu ich architektura koncentrowała się na budynkach użyteczności publicznej – wznosili głównie świątynie, projektowali centralne rynki (agoraagora) z zadaszonymi kolumnadamikolumnadami, monumentalne bramy i wejścia procesyjne (propylejepropyleje), budynki rady, teatry pod gołym niebem, gimnazjonygimnazjony (palestrypalestry), stadiony oraz monumentalne grobowce (mauzoleamauzolea).
Plan ateńskiej agory z końca V wieku p.n.e. przedstawia funkcjonalne centrum życia politycznego, religijnego i społecznego Aten. Przeanalizuj układ przestrzenny budynków, kolory legendy i przebieg traktu panatenajskiego, a następnie wykonaj poniższe polecenia pod ilustracją interaktywną
Trakt panatenajski prowadzi po przekątnej, a nie między budynkami. Odpowiedz, jakie może to mieć znaczenie funkcjonalne lub symboliczne.
Budynki na agorze są pogrupowane według funkcji (np. świątynie, budynki władzy, stoa). Uzasadnij, dlaczego zdecydowano się na takie grupowanie funkcjonalne w przestrzeni agory.
Na podstawie planu ateńskiej Agory z końca V w. p.n.e. wyjaśnij, dlaczego można uznać agorę za centrum życia publicznego i politycznego w Atenach. W odpowiedzi wskaż przynajmniej dwa różne typy budowli widoczne na planie oraz opisz ich funkcję i rozmieszczenie.
Architekturę grecką cechuje logika i porządek. Budowniczy planowali swoje świątynie zgodnie z zakodowanym schematem, opartym najpierw na funkcji, a następnie na rozsądnym systemie dekoracji rzeźbiarskiej.
Zasady konstrukcji i zdobienia budowli, obowiązujące od okresu archaicznego do hellenistycznego, odnosiły się przede wszystkim do dwóch porządków: doryckiegodoryckiego i jońskiegojońskiego, które wyłoniły się w VII wieku p.n.e.
Porządki greckie okresu archaicznego
Do budowy filarów i ścian oraz terakotowych dachówek używano wapienia, a marmur służył do zdobień. Przejście z cegły i drewna na bardziej trwały kamień skłoniło greckich architektów do opracowania reguł konstrukcji świątyń i innych budynków publicznych. Greccy projektanci stosowali precyzyjne obliczenia matematyczne, aby określić wysokość, szerokość i inne cechy elementów architektonicznych. Proporcje te ulegały nieznacznym zmianom, a poszczególne elementy (kolumny, kapitelekapitele).
Jako pierwszy powstał porządek doryckiporządek dorycki, określający wymiary i cechy kolumn oraz górnych elewacji i ich dekoracji, następnie jońskijoński. Kolejny, koryncki, ukształtował się w okresie klasycznym.
Porządek dorycki
Porządek doryckiPorządek dorycki to najstarszy z trzech porządków architektonicznych, charakteryzował się ciężkimi proporcjami, monumentalnością i surowością, co przypominało, że w tym właśnie porządku elementy drewniane zastąpiono kamiennymi. Kolumny ustawione były na krepidomach, których dolnymi częściami były stereobaty, a najwyższą — stylobatstylobat. Miały wybrzuszony trzontrzon (wybrzuszenie to zwano entasisentasis), który pokrywało 16–20 żłobień (kanelurykanelury) z ostrymi zakończeniami oraz dużą średnicę w środkowej części. GłowicaGłowica była bardzo prosta. Kształtem przypominała spłaszczoną poduszkę, na której znajdowała się kwadratowa płyta. Na kolumnach wspierał się architrawarchitraw — podstawowy element belkowaniabelkowania. Wyżej umieszczano fryzfryz, złożony z naprzemiennych części: tryglifówtryglifów, czyli płyt ze żłobieniami oraz metopmetop — płyt zdobionych płaskorzeźbami. Nad gzymsemgzymsem znajdował się dwuspadowy dach, w przestrzeni którego, ponad fasadami (frontową i tylną) wieńczyły tympanonytympanony, które stanowiły przestrzeń dla dekoracji rzeźbiarskiej.
Porządek dorycki stosowano go najczęściej na Półwyspie PeloponeskimPeloponeskim i na terenie, tzw. Wielkiej Grecji, czyli na Sycylii i w południowej części Półwyspu Apenińskiego zasiedlonej przez Greków.
Poniższa galeria przedstawia ilustracje i schematy porządku doryckiego. Zapoznaj się z budową głowicy, nazwami poszczególnych elementów porządku, a następnie wykonaj polecenia.
Podaj nazwę najwyżej położonej części belkowania, znajdująca się nad tryglifami i metopami.
Określ, które elementy znajdują się naprzemiennie na fryzie porządku doryckiego.
Odpowiedz, na czym ustawiona jest kolumna dorycka.
Porządek joński
Porządek jońskiPorządek joński jest znacznie bardziej dekoracyjny, lżejszy w proporcjach i smuklejszy. Różnice między porządkiem doryckim a jońskimjońskim, który zrodził się we wschodniej Grecji, widać w każdym elemencie budowli, choćby w konstrukcji kolumny. Posiada profilowaną bazębazę, składającą się z torusatorusa i trochilusatrochilusa, trzontrzon z 24 żłobieniami, a głowicęgłowicę dekorują wolutywoluty (ślimacznice). Kolumna jońska jest zdecydowanie smuklejsza niż dorycka. BelkowanieBelkowanie składa się z trzyczęściowego architrawuarchitrawu, a fryzfryz ma formę ciągłej dekoracji reliefowejreliefowej. GzymsGzyms jest mocno wysunięty, a pod nim znajduje się ornament ząbkowany.
Poniższy schemat przedstawia ilustracje i schematy porządku jońskiego. Zapoznaj się z budową, nazwami poszczególnych elementów, a następnie wykonaj polecenia.
Podaj nazwę spiralnych zdobień głowicy kolumny jońskiej.
Odpowiedz, jak nazywa się poziomy element pomiędzy kolumną a fryzem podtrzymujący gzyms.
Wymień przynajmniej jeden element, którego nie ma w porządku doryckim, a występuje w jońskim.
Przykłady świątyń doryckich i jońskich
Świątynie budowano na murowanej podstawie, składającej się z trzech stopni. Główną ich częścią był naosnaos, czyli pomieszczenie mieszczące posąg kultowy. Przed naosemnaosem znajdował się pronaospronaos, czyli frontowy ganek. Drzwi umieszczone między naosemnaosem a pronaosempronaosem umożliwiały dostęp do posągu bóstwa. Przed pronaosempronaosem często stały kolumny zwane prostylami, które zazwyczaj były ustawione w jednej linii z antami, wystającymi zakończeniami bocznych ścian pronaosupronaosu. Po przeciwnej stronie naosunaosu znajdowało się tylne pomieszczenie zwane opistodomosopistodomos, całkowicie oddzielone od naosunaosu ścianą. OpistodomosOpistodomos pełnił funkcję skarbca, w którym przechowywano wota oraz ofiary składane bóstwu. Znajdowały się tam również kolumny ustawione między antami, co wzmacniało symetryczną kompozycję całej świątyni.
Plan świątyni zazwyczaj był zgodny z jednym z pięciu podstawowych założeń: prostylosuprostylosu, amfiprostylosuamfiprostylosu, peripterosuperipterosu (lub pseudoperipterosupseudoperipterosu) dipterosudipterosu (lub pseudodipterosupseudodipterosu), tripterosutripterosu.
Poniższa galeria zawiera wybrane plany świątyń greckich, ilustrujące rozwój układów architektonicznych. Przedstawione rzuty pozwalają prześledzić ewolucję formy – od prostych, jednokomorowych konstrukcji po bardziej złożone kompozycje przestrzenne.
Porównaj układy kolumnady w planach świątyni typu peripteros i dipteros.
Wyjaśnij, czym różni się pseudodipteros od dipterosu, mimo że oba układy sprawiają wrażenie podobnej skali.
Zidentyfikuj różnice pomiędzy planem świątyni typu prostylos a amfiprostylos i określ, jak wpływają one na odbiór architektoniczny budowli.
Świątynie doryckie
Starożytne Delfy, położone w środkowej Grecji na zboczu góry Parnas, słynęły z SanktuariumSanktuarium Apollina, Wyroczni Delfickiej i igrzysk pytyjskichigrzysk pytyjskich.
Delfy były głównym miejscem kultu Apollina, a także siedzibą wyroczni – sybilli lub kapłanki znanej jako Pytia. Według mitu to tutaj mieszkał Pyton - wąż lub smok, syn Gai, strzegący wyroczni. Apollo zabił Pytona - ciało potwora wpadło do szczeliny skalnej i zaczęło się rozkładać. Pytia siadała na trójnogu nad tą szczeliną, wdychała wydobywające się z niej opary i wpadała w trans, przez co Apollo przemawiał jej ustami. Wyrocznia delficka odgrywała kluczową rolę w życiu Greków – radzono się jej w sprawach publicznych i prywatnych, błahych i poważnych. Proroctwa były zazwyczaj niejasne i tłumaczone na wersy poetyckie przez kapłanów. Na pamiątkę tego wydarzenia co cztery lata organizowano igrzyska pytyjskieigrzyska pytyjskie, zawierające także konkursy muzyczne.
W Delfach ważnym obiektem kultu była pierwsza Świątynia Apollina z VI w. p.n.e. Ustawiona była na stylobaciestylobacie, nad którym dominował perystylperystyl z kolumnami doryckimikolumnami doryckimi. Na tyłach wnętrza (naosnaos) mieścił się andyton (z gr. „miejsce zakazane do wejścia”) - pomieszczenie przeznaczone dla Pytii (delfickiej Wyroczni).
Pierwszą Świątynię Apollina wznieśli około VII w. p.n.e. dwaj architekci – Trofonios i Agamedes. W 548 r. p.n.e. została zniszczona przez pożar, a następnie odbudowana w stylu doryckimstylu doryckim w latach 510–505 p.n.e. Ponownie uległa zniszczeniu w czasie trzęsienia ziemi w 373 r. p.n.e., po czym odbudowano ją po raz trzeci w 330 r. p.n.e. Budowniczymi byli architekci z Koryntu: Spintharos, Xenodoros i Agathon. Świątynia zachowała podobne proporcje i rozmiary, z kolumnadąkolumnadą liczącą 6 kolumn na krótszych bokach i 15 na dłuższych. Do dziś zachowały się fundamenty świątyni oraz kilka kolumn doryckichkolumn doryckich.
Na podstawie planu Sanktuarium Apollina w Delfach omów, jaką rolę odgrywa usytuowanie i rozmiar Świątyni Apollina w strukturze całego zespołu sakralnego. Zastanów się, jakie znaczenie miała taka kompozycja dla uczestników kultu.
Jedną z najstarszych świątyń doryckichdoryckich w świecie greckim była Świątynia Hery w Olimpii, wzniesiona około 600 roku p.n.e. Budowla odznaczała się surowym, prostym charakterem, z ciężkimi, masywnymi kolumnami i wyraźnie zaznaczonymi podziałami architektonicznymi. Początkowo wzniesiona z nietrwałych materiałów, głównie drewna, z czasem zastąpionymi konstrukcją kamienną. Świątynia została założona na planie peripterosuperipterosu z kolumnadąkolumnadą składającą się z 6 kolumn na krótszym i 16 na dłuższym boku. Proporcje, układ kolumn i struktura wskazują na wczesną fazę stylu doryckiegostylu doryckiego.
Około 540 roku p.n.e. zbudowano Świątynię Apollina w Koryncie, będącą jednym z najwcześniejszych przykładów kamiennej architektury doryckiej.architektury doryckiej. Jej cechą charakterystyczną były potężne kolumny o grubych trzonachtrzonach, ułożone w rzędzie: 15 kolumn wzdłuż dłuższego boku i 6 wzdłuż krótszego. Kolumny były monolityczne, czyli trzontrzon i głowicagłowica zostały wydrążone z jednego bloku skalnego.
Na wyspie Korfu (dawniej Kerkira), około 580 roku p.n.e., wzniesiono Świątynię Artemidy, założoną na planie peripterosuperipterosu z konfiguracją pseudodipterosupseudodipterosu. Świątynia otoczona była jednym rzędem kolumn, z większym odstępem między kolumnadąkolumnadą a cellącellą, co tworzyło wrażenie podwójnego rzędu. Wyróżniała się monumentalnymi rozmiarami oraz znakomitą dekoracją rzeźbiarską, zachowaną do dziś na frontoniefrontonie – jednemu z najwcześniejszych przykładów dużej dekoracji rzeźbiarskiej w architekturze greckiej. Centralne miejsce na frontoniefrontonie zajmuje postać Gorgony – mitologicznego potwora o przerażającym spojrzeniu, który miał odstraszać złe moce.
Świątynia Ateny w Assos, wzniesiona około 530 roku p.n.e. na planie peripterosuperipterosu, usytuowana jest na wysokim tarasie akropolu. Wyróżnia się nietypowym połączeniem stylów — oprócz kolumn doryckichkolumn doryckich zastosowano tu również fryzfryz rzeźbiony, charakterystyczny dla porządku jońskiegoporządku jońskiego, przedstawiający sceny mitologiczne w płaskorzeźbie umieszczonej ponad architrawemarchitrawem.
Ilustracja interaktywna składająca się z trzech grafik. 1. Ilustracja przedstawia jasno szare tło na którym umieszczona została grafika przedstawiająca fragment okrągłej kolumny doryckiej. Jej górna część pozbawiona jest zdobień, chociaż sama kolumna jest zdobiona żłobieniami., 2. Ilustracja przedstawia jasno‑szare tło na którym umieszczona została grafika przedstawiająca fragment okrągłej kolumny jońskiej, której powierzchnia jest żłobiona. Głowica kolumny jest zdobiona, swoim kształtem przypomina sowie oczy lub baranie rogi., 3. Ilustracja przedstawia jasno‑szare tło na którym umieszczona została grafika przedstawiająca fragment okrągłej kolumny korynckiej, której powierzchnia jest żłobiona. Głowica kolumny jest zdobiona, swoim kształtem przypomina gęsto rosnące liście akantu - nad którymi rozmieszczone zostały zdobienia swoim kształtem przypominające pąki lub zawinięte łodygi.
Świątynie jońskie
Jońską świątynię można również łatwo rozpoznać po nieprzerwanym fryziefryzie, który okala cały budynek. Oddzielony jest on od gzymsugzymsu i architrawuarchitrawu serią wypustów zwanych zębami.
Jedną z najważniejszych świątyń jońskichświątyń jońskich okresu archaicznego była tzw. stara Świątynia Ateny na Akropolu w Atenach, wzniesiona około 530 roku p.n.e. Położona w centrum miasta, służyła jako miejsce kultu bogini Ateny Polias, patronki Aten, a także zapoczątkowała istotny etap rozwoju form architektonicznych. Świątynię zburzono w połowie V wieku p.n.e., by umożliwić budowę Partenonu. Do dziś zachowały się jedynie fragmenty starożytnej Świątyni Ateny, w tym pozostałości perystyluperystylu oraz niektóre elementy architektoniczne, które zostały wkomponowane w późniejsze budowle.
Na terenie Azji Mniejszej, około 560–550 roku p.n.e., w Efezie powstała Świątynia Artemidy – monumentalna budowla jońskabudowla jońska o formie dyptyku. Choć późniejsza, przebudowana wersja świątyni została uznana za jeden z siedmiu cudów świata starożytnego, już pierwotna konstrukcja zachwycała skalą, symetrią i rozmachem. Świątynia była poświęcona Artemidzie – bogini płodności, natury i księżyca – a jej wyjątkowy charakter symbolizował potęgę i dumę jońskich społeczności Azji Mniejszej. Budowla otoczona była podwójnymi rzędami kolumn, które tworzyły szerokie przejście ceremonialne wokół cellicelli, w której znajdował się kultowy posąg bogini.
.
Budowę świątyni hojnie sfinansował na wczesnym etapie bogaty król Lidii, Krezus. Według relacji Strabona, w 356 roku p.n.e. świątynia została podpalona przez nieznanego wcześniej Herostratesa z Efezu, który chciał w ten sposób zapisać swoje imię na kartach historii.
Skarbce
Skarbce budowano, aby uczcić wyrocznie, złożyć jej podziękowania oraz upamiętnić zwycięstwa wojenne. Te niewielkie budowle, przypominające świątynie, przechowywały dary i wota dla bogów oraz część łupów wojennych poszczególnych polispolis. Skarbce miały tylko jedno pomieszczenie — naosnaos, który był otoczony dwiema kolumnami w antach i zdobiony w stylu doryckimstylu doryckim lub jońskimjońskim.
Skarbiec Syfnijczyków z około 530 roku p.n.e. był jednym z wielu skarbców usytuowanych wzdłuż tzw. Świętej Drogi — procesyjnej trasy prowadzącej przez SanktuariumSanktuarium Apollina. Budowano je, aby pozyskać przychylność bogów oraz zwiększyć prestiż miasta lub donatoradonatora. Skarbiec wzniesiono dzięki bogactwu polispolis Siphnos, położonej na jednej z wysp cykladzkich, słynącej z licznych złóż złota i srebra. Syfnijczycy sfinansowali marmurową budowlę w Delfach około 525 roku p.n.e., w której składali kosztowne dary bogom. Zamiast tradycyjnych kolumn zastosowano kariatydykariatydy — kolumny w kształcie kobiet.
Jedynym klasycznym źródłem wspominającym o tym budynku jest Herodot (3.57–58). Ciekawostką jest datowanie wynikające z jego przekazu, który podaje, że Syfnijczycy niedawno ufundowali świątynię w Delfach, gdy przybyli Samosczycy prosząc o wsparcie przeciw tyranowi Polikratesowi. Herodot oraz Tukidydes wskazują, że Polikrates panował za czasów króla perskiego Kambyzesa (ok. 529–522 p.n.e.), co pozwala datować budowlę na około 525 rok p.n.e. Jednakże niektórzy badacze, jak Whitley, sugerują, że bardziej prawdopodobna data budowy to okres po 480 roku p.n.e.
Skarbiec składał się z przedsionka (pronaosupronaosu) i głównego pomieszczenia (cellicelli). Ściany boczne przedsionka tworzyły anty, czyli wystające ku przodowi zakończenia bocznych ścian.
Skarbiec Ateńczyków w Delfach, datowany na lata 510–480 p.n.e., to niewielka budowla o formie zbliżonej do Skarbca Syfnijczyków. Został wzniesiony przez Ateńczyków jako wotum wdzięczności za zwycięstwo nad Persami, a jego funkcją było przechowywanie darów składanych bogom.
Skarbiec zbudowano w stylu doryckimstylu doryckim, w późnym okresie archaicznym. Na fasadzie umieszczono dwie kolumny między antami. Budowlę zdobi fryzfryz z tryglifamitryglifami i metopamimetopami, nad którym znajduje się trójkątny tympanontympanon. Na murach wyryto teksty dokumentujące ważne akty i uroczystości, takie jak dekrety, wzmianki o procesjach religijnych, a także dwa hymny ku czci Apollina — niezwykle cenne ze względu na zachowane zapisy muzyczne z notacją.
Architektura mieszkalna
W okresie archaicznym (ok. 800–480 p.n.e.) zabudowa mieszkalna w Grecji przeszła wyraźną ewolucję — od prostych, jednoprzestrzennych konstrukcji do bardziej złożonych form o przemyślanym układzie funkcjonalnym. Początkowo dominowały domy prostokątne, składające się z jednej izby, wznoszone z suszonej cegły, czasem z dodatkiem kamienia, kryte lekkimi dachami dwuspadowymi.
W VII i VI wieku p.n.e. utrwalił się dominujący typ zabudowy z dziedzińcem pośrodku oraz jednym wejściem prowadzącym z zewnątrz do wnętrza domu. Zewnętrzna elewacja była zwykle zwarta, pozbawiona okien i skierowana na ulicę, podczas gdy wnętrze otwierało się na prywatną przestrzeń dziedzińca.
Układ domów nie był jednolity — zależał od regionu, lokalnych tradycji budowlanych oraz dostępnych materiałów. Na przykład w osadzie Zagora na wyspie Andros już w VIII wieku p.n.e. spotyka się domy z wydzielonymi wnętrzami o różnych funkcjach. W innych miejscach, takich jak Paros czy Aigina, dostrzegalne są stopniowe przekształcenia prostych domów w bardziej złożone założenia mieszkalne, z wyraźnie wyodrębnioną częścią prywatną i gospodarczą.
Wraz ze wzrostem znaczenia struktur społecznych i pojawieniem się bardziej złożonych relacji rodzinnych zmieniał się również wewnętrzny układ domu. Wyodrębniano przestrzenie o określonym przeznaczeniu: izby do codziennego życia rodzinnego, pomieszczenia do przechowywania dóbr oraz osobne części dla kobiet i mężczyzn. Było to zapowiedzią do późniejszego podziału na andron — pokój do ucztowania przeznaczony dla mężczyzn — oraz gyneceumgyneceum — przestrzeń dedykowaną kobietom. Dom w tym okresie stawał się nie tylko miejscem schronienia, lecz także ośrodkiem życia gospodarczego i towarzyskiego.
W dojrzałej fazie archaicznej architektury mieszkalnej typowy dom skupiał się wokół centralnego dziedzińca, który stanowił serce całego założenia. Dziedziniec zapewniał dostęp naturalnego światła i swobodną cyrkulację powietrza, co było niezbędne w gęstej zabudowie miejskiej oraz podczas gorących dni śródziemnomorskiego lata. Pełnił także funkcję przestrzeni codziennego życia — miejsce prac domowych, spotkań rodzinnych oraz odpoczynku.
Znaczenie dziedzińca miało również wymiar symboliczny: otwarty, wewnętrzny charakter domu podkreślał izolację rodziny od zgiełku życia publicznego, wzmacniając poczucie prywatności i bezpieczeństwa. Kontrolowane wejście stanowiło barierę między światem zewnętrznym a sferą domowego porządku i rytuałów. W ten sposób architektura mieszkalna wyrażała nie tylko potrzeby funkcjonalne, ale także kształtowała społeczne i kulturowe wartości greckiego oikosoikos — podstawowej jednostki życia rodzinnego i społecznego.
Ilustracje przedstawiają grecki dom mieszkalny w Priene z IV w. p.n.e. – jedno z najlepiej zachowanych i zrekonstruowanych założeń urbanistycznych starożytności. Na schematach widoczny jest widok rekonstrukcyjny budynku (a) oraz rzut poziomy domu (b), ukazujący układ funkcjonalny wnętrz z centralnym dziedzińcem (atrium) oraz pomieszczeniami rozmieszczonymi wokół niego. Zapoznaj się z ilustracjami oraz oznaczeniami i wykonaj polecenia.
Określ, funkcję pełnił centralny dziedziniec w greckim domu.
Odpowiedz, dlaczego większość pomieszczeń mieszkalnych otacza dziedziniec, a nie wychodzi na zewnątrz domu.
Uzasadnij, w jaki sposób architektura domu greckiego odzwierciedlała społeczną rolę kobiety i mężczyzny.
Architektura mieszkalna tego okresu nie tylko odpowiadała potrzebom praktycznym, lecz także wyrażała struktury społeczne i role płciowe. Poprzez podział wnętrz na strefy dostępne dla różnych członków rodziny, dom stawał się materialnym odbiciem społecznych norm, oczekiwań i statusu. Zabudowania mieszkalne były też powiązane z aktywnością ekonomiczną – w niektórych przypadkach domy mieściły warsztaty, magazyny, a nawet przestrzenie do produkcji rzemieślniczej.
Rzeźba grecka
Rzeźba architektoniczna
W okresie archaicznym Grecy ograniczyli rzeźbiarską dekorację architektoniczną głównie do świątyń oraz nielicznych budowli o charakterze publicznym. Największy nacisk kładziono na przekaz tematyczny, a forma dzieł podporządkowana była zasadom obowiązującym w danym porządku architektonicznym.
W architekturze doryckiejdoryckiej miejsca przeznaczone na rzeźbę były ściśle określone. Monumentalne kompozycje figuralne umieszczano w tympanonachtympanonach na krańcach świątyni, natomiast metopymetopy zdobione były płaskorzeźbami o tematyce narracyjnej. Odmienny układ dekoracyjny występował w porządku jońskimporządku jońskim – choć dekoracja w wyższych partiach budowli pojawiała się rzadziej, częstym elementem był ciągły fryzfryz obiegający świątynię, dekorowany płaskorzeźbami przedstawiającymi sceny narracyjne.
W mniejszych budowlach, takich jak skarbce w sanktuariach w Delfach czy Olimpii, dekoracja rzeźbiarska była niezwykle bogata, choć wciąż podporządkowana architekturze.
Pojawiają się także wpływy orientalne, widoczne zwłaszcza w stosowaniu postaci ludzkiej jako podpory – najsłynniejszym przykładem są kariatydykariatydy, czyli rzeźbione w kamieniu kobiety zastępujące kolumny.
Około VI wieku p.n.e. rozpowszechniły się kompozycje frontonowe przedstawiające sceny walk zwierząt, często z centralnie umieszczoną Gorgoną – mityczną postacią, której spojrzenie zamieniało w kamień. Przykładami tego rozwiązania są tympanonytympanony świątyni Artemidy na wyspie Korfu oraz niektóre z wcześniejszych budowli ateńskiego Akropolu. W tych ostatnich dekoracjach przedstawiono walkę bogów z Gigantami, odczytywaną jako symbol ateńskiej dominacji.
W Assos koło Troi wzniesiono świątynię doryckądorycką, której architektura nawiązywała bardziej do budowli kontynentalnej Grecji niż do stylu jońskiegostylu jońskiego, powszechnego w Azji Mniejszej. Mimo to jej fryzyfryzy ukazywały klasyczne tematy mitologiczne, podkreślając uniwersalny charakter greckiej ikonografii.
Rzeźbiarskie bogactwo można dostrzec również w skarbcach w Delfach. Joński fryzfryz zdobiący górną partię Skarbca Syfnijczyków przedstawiał sceny mitologiczne: od północy ukazano GigantomachięGigantomachię, od zachodu — sąd Parysa, natomiast na ścianach południowej i wschodniej — bogów obserwujących zdobycie Troi. Nad nimi rozciąga się pełny, ciągły fryzfryz rzeźbiarski (omówiony w punkcie dotyczącym rzeźby architektonicznej).
Wschodni tympanontympanon ukazuje Heraklesa kradnącego trójnóg Apollina, będąc odniesieniem do Wyroczni Delfickiej.
Szczególną cechą Skarbca Syfnijskiego są kolumny w formie kariatydkariatyd, które wypełniają przestrzeń między antami, pełniąc funkcję podpór dla belkowaniabelkowania zamiast tradycyjnych kolumn.
Ściany Skarbca Ateńczyków oplatał zespół 30 metopmetop. Motywy dekoracyjne nawiązywały do mitologii – na przykład metopymetopy południowe ukazywały wyczyny Tezeusza, północne i tylne sceny z udziałem Heraklesa, a fasada przedstawiała walki z Amazonkami. Styl rzeźb różnicuje się – prace związane z Heraklesem cechuje archaiczna konwencja, natomiast sceny z Tezeuszem zdradzają tendencje klasyczne. Wielu badaczy łączy to z przeobrażeniami politycznymi w Atenach oraz stopniowym rozwojem demokracji.
Dekoracja rzeźbiarska architektury greckiej to nie tylko element estetyczny, lecz także świadectwo kultu, polityki i sztuki danej epoki. Dzięki niej możemy lepiej zrozumieć religijne, społeczne oraz artystyczne wartości starożytnych Greków, a także prześledzić rozwój ich wyobrażeń i stylów — od archaicznej surowości po klasyczną harmonię.
Rzeźba pełnoplastyczna
Rzeźba archaiczna zachowała się do dziś w oryginałach. Początkowo były to posągi wyłącznie sakralne, takie jak rzeźby bóstw, wota czy wizerunki zmarłych. W VI wieku p.n.e. wykształciły się dwa podstawowe typy rzeźb: korakora i kuroskuros. Rzeźby te były polichromowane, barwne i pełniły dwie funkcje: nagrobną oraz wotywną. KoraKora zawsze była ubrana w udrapowaną szatę, natomiast kuroskuros ukazywany był nagi. Postać ludzka – naturalnych rozmiarów – stanowiła podstawowy temat rzeźby, która zatem miała charakter antropocentryczny. Materiałem dominującym był marmur z Naksos i Paros.
Cechami charakterystycznymi dzieł archaicznych są frontalność i statyczność oraz płaski, powierzchowny modelunek ciała. Z biegiem czasu rzeźba zaczęła nabierać dekoracyjnego i ozdobnego charakteru, coraz częściej cechował ją wdzięk. Artysta poświęcał mniej uwagi twarzy: oczy miały zwykle specyficzny, nieco skośny kształt z wypukłymi gałkami, usta wygięte były w tzw. „archaiczny uśmiech”, a włosy układano w formie sznurów pereł. Muskulatura ciał kurosówkurosów była płaska, a same postaci statyczne, stojące z jedną stopą wysuniętą do przodu. Ich styl przywodzi na myśl wzory egipskie.
Kora i kuros w rzeźbie archaicznej Grecji
W sztuce archaicznej Grecji szczególne miejsce zajmują dwa typy rzeźbiarskie: kuroskuros (gr. „młodzieniec”) oraz korakora (gr. „dziewczyna”), które powstały w okresie od VII do VI wieku p.n.e. Rzeźby te przedstawiają wyidealizowane postacie mężczyzny i kobiety w formie wolnostojących posągów o charakterze ofiarnym lub nagrobnym.
KurosKuros przedstawia nagiego mężczyznę stojącego frontalnie, z jedną nogą – najczęściej lewą – nieznacznie wysuniętą do przodu. Ręce opuszczone są wzdłuż ciała, a dłonie zaciśnięte lub lekko rozstawione palcami. Sylwetka jest sztywna i wyprostowana, podkreślona pionowymi liniami oraz geometryzacją formy. Mimo że lewa stopa wysunięta jest do przodu, ciężar ciała rozkłada się równomiernie na obie nogi. Ciało i głowa tworzą jedną linię, co wpływa na równowagę i symetrię rzeźby. Ten sposób przedstawienia wywodzi się z wcześniejszych wizerunków wojowników z okresu geometrycznegookresu geometrycznego i orientalizującegoorientalizującego. Choć ustawienie nóg sugeruje delikatny ruch, całe stopy przylegają do podłoża, co sprawia, że figura wydaje się statyczna. Twarz kurosakurosa zdobi typowy dla okresu „archaiczny uśmiech”, a fryzura składa się z gęstych, regularnych splotów przypominających warkocze, które opadają na plecy lub ramiona.
Prezentowana galeria zawiera wybór najsłynniejszych przykładów greckich kurosów. Przyjrzyj się im, zwróć uwagę na sposób przedstawienia - postawę i wygląd.
Porównaj przedstawienia młodzieńców w wybranych kurosach z galerii, analizując ukazane postaci, funkcję dzieł oraz ich styl formalny. Na tej podstawie wyjaśnij, w jaki sposób ewoluował sposób przedstawiania postaci ludzkiej w rzeźbie archaicznej Grecji.
KoraKora, w przeciwieństwie do kurosakurosa, jest zawsze odziana – nosi długą suknię (peplos lub chiton), często zdobioną pionowymi fałdami, które podkreślają wertykalny układ sylwetki. Podobnie jak kuroskuros, korakora przedstawiona jest frontalnie, w pozycji nieruchomej, z rękami wzdłuż ciała lub jedną ręką wysuniętą w geście ofiarnym. Również ona nosi lekki uśmiech charakterystyczny dla okresu archaicznego oraz ma starannie wymodelowane włosy, najczęściej ułożone w misternie splecione warkocze.
Prezentowana galeria ukazuje wybrane przykłady rzeźb kobiecych typu kora, charakterystycznych dla okresu archaicznego sztuki greckiej. Zwróć uwagę na sposób ujęcia i cechy przedstawionych postaci.
Przeanalizuj przedstawienia kobiece w wybranych rzeźbach typu kora z galerii i porównaj sposób ukazania postaci oraz ich funkcję. Na tej podstawie wyjaśnij, jak kształtowała się konwencja ukazywania kobiecego ideału piękna w rzeźbie archaicznej.
Moschoforos (Niosący cielę)
Moschoforos to przedstawienie pasterza niosącego na ramionach cielę – scena o charakterze symbolicznym, najprawdopodobniej wotywnym. Rzeźba została wykonana z marmuru i mierzy 164 cm wysokości. Datowana jest na ok. 570–560 rok p.n.e.
Rzeźba została odnaleziona w 1864 roku podczas prac archeologicznych na Akropolu, na południowo‑wschodnim stoku wzgórza, w tzw. rumowisku perskim. W tym miejscu, po zwycięstwie nad Persami w 480 roku p.n.e., Grecy zakopali zniszczone pozostałości budowli i rzeźb z Akropolu.
Postać mężczyzny ukazana jest frontalnie, ze wzrokiem skierowanym wprost przed siebie, co przywodzi na myśl typ kurosakurosa. Rzeźba ta jednak wyróżnia się większą dbałością o szczegóły oraz bardziej rozbudowaną kompozycją – obejmuje bowiem zarówno człowieka, jak i zwierzę.
Pasterz ma okrągłą twarz otoczoną gładko przylegającymi, plastycznie opracowanymi włosami, opadającymi na kark. Czoło częściowo przysłonięte jest włosami, a równowagę kompozycyjną zapewnia wydatna broda. Twarz cechuje się wyraźnie zarysowanymi oczami oraz zagadkowym, tzw. archaicznym uśmiechem. Wydrążone oczodoły pierwotnie wypełnione były masą szklaną i kością słoniową. Mężczyzna ubrany jest w chiton. Zgodnie z inskrypcją na cokole, pasterz miał na imię Rhombos. Prawdopodobnie figura miała charakter wotywny – przypuszcza się, że Rhombos pragnął ofiarować cielę bogini Atenie.
Szczególną uwagę zwraca układ przedramion pasterza i nóg trzymanego zwierzęcia – krzyżują się one, tworząc w centrum kompozycji znak „X”.
Podsumowanie
Sztuka Grecji w okresie archaicznym ukazuje stopniowe kształtowanie się fundamentów klasycznego dziedzictwa kulturowego świata antycznego. Widać w niej wyraźne dążenie do harmonii, porządku i wyrażenia wartości estetycznych.
Dzieła tego okresu łączy charakterystyczna frontalność, symetria, uporządkowanie kompozycji i stosowanie kanonu – od architektonicznych założeń planów świątyń, przez linearność i rytmizację malarstwa wazowego, po idealizację ludzkiej sylwetki w rzeźbie. Sztuka doskonale oddaje istotę świata greckiej wyobrażeń o boskości, pięknie i człowieku, lecz również dokumentuje obserwację natury i poszukiwanie artystycznej prawdy o człowieku.
Okres archaiczny w sztuce greckiej nie jest więc jedynie zapowiedzią klasycyzmu – stanowi samodzielny etap duchowego i intelektualnego rozwoju kultury. Znajomość dorobku epoki skłania do refleksji nad uniwersalnymi pytaniami o piękno, formę i rolę sztuki w ludzkim życiu.
